Ana səhifə / Posts Tagged "Bəxtiyar Hidayət"

Bəxtiyar Hidayətin yeni romanı – Gordahat

 

   Sonralar bu ölən qəhrəmanlar çox olmuşdu onun həyatında. Müharibədə elə qoluzorluların titim- titim əsdiyini görmüşdü ki. Siyasətdə elə tribuna qəhrəmanları lazımı anda qorxaq tulaya dönmüşdü ki. Daha sonra müqəddəs bildiyi dəyərlər də gordahat olunmağa başlamışdı. Vətən də, Allah da, peyğəmbərlər də, din də. Lap daha sonralar  ölən qəhrəmanlar haqda bir  hekayə də yazmışdı- amma bu hekayənin onu nişan verəcəyini təxmin edib heç yerdə dərc etdirməmişdi. Hekayə “Gordahat” adlanırdı. Gördahat da bilirsiniz nə deməkdi- əvvəl meşənin talan edilməsi, sonra tala edilməsi və bu talada  biçənək yeri. Yəni meşənin qırılması-yerində ot biçilməsi gördahat adlanır. Və Yelyeylər camaatı  bir meşəni bir taya otdan ötrü talan edərdilər. Çünki sovxoz direktoru Samedov bütün sahələri ayırmışdı sovxoza. Bu ad nəylə bağlı idi- meşənin goru anlamını daşıyırdi, yoxsa min əziyyətlə özünə biçənək düzəldən birisi o biçənəyə  gör kimi baxırdı- əzizlərinin goru kimi- bu hələ də məlum deyildi. Amma kimsə kiminsə gordahatından bircə kərənti ağzı ot biçsə idi sanki ölülərinin gorunu təhqir edərdi- bax öyləsinə davalar düşə bilərdi.

  Ən yaxşısı budur gəlin hekayə ilə tanış olaq

 

 

                        GORDAHAT

 

  Təbiət Yelyeylərdən heç nəyi əsirgəməsə də Yelyeylər camaatından çox şeyi əsirgəmişdi. Xüsusən bu camaat təbiətdən zövq almaqdan məhrum idi ki, məhrum idi. Özgə yerin adamları bura gələndə gördükləri mənzərələrə də, çayın səsinə də, havaya da, suya da heyran olurdular, amma Yelyeylər camaatı camaatın heyran oluğu meşəni talayır, camaatın heyran olduğu çaya tok verib qızıl balıqları kütləvi qırır, camaatın heyran olduğu ceyran- cüyürün nəslini kəsirdilər. Qonşu erməni meşəsində şitilliklər salınanda bizim də meşə olardı gördahat. Hərənin beş-altı gördahatı vardı . Qonşu erməni kəndinin meşəsinə gətirib maral, ceyran buraxardılar. Bizim meşədə maralın da kökü kəsilmişdi, ceyranın da.  Və bizim sağ qalan bir-iki ceyranımız da erməni qoruğuna aşıb xoşbəxtcəsinə yaşayardılar. Mən belə yəqin etmişəm ki, hansı millət öz təbiətinin qədrini bilmir, Vətəninin də qədrini bilməz. Hansı millət ki, öz təbiətinə yağı kəsilib, deməli öz Vətəninə də yağı kəsilib. Indi deyəcəksiniz , yoox  biz o millətik ki iki armud ağacından ötrü ayağa qalxmışıq.

    Bu armud ağacları məni çox utandırıb bu qürbət ellərdə. Ermənilər deyirlər sluşi, siz iki armuda görə ayağa qalxdınız. Yaxşı bəs indi Topxana yox ee, Bakının özündə minlərlə ağacı niyə kəsirsiniz? Sovetin vaxtının şamlarını kəsib yerini ingilisin şirkətinə satmaqdımı sizin müstəqillik? Adam məəttəl qalır ki, kopolunun ermənisinə nə desin. Deyəcəksən ki bu işlər bizlik deyil- deyəcək ki onda niyə qoymursunuz bizlik ola.

   Və hətta Yelyeylər camaatı öz tarixi abidələrinə qarşı da biganə idi. O dərəcə biganə ki, ermənilərdən əvvəl özləri uçurmuşdular qədim bir qalanın divarlarını.  Kərpicindən fırnı tikmək üçün. Bəli, məhz o fırnılarda bişən çörəklərlə böyümüşük biz. Öz tariximizi yeyə-yeyə böyümüşük biz. Sonra da demişik ki, erməni dolmanı əlimizdən belə aldı, zurnanı belə aldı.

 Bu tərəflərdə meyvə arağı da ilk dəfə Yelyeylərdə çəkilib. 37-ci ilin sürgünləri başlayanda qonşu erməni kəndindən də yan keçməyib bu sürgün. Yeqor adlı birini nə qədər eləyiblər saxlaya bilməyiblər sürgündən. Beləliklə Yeqor sürgün olunub-amma hara? Cəmi 2 kilometr aralıda olan bizim kəndə. Amma bizim sürgünə gedənlərimizin səsi əvvəl Sibirdən, sonra da qəbirdən gəldi. Ermənilər öz daşnaklarını elə qorudu, biz isə çoban- çoluğumuzu da selin qabağına verdik ki, əksinqilabçıdı. O Yeqor erməni də bizim camaata araq çəkməyi öyrədib. Müharibə dövründə bizim kənd cəbhəyə xeyli zoğal arağı göndərib. Və Bakı neftindən çox qiymətli olub onda zoğal arağı. Zalım oğlunun rusları gərək bu kəndə də qəhrəman kənd adı verəydilər… indi rusların ermənilərin arxasında dağ kimid ayandığını bütün dünya qəbul edir. Amma dünyada az- az adam inanar rusun bizim tərəfimizdə durub ermənini qırmasına. Di gəl mən bunun şahidi olmuşam. Bəlkə də ruslar o cəbhyə göndərilmiş zoğal arağının əvəzini ödəyirdilər.

Indi görün araq necə çəkilib. Zoğal yığılıb Dustaqxana deyilən bir abidənin içinə və orda qıjqırdılıb. Sonra da Yeqor erməni  araq çəkməyin sirrlərini öyrədib bizimkilərə.

Sonralar bütün rayonda öz yeyib-içməkləri ilə məhşur olan Yelyeylər camaatının çörəyi də tarixin talanmasından çıxıb, arağı da.

 Və sonralar o ceyran cəmdəklərindən də o zoğal araqlarından da, o fırnı çörəklərindən də çox yerlərə pay-püş göndərilib.

Amma bir şey də var ki, mən Yelyeylər camaatını dünyaya belə təqdim etsəm heç də yaxşı çıxmaz. Ən azından Yelyelər çörəyi yemiş adamlar, Yelyeylərdə hörmət görmüş adamlar qınayarlar məni. Əgər bu hekayə ruscaya tərcümə olunsa elə rus olar ki, məni qınayar. Deyər a belə- filan, axı o kənd elə kənd deyil, axı o camaat elə camaat deyil. Çünki həmin mən bəyənmədiyim camaat o rusa çox hörmətlər edib. Elə digərlərinə də, hətta ermənilərə də vaxtilə hörmət ediblər. Onların hörmətini qazanıblar. Hələ mən azərbaycanlıları demədim.

Gəlin bir qədər açıqlayaq bunun nədənini.

Rus hara, Yelyeylər hara? Yenə ermənini başa düşmək olar- yaxın qonşu olublar.

Hə, Qarabağ müharibəsi başlayanda əvvəl arada sovet ordusu vardı. Sovet hökuməti Əfqanıstanda uduzub gəlib buralara çıxmışdı. Gəlib buralara belə çıxmışdı ki, əvvəl Ermənistandan azərbaycanlıları qovmağa başladılar. Azərbaycanlı olduğuna görə minlərlə adam öldürülmüşdü. Hətta uşaq evinin azərbaycanlı uşaqları iri bir turabnın içinə salınmış, sonra da turbanın ağzını qaynaqlamışdı ermənilər. 200 min insan yerindən- yurdundan didərgin salınmışdı. Mal- mülkləri talanmışdı. Onda nə sovet milisi, nə də sovet ordusu arada görünmürdü. Biz isə Türkiyədən yardım gələcəyinə inandırmışdıq özümüzü. Elə bilirdik beş- on avtomatımız olsa erməni nədi, hələ sovet ordusuna da qalib gələrik. Hətta Türkiyədən yardım gəlməsi haqda əfsanə də uydurmuşduq özümüzdən- guya Türkiyə bizə idxal etdiyi soyuducuların içində avtomat silahlar göndəribmiş, amma bizim KQB silahları tutub geri qaytarıb. Ölkədə az qalmışdı KQB özü də inansın buna. Amma sonralar həqiqətən də Türkiyə “soyuducu” köməyi göstərdi bizə. Hələ də buzdamadayıq. Qəbirdə də soyuq olacaq bizlərə. Türkiyənin o “soyuducu köməyi” olmasa indi heç ölkəni heykəllər də basmazdı.

 

  O vaxt Yelyeylərə də bir qrup qaçqın gəlib çıxmışdı. Ayaqyalın, başıaçıq dağ- dərələrdə aza-aza gəlib Yelyeylərə çıxmışdı bu Allahın da, hökumətin də unutduğu adamlar.  Kəndə girməyə qorxmuşdular, birdən erməni kəndi olar deyib. Kəndin odunçularının danışıqlarını eşidəndən sonra onların üstünə axışmışdılar. Kənd camaatı bu qaçqınlara da yaxşı baxmışdı- pal-paltar, yorğan döçək, pul- para vermişdilər. Bax o zaman kənd cavanlarının nifrəti birə- beş qalxmışdı. Gedib dağda erməni binələrini yandırmışdılar. Bundan sonra da erməni kəndinin ağsaqqalalrı kəndə görüşə gələrək “qoyun görək noolur” xahişini etmişdilər. Cavanlar cığallıq eləmək istəsələr də ağsaqqalalr ermənilərlə razılaşmışdılar. Axı bu kənd neynəyə bilərdi- dörd tərəfdən erməni torpaqları ilə əhatə olunmuşdu. Bax, o zaman hələ sovet ordusu gözə dəymirdi.

Sonra qonşu Bağanıs kəndini yandırdı ermənilər. Bir ailənin 7 üzvü diri- diri yandırılmışdı. 4 aylıq körpənin başını asfalta döyüb beynini eşiyə tökmüşdülər. O körpənin anasının qarnını yarıb daş doldurmuşdular. Bundan sonra da erməni ağsaqqallar Yelyeylərə ismarıc eləmişdilər- qoyun görək noolur?

 Bu hadisədən bir xeyli sonra sovet ordusu gəldi iki sovet xalqını bir- birindən qorumağa. Buna qədər isə elə Bağanıs kəndinin ərazisindən keçən yolda xeyli erməni qırılmışdı. 400-ə qədər erməni maşını rayon camaatının əlinə keçmişdi. Kimsə Yelyeyləri düşünmürdü- hər an Yelyelər kimi sahibsiz, eldən dışqarı bir yerdə ermənilər fəlakət törədə bilərdilər.  Bu vaxt Yelyeylərə də bir neçə erməni maşını a gəlib çıxmışdı. Camaatın azərbaycanlı olduğunu görən ermənilər ayaq üstə ölmüşdülər sanki. Amma Yelyeylər ağsaqqalları yenə araya girdilər- kimsənin burnu da qanamadı. Maşınları da aparıb ötürdülər erməni kəndinə. Hətta maşınların birinin baqajı pul ilə dolu olmuşdu.

Bax bu zaman sovet ordusu yeridildi əraziyə və bu ordu daha çox azərbaycanlıların tərəfində idi. Qonşu erməni kəndinin camaatı daşnakların qorxusundan bu orduya bir kibrit çöpü də vermirdi. Amma bizdə fərqli idi- hər şey qələbə üçün, hər şey ordu üçün- sanki belə bir prinsip var idi. Əsgərlər hinduşka kababı yeyir, çəpiş pörtləməsinə qonaq olur, zoğal arağının küpünə girirdilər. Komandir Abayev xristian osetinlərdən idi, amma bizim tərəfimizdə idi. Hərbi hissənin avtomatlarının yarısı bizim ovçularda olardı. Arada bu qədər inam, etibar vardı. Vay olaydı bir erməni biz tərəfə güllə ataydı- Abayevin dəstəsi Sarxankəndi gülləbaran edərdi.

 Sonra ermənilər daha da üstünə qoydular- sovet ordusuna güllə atdılar. Yolunu kəsib sənəd istədilər. Hətta Moskvadan gəlmiş yüksək rütbəli bir zabiti vertalyotda yaraladılar. Və bundan sonra əmr gəldi- kənddə hərəkət edən bütün obyektlər vurulsun.

 Sovet ordusu qonşu erməni kəndlərini elə topa tutdu, elə bombaladı, heç Amerika Vyetnamı elə bombalamamışdı.

 Sonralar da vəziyyət getdikcə xarablaşmağa başladı. Artıq Yelyeylər camaatının kənddə qalmağı mümkün deyildi. Mütəllibovun istefaya göndərilməsi ilə sovet ordusu da məntəqələri tərk elədi. Bundan sonra Sarxankənddən bir nəfəri-Saşik adlı şəxsi bizim Qurudərəli Səfərin ulamçılığı ilə həmin yolda qırğın törədənlər oğurladılar. Sarxankəndlilər də Saşik tapılmasa yolunuzu açmayacağıq dedilər.

Saşik isə füqara bir adam- bizim traktorçu Nəsrəddin daim canına duaçıdı. Çünki…

  Sarxankənddən bir neçə nəfər bir maşının içində güllələnmişdi. Buna görə də bizimkilərdən yolda 3 nəfəri əsir götürüblər ki, tapın qatili bizə verin, əsirləri verək.

O 3 nəfərdən biri də traktorist Nəsrəddin. Saşikə yalvara- yalvara:

-Sən o kəsdiyimiz duz-çörək,  gör neynirsən a Saşik, məni xilas elə.

Saşik də ermənicə nəsə deyir öz tərəflərinə. Nəsrəddini buraxırlar- hətta Saşik bir dığaya təpik də ilişdirir. Qalan iki nəfər isə cəmi 3-4 saat əsirlikdə qalır. Özünü yetirən rus ordusu Sarxankəndə güllə yağışı yağdırır. Axır ermənilər girovları vermək məcburiyyətində qalırlar.

…Amma Saşik tapılmadı- yol da bağlı qaldı. Tapılmayacaqdı da- elə o Səfər qorxmuşdu Saşikin üzə çıxmağından. Saşık onu tanıyırdı. Beləcə də Saşik cinbata çəkildi. Necə quyladılarsa yeri- yurdu da bilinmədi. Yelyeylər yolu demək əbədiyyən bağlı qalacaqdı. Bu arada isə Yelyeylərdən Əhməd içib qeyzlənib  oturub maşına yolu açmağa getmişdi. O da elə o gündən əsir düşdü. Amma bir ay sonra “qaçıb” gəldi. Eləbil əsirlikdə deyil, sanatoriyada olmuşdu. Sarxankəndlilər onu daşnakların əlinə verməmişdilər- Saşikə əvəzdi bu. Nə vaxt Saşiki verərlər, biz də bunu qaytararıq. Sarxankənddə Əhmədi heç Saşikin qohumlarına da verməmişdilər. Nə qədər olmasa acıqlı idilər, xəsarət yetirə bilərdilər. Köhnə dostu Razmikin evində qalmışdı Əhməd- nə yeməyi əskik olmuşdu nə içməyi. Pasxa bayramında daşnakların ahmısının sərxoş olmasından istifadə edən Razmik də pəncərələrin mismarlarını söküb”eli, qaç, beqom” demişdi Əhmədə. Əhməd düüz Yelyeylərdə əylənmişdi. Amma bu o vaxt idi ki, başqa yerlərdə əsirlərin dərisini soyurdular, gözünü çıxardırdılar. Başına min oyun açırdılar. Hətta uşaqların damarlarına salyarka vururdular.  Bəs Əhmədə niyə belə yaxşılıq edirdilər? Təkcə Əhmədəmi?

8 aya yaxın mühasirədə qalan Yelyeylər camaatı son iki-üç ayda anladı ki, daha kənddən kənd olası deyil. Rayondakı könüllü ordunun komandiri hərbi komissar İlham Aslanov kəndə heç bir diqqət ayırmamışdı. Ilham Aslanov ümumiyyətlə bu tərəfə tam biganə idi. Sanki bu kəndlərin ermənilərə qalmasına şərait yaradırdı. Hamının unutduğu bu kəndə bir nəfər də köməyə gəlməmişdi. Bütün Azərbaycan bu kəndin erməniyə qalması ilə barışmışdı sanki. Bax bunu anlayan Yelyeylər camaatı yavaş- yavaş daşınmağa başladı. Camaat bar- barxanasını atla, eşşəklə daşımağa başladı. Yelyeylərlə Qurudərənin arasında bir erməni kəndi, beş altı da dağ dərə. Məlumdur camaat erməni kəndi ilə gedəb- gələsi deyildi. Elə o dağ- dərələrlə camaat özünü və bar- barxanasını Qurudərəyə çatdırırdı. Iki –üç ayda eşşəklər o yola öyrəndilər. Yüklü eşşək bir də Qurudərədə dayanırdı. Və yaxud da Qurudərədən üzü Yelyeylərə tərəf buraxılmış eşşəklər düz Yelyeylərdə əylənirdilər. Heç canavara da rast gəlməmişdi eşşəklər. Canavarlar da güllə səsindən qaçmışdılar, sirillaha çəkilmişdilər. Heç  ermənilər də bu iki- üç ayda karvanın qabağını kəsməmişdi. Hətta  arada 4-5 hektar torpağı əkmişdilər, amma bizim “karvan”ın getdiyi yolu saxlamışdılar.

Bir dəfə Vəloğlu Əlinin yüklü eşşəyi necə olmuşdusa, gedib çıxmışdı Sarxankəndə. Qurudərəyə çatan Əli kişi eşşəyinin itməsinə az qala Məmmədhsən əmidən də betər üzülmüşdü. Amma bu üzüntü çox çəkməmişdi- o biri axşam hansısa erməni Vəlioğlu Əlinin eşşəyini elə yüklü- yüklü də gətirib karvana qoşmuşdu. Kimsənin xəbəri olmamışdı. Bir də Qurudərədə baxmışdıq eşşək yükü ilə bərabər burdadı. Vəlioğlu anşıra bilmədi kimin işi olar bu? Kor Diqranınmı, Dıl-dıl Vazgeninmi, Ərbeşik Keğamınmı, Donqar Samvelinmi, Sarıbəyinmi, Qara Tatusunmu? Hər kim idisə öz Xudayar bəylərimizdən min dəfə yaxşı adam idi.

Bir dəfə isə..

O vaxt hardansa kömək gələcəyinə çox inanırdıq. Elə bilirdik günün birində hətta Türkiyədən də kömək gələcək bizə. 1918-ci ildə gəlmişdi o kömək. Onda Yelyeylər kəndinə 4-5 yerdən basqın olmuşdu. Qaça bilən qaçmışdı. Yollarda güllələnən də vardı xeyli. Bir neçə qız- gəlinin döşü kəsilmişdi. Hətta belində samavar qaynadılan da olmuşdu. Bunlar əsasən qaça- qaçda ələ keçən insanlar olmuşdu. Geriyə qalanlar isə son ümid kimi Sarxankəndə üz tutmuşdular. Və Sarxankənd öz qonaqlarını satmamışdı. Hətta bir boylu qadın elə yükünü Sarxankənddə yerə qoymuşdu. O o uşaq indi qoca kişidi- Eldar. Elin dar günündə anadan olduğu üçün belə adlanmışdı. Yelyeylərdə qırğın bitəndən sonra Sarxankəndə sığınanlar geri qayıtmışdı. Amma hələ aşağı kəndlərdə qırğın gedirdi. Bu zaman Nuru paşanın ordusunun bir qolu dağları aşaraq Zinhar paşanın rəhbərliyi ilə Yelyeylərə daxil olmuşdu. Sonra da kənddən Asdan oğlu Şahmar da qoşulmuşdu o dəstəyə. Qurudərə kəndinə çatan Zinhar paşa-iki kəndin ortasında beş-on yerdən zil tüstü qalxdığını görüb-o köy nə köy deyə soruşur. Qurudərənin koxası- erməni köyüdür deyir.

Zinhar paşa 10-12 daxmalıq bu kəndi dərhal yerlə yeksan etməyi əmr edir. Amma koxa düşür əl- ayağına, paşam, bizim qapı- bacada işləyirlər onlar. Fağır adamlardı, dəyməyin. Paşa da yerə tüpürərək- vaxt gələr onlar sizi yerlə yeksan edər deyib ordusunu çəkir.

 Beləcə də sadə xalq bir- birini xilas etmişdi.

Amma indi nə paşa gəlirdi, nə əsgər. Yelyeylərə Türkiyədən dəhşətli bir xəbər gəlmişdi. Sən demə qaçaq Dünyamalı hələ yaşayırmış. Qaçaqlardan sona qalmışlarındandı Dünyamalı. Hələ ikinci dünya müharibəsi vaxtına qədər qaçaqlıq edirmiş. Sonra da qaçıb Türkiyəyə. Amma gedənbaşı vurub Mələkzada arvadının nişanlı qardaşı Əsədəlini öldürübmüş. O da heç nəyin üstündə. Bunların əmisi qızları Qaltavanoğlunda ərdə imiş. Qaltavanoğlu da hər gün döyürmüş əmisiqızlarını. Guya gözü ayda-quşda imiş, başqa kişidə imiş. Haqq-hesabı bilən Əsədəli işə qarışır. Yavaşca bir şillə vuru Qaltavanoğluna. Qaltavanoğlu da Əsədəliyə neyləyə bilərdi-  Əsədəli   qaraçıların oynatdığı ayıyla güləşib ayının ortasından elə sıxıbmış ki, ayı özünü batırıbmış. Gedib Dünyamalıya deyib bə Əsədəli sənin arvadına göz dikib. Dünyamalı da Əsədəlinin yaxınına gələ bilmir. Işlə yaxından maraqlanmadan uzaqdan bir gülləylə işi xətm edir.  Bəlkə də onu güllələməsə daha çox qaçaqlıq edərmiş bu torpaqlarda.

  Sonra da Qaltavanoğlunun hiyləsini bilir Dünyamalı. Nə deyir, neynəyir bilinmir- Qaltavanoğlunun bağrı çatlayır. Sonra da Qaltavanoğlunun arvadı ölür.  Üç- üç yetimi qalır başlı-başına. Bax onda Mələkzada uşaqlara sahib çıxır. Özünün də  uşağı olmur- bu yetimləri saxlayır. Kimsədən əskik yedirtmir, kimsədən əskik geyindirmir. Və Türkiyədən o xəbər gəlir- Əsədəlini Qaltavanoğlu öldürtdürübmüş sən demə. Mələkzada da Qaltavanoğluna üç- üç uşaq saxlayıb. Onda kəndin yolu bağlı idi- o “Mələkzadanın yetimləri” də neçə aydı heç gəlib baş çəkmirdilər qoca arvada. Bəlkə də eşitmişdilər- Mələkzadanın canavar kimi ulamağını. Allahı- bəndəni bir- birinə qatmağını, ona görə kəndə gəlmirdilər bu ağır günlərdə.

 Həmin gün kənddən arvad-uşağın hamısını çıxardırdıq. Qarabağdan dalbadal faciə xəbərləri gəlmişdi. Malıbəyli, Meşəli, Quşçular faciələri ürəyimizi dağlatmaq o yana qalsın, bizi lap qorxutmuşdu da bizləri. Kütləvi şəkildə qırıla bilərdik.  Heç yerdən də kömək yox idi. Həmin günün köçü bu aylar ərzindəki ən böyük köç idi. Az qala yarım kilometr uzunluğu vardı karvanın. Arxadan isə mal- qoyunu kənddən çıxaranlar gəlirdi. Hay- küy, mələşmə səsi bir yandan, bir yandan da Sarxankəndin ayağındakı post ilə Qurudərənin yuxarı başındakı post arasında aramsız atışma düşmüşdü. Yanan güllələr gecəni dan üzünə döndərmişdi. Sonrada toplar işə düşdü. Daha qaçan- qaçana baxmırdı. Bu arada mən Mələkzada  qarını yiysiz buraxılmış gördüm. Qarı yiyəsiz qalmasının heyində deyildi. Belinə şələlədiyi barxanası açılmışdı, elə bildim qab-qacağını yığır bu vurhayda. Gəl gedək- dedim. Getmədi. Otu-çöpü yola- yola Allaha-bəndəyə hüy tökürdü.:

-Gözün çıxsın Əəllah, görmürsənmi başıma gələni? Dünyan dağılsın Əəllah, dünyan dağılsın.

Sonra Qaltavanoğullarının kök-köməcindən tutmuş bələkdəki körpəsinə qədər hüylədi adbaad. Sonra Yelyeyləri qarğadı- dağıl a Yelyeylər, dağıl dedi. Sonra da Sarxankəndi hüylədi

Bu arada camaatın dilində “Allah, Allah” bitmişdi, “Qülfüllah” pıçıldayanlar da vardı. Mələkzada arvadın qarğışının şətəlinin hamıya dəyəcəyindən qorxan da. Mələkzadə arvad isə Allaha qarğamaqdaydı bu dar ayaqda.

Sonra  bir də qarğışın ünvanını çevirdi erməni kəndinə. Qarğadı ha qarğadı, hüylədi ha hüylədi o ki var. O qarğayıb- hüyləyib qurtarınca mən barxanasını belinə şələlədim. Sonra da üzünü göylərə tutub canavar kimi uladı- ay qardaş, ay qardaş deyib. Səsi canavar səsindən heç seçilmirdi. Məni ömrümdə belə vahimə basmamışdı- sanki dişi ac canavar gəlirdi üstümə. O vaxtlar Boz Qurdçu idim- amma onda analdım ki, yanımda boz qurd ulasa vahimələnərəm, qorxaram. Sonra kiridi birdən- birə, bayaqdan bəri otu-çöpü yolduğu yerə sanki Qaracaçobanın sapandından çıxan daş gəlib düşmüşdü. Sən demə barxananın içində Əsədəlinin şəkli də varmış, bayaqdan ona görə unudubmuş  müharibəni, ölümü. Şəkili tapıbmış demə. Arxadan mal- qara gətirənlər gəlib  yetişdi. Ürəkləndik. Elə o mal-qara gətirənlərə də qoşulub getdik Qurudərəyə.

 Arvad –uşağı Qurudərədə yerləşdirib biz cavanlar qayıtdıq kəndə. Səhər eşitdik ki, Sarxankəndin erməniləri danışıq üçün gəliblər Çır- Çır bulağının yanına. Bizim də cavanların çoxu səhər- səhər içkili idi. O yolları gecə getmək üçün gərək axşamdan içəydin. ən çox da polis Vilayət içkili olardı. Bir zoğal arağı boşaltmasa bu dağ- dərə yollarla ömründə bir addım atmazdı Yelyeylərdən Qurudərəyə tərəf. Elə içkinin hesabına da polisdən qovuldu hələ müharibə gedə- gedə. 

Bunu qoyub ona getmək olmasın, Yelyeylərin yolu bağlı olduğundan ərzaq qıtlığı yaranmışdı. Buna görə də 4-5 dəfə vertalyotla ərzaq aparıldı kəndə. Vertalyot kəndə uçanda da minən çox olurdu- 10-ca gün kənddən ayrı qalan adamlar sanki dünyalarını itirmişdilər. Özlərini vertalyota atıb ev- eşiklərini görmək istəyirdilər. Və yaxud da evdə-eşikdə qalan nə vardısa gedib gətirmək istəyirdilər. Geri qayıdan vertalyota da camaat az qalırdı yabasını, baltasını da yükləsin. O qədər yüklü olurdu vertalyotlar. Lap aşağıdan uçurdu bu üzdən. Bax o zaman da Sarxankənddən bircə güllə atılmadı bu Allahın umuduna qalmış vertalyota. Amma vaxtilə sovetin generalını daşıyan vertalyota güllə atıb generalı yaralamışdı Sarxankənddə kimsə.

 Kəndə sonuncu dəfə vertalyot gələndə artıq boşalmış kimiydi kənd. Möhkəm içkili olan Vilayət də vertalyota minmişdi. Heç rayonda da düşməmişdi- düz Bakıya uçmuşdu. əlində də iki hinduşka, beş-on butulka zoğal arağı. Guya bu pay-püşü Bakıda qardaşıgilə çatdırıb elə qardaşı ilə də Elmlər Akademiyasına gedəcəkmiş. Yelyeylərin tarixindən danışacaqmış orda- 12 qədim abidədən söhbət açacaqmış. Belə bir kəndin əldən getməsinin faciə olduğunu isbatlayacaqmış. Yelyeylərin altında Alban dövlətinin bir şəhəri qaldığını bildirəcəkmiş alimlərə.

Amma avtomat boğazından asılı, bir əlində iki hinduşka, bir əlində də çirkli bir torbada beş-on başıxamırlı zoğal arağı polis paltarında paytaxtda hərlənmək də bir iş imiş. Beləcə də hələ müharibə üzü görməyən hansısa rəis yaxalayır onu. O da rəisi də, naziri də bir- birinə qatır. Az qalır silah işlətsin. Adamı az qalmışdı içəri bassınlar. Nəticədə polisdən atdılar bayıra, özünü də əsgər kimi basdılar Qarabağa.

 …Ermənilər yenə ”gəlin- bir-birimizə atmayaq” deyirdilər. Bu vaxt Vilayət- atırıq, yaxşı edirik, sizin xaçınızı … Bə siz Qarabağda niyə milləti qırırsınız?

-A Vilayat, Qarabağda qoy noolur olsun, biz atmayaq, görək necə olur işin axırı. Heç biz də bilmirik bu nə oyundu.

-Yaxşı bilirsiniz, sizin xaçınızı…

Bu zaman erməni Araz araya girdi:

–     Ara, Vilayat, neçə aydı Alma bağına gedirsiniz eli?

–     Bizə Türkiyədən o qədər silah gəlib ki. Meyidimizə də yaxın gələ bilməzsiniz.  Alma bağınnan- zadnan getmirik özümüz də

–     Ara, get Mələkzada qarıdan soruş, axşam nə sizin kənddə, nə də bizim kənddə qarğamadığı adam qoymadı. Canavar kimi də səs çıxarırdı. Az qalmışdı qorxudan canım çıxa.

Hiss etdim ki, papaq başımda yuxarı qalxır. Sən demə axşam yanımızda imiş Araz. Tüküm biz- bzi olmuşdu. Məndən öncə Eldar kişi verdi mənim vermək istədiyim sualı:

-Bə nə yaxşı atmadınız?

-Eli, sizi yerevanlılardan qoruyururq biz. Qoyun görək axırı necə olur. Allah vayısın evini yıxsın.

  Bax belə, istəsələr ot kimi biçərdilər bizi. Amma istəmədilər? Bəs niyə? Nəydi bizim camaatın özəlliyi- sağ qalmağımıza ruslar da kömk etdi, ermənilər də.

 Bu haqda  kəndçimiz Dəli Məmməd deyirdi- a bala, çörəyimiz ovsanata keçdi. Qarabağda get heç su istə, vermillər adama. Yəqin rusun saldatlarına da heç nə verməyiblər- onlar da erməniyə dur deməyib.

        …Bu da Yelyeylərdəki son günümüz. Kəndin yolu bağlı olduğu üçün müdafiəçilər yalnız öz kəndçilərimiz idi. Kimi deyirdi vaxtilə bir erməni qızına südhaqqı verilib Qurudərə ilə bizi birləşdirən ərazi. Kimi də deyirdi- yox, bunun hamısı rusun Qafqazdakı oyunlarıdı. Parçala hökm sür məsələsidi. Və kənd dörd tərəfdən  ermənilərin arasında qalmışdı.

  Indi sizə dəstə üzvləri haqda məlumat verəcəm. Amma bəzi üzvlər ləqəbi ilə adlandırılacaq. Başçımız Rembodur. Uzun illər Rusiyada yaşayıb, məktubla yolpulu istəyənlərdəndi. Müharibə vaxtı cibi pul tanıyıb. Rayon mərkəzinə yolu düşəndə restoranların 4-5-nə dəyməlidi. Insafən bu arada restoranla Yelyeylər camaatına çox güzəşt edirlər. Həm də sanki 41-45-dən qalma qəhrəmanlar kimi baxırlar.

  Bu isə Cimidir. Içdimi bir süpürgə tapıb Ciminin mahnılarını oxuyacaq. Mühüribə başlayandan bəri isə  süpürgəni avtomat əvəz eləyib. Qalanlar Qabbar, Şaka, Kunal, Amid, şef Məhəmməd ( kənddə uzun müddət “Abdulla filminin qəhrəmanı Şeyx Məhəmmədi şef Məhəmməd  bilmişdilər) Xəlil , Çopra, və mən. Bir də yaşlılar- Eldar kişi, Dursun kişi, traktorist Nəsrəddin, Sərvət, Şair Ələsgər, Əhət və Məhət qardaşları.

  Mən yaşca ən balacasıyam dəstə üzvlrinin.  Hələ hind kinolarının əhatə dairəsindən çıxmamışam. Amma hələ heç digər dəstə üzvləri də hind kinosunun əhatə dairəsindən çıxmayıblar. Yalnız bu qocalar hind kinosu-zad qanan bilməzlər. Heç onlar döyüşçü də deyillər. Gəlmişdilər evlərindən nəsə aparsınlar. Mühasirəyə düşdülər.

  Eldar kişi həmin Eldar kişidi- elin dar günündə doğulan. Indi yenə elin dar günüdü. Indi də yenidən doğulur- qaçqın olur bu gündən. Uzun illər ermənilərə meşəbəyi olmuşdu. Və ermənilər bilirdilər neynəyirlər.  Yelyeylər camaatı Samedovun sayəsində ot talasından məhrum olub meşələri gördahat edəndə Eldar da “mən də bu kəndin oğluyam” deyib  gördahat eşqinə düşmüşdü. Ermənilərlə sərhəddə biz tərəfdən bir-iki gordahat düzəltmişdi ki, sonralar buralar erməni torpaqları sayılmışdı. Buna görə də kənd camaatı ona Kamran Bağırov deyirdi- bir o kişi torpaq verdi ermənilərə, bir də sən.

Bu kəndin torpaqları bu dava başlayana qədər məhz Kmaran Bağırov, Eldar və bir başqasının- yəni traktorist Nəsrəddinin sayəsində ermənilərə verilmişdi. Amma Nəsrəddin hiss etməmişdi ki ermənilərə torpaq verir. Traktorçu hara, torpaq vermək hara.

   Iş belə olmuşdu- kəndin ayağındakı Omarrıların yeri deyilən yerin yarısı ermənilərin yarısı da bizim yer idi. Hər il də eyni vaxtda əkilərdi. Hər il də eyni traktorçular əkərdi bu yerləri. Biz tərəfdən Nəsrəddin, onlar tərəfdən də Viktor. Və Viktorla Nəsrəıddin kirvə olmuşdular. Nəsrəddinin uşaqlarının müsəlman qanı Viktorun üstünə tökülmüşdü. Bu tərəflərdə xeyli belə kirvə qohumluğu olanlar vardı hələ qadınların da belə yaxınlığı vardı- bacılıq olanlar. Elə Mələkzada qarı da Sarxankənddən kiməsə bacılıq durmuşdu, şax bəzəmişdi. Deyəsən Sarxankəndən qaradığı adamlar elə o bacılığının qohum- qərəvələri idilər.

Hər il yer əkiləndə bir iki kotan yer qaralayan Nəsrəddini  Viktor göndərərdi öz evinə-Kirvə get gör Hayqanuş bir şey hazırlayıpmı? Mən də gəlirəm indi. Işdamaxdan qırıldıq.

 Özünü Hayqanuşun yanına çatdırardı Nəsrəddin. Viktor onun da yerinə işləyərdi . Amma hər il iki kotan ağzı bizim yerdən kəsib özlərinə qatardı Viktor. Hayqanuşun səbəbinə sovet Ermənistanının ərazisi böyüyərdi beləcə

 

Şair Ələsgər isə- elə- belə şairlərdəndi. Özü də polis Vilayətlə düşməndi. Polis Vilayət bir dəfə ona- sənin bu kənddə yaşamağa haqqın yoxdur- demişdi. Niyə demişdi?

Yaşımdan qabağın söhbətidir. O zamanlar Şair Ələsgər tövlə üçün yer qazdırırmış. Birdən traktorun bıçağı bərk bir şeyə ilişir. Sonra məlum olur ki bu köhnə bir hamam binasıdı. Və o köhnə hamam binası ilə bərabər isti su da çıxır üzə.  Ələsgər tez tarktorçunun ayaqlarına düşür ki, bu sirri bir sən bilirsən, bir mən. Bir ceyran cəmdəyi, 10-15 də zoğal arağı məndə. Traktorçu da razılaşır. Hamam barədə heç kimə heç nə deyilmir. Isti su yeraltı yolla çaya axıdılır. Hamamım yerindən də tez-tələsik tövləni tikdirir Ələsgər . Və hamamın  özünə hamam lazım olur. Bunu ona görə edir ki, yurdunu- yuvasını hökumət əlindən alıb əvəzində dəmyə yerdən yer verər ona.  Ən təmiz tarixin üstünü mal təzəyi ilə örtmüşdü Ələsgər. Amma  bu misralar da onunkudur:

Hər daşın altında bir tarix yatır

Sənin tarixinə daşına qurban.

     Ermənilər özlərinə yoxdan abidə gəzir, hər yerə bir xaç mıxlayır, Ələsgər də tarixi beləcə gizlədirdi.

Dursun 45-ci ildən bəri kəndin yuxarı həndinin qarovulçusuydu . O da ev heyvanlarının qənimi idi. Eşşəyi acından öldürmək, dilindən məftilləmək, dananı çapmaq, qoyun –quzuya xalxalda nəcis yedirtmək onun ən sevdiyi məşğuliyyətdir.  Müharibədən  bir-iki medal gətirmişdi deyə  kəsdiyi başa zaval yox idi. Indi elə qəmli durmuşdu ki deyərdin o eşşəklərin, o qoyun –quzunun o danaların ahı tutub onu.

       Son vaxtlar qoruqçuluqdan çıxıb yerini oğluna həvalə etmişdi. Bu zaman mən uşaq ola- ola başımdan böyük “qələt eləyib” belə demişdim- xarabada onsuz da hər kəs öz vəzifəsinə dədə malı kimi baxır. Sonra da deyirlər atalara hörmət qalmayıb. Elədirsə bəs kimsə vəzifəyə dədə malı kimi baxarmı? Əslində anaya hörmət qalmayıb ki ana Vətəni bu günlərə qoymuşuq. Bu da qadınların hüquqlarının pozulması deməkdi.

Demişdilər bu gədə də zayılalyır axır vaxtlar.

Qoruqçuluqdan çıxandan sonra da könə şakərindən əl çəkmirdi Dursun. Indi də evin ətrafına qoruqçuluq edirdi. Kimin heyvanı o həndəvərdən keçərdi və xüsusən də onun çəpərinə ağız uzadardısa o saat Dursun salardı öz tövləsinə. Hətta bu adət onu o qədər özünə çəkirdi ki öz heyvanlarını da həbs edirdi-məsələn hansı toyuq ki, əkənəyə girərdi ən azı iki gün həbs olunmalı idi. Hətta bir neçə dəfə öz nəvələrini və onlara qoşulub alça yığan digər uşaqları da aparıb tövləyə salmışdı. Amma indi ermənilərin onu damlamasından qorxub qaçırdı. Onun qoruduğu çəpərləri erməni çoxdan aşmışdı.

 

   Sərvətin işi-gücü ancaq toyda , vayda yemək bişirmək olmuşdur. Heç mal-qara da saxlamazdı. Hər toydan, hər vaydan nə gətirsə onu da yeyib günlərini keçirdərdilər. Mal-qara saxlamasa da əkinçiliklə məşğul olurdu. Yelyeylərin ən məhşur abidəsi də məhz onun sayəsində qorunub saxlanırdı-yoxsa əhali o abidəni də söküb dağıdardı. Belə ki, düz evinə bitişik Qız Qalası adlı möhtəşəm bir abidə vardı. Sərvət hər il çəpəri genişlədə-genişlədə axırda o Qız Qalasını da salmışdı öz çəpərinə. Qız Qalasının dörd tərəfində qarğıdalı , kartof əkirdi Sərvət. Və beləliklə də Qız Qalası bəlkə də sökülməkdən xilas olmuşdu.. Qız Qalasının altındakı dustaqxana deyilən abidə isə (vaxtilə burda zoğal qıcqırdılmışdı) Sərvətin hacat otağı olmuşdu. Balta, yaba, dəhrə, nə bilim eşşək palanı- hamısı orda saxlanırdı..  Beləliklə də o boyda abidələri sanki ulu babalarımız tikmişdilər Sərvətdən ötrü . Nə maarqlanan vardı, və nə də yada salan.

Əhətlə Məhət isə küsülü idilər. Ata yurdunu bölə bilməmişdilər. O bunun çəpərini anrı çəkirdi, bu onun. Axırı da şikayət şikayətə calandı. Az qala məsələ gedib Moskvaya da çatacaqdı. Əhəd qoca anasını tovlayıb hansısa kağıza barmaq basdımışdı. Məhət də yazıb Moskvadan ekspertiza gəlməsini tələb etmişdi. Amma ona qədər kopolunun erməniləri  haqq- hesabı başlatdılar. Dava da baxılmamış qaldı. Hər gün iki qarış yerdən ötrü bir- birinin qanına susayan qardaşlar indi dava apardıqları torpaqları qoyub qaçırdılar. Erməni gəlib sahiblənəcəkdi o torpağa.

   Ermənilər “sep şəklində” irəliləyirdilər. Yalnız Qabbar vuruşmaq istəyirdi. Hətta yaşlılar- hamımızı qırğına verəcəksən a dəli- dedilər. Qabbar isə əvvəl Eldarın üstünə düşdü- sənin nə dilin var danışırsan? Illərnən erməniyə işləyib pulundan  pul tutdurubsan “Krunk”a. Hanı oğulların? Hərəsi Rusetin bir şəhərində pul qazanır.

Hə, Krunk demiş- bu ermənilərin bir maraqlı cəhəti də vardı. Nə qədər ağzıbötöv imişlər. O dostluq illərində bircəsinin ağzından çıxmamışdı Krunk məsələsi.

    Və erməni kimi hazırlıqlı bir millətə  qalib gəlməmiz hərtərəfdən köməyi kəsilmiş bizlər üçün həqiqətən də ağlabatan deyildi. Zinhar paşa biz tərəflərə gələndə 10-12 ev olmuşdu Sarxankənd. Onda Qurudərə 100 ev idi, Yelyeylərdə də 80-90 ev vardı. Amam 70 ildə Sarxankənd 300 ev olmuşdu- Yelyeylər və Qurudərə ikisi bir yerdə 300 ev ola bilməmişdi.

Onda görərdin 5-10 yerdə təzə evlər tikilməyə başladı- bir dstə erməni iş başındadı. 1-2 aya da ev hazırdı. Di gəl bizdə- kənddə həyətyanı sahə almaq az qala Bakıdan ev almaq qədər çətin idi. Direktor Samedov elə şərtlər qoyurdu, cavanlar ya Bakıya qaçırdılar, ya da Rusiyaya.

Bir sözlə doğulduğun kənddə yalnız baş daşının qoyulmasına problem yox idi. Ev tikmək müşkül məsələ idi.  8 sot həyətyanı sahə almaq Havay adalarından birini almaqdan çətin idi bizdə. Hələ onu demirəm ki Yelyeylərdə hər evdə azı 5-6 uşaq olduğu halda Sarxankənddə hər evdə uzağı 3 uşaq olardı.

 Ermənilər öyləsinə hər şeyə hazır olanda hələ biz hind kinolarının əhatə dairəsində idik. Hətta bir müəllimimiz də özü –özünə Şaka deyirdi. Uşaq bir balaca səs salan kimi cumardı uşağın üstünə-Şakanın qabağına kim çıxa bilər

-­_

 

Indi isə qaçırıq ermənilərin qabağından. Axı bu Cimi  barmaqlarını şırtdada-şırtdada cummalıdı düşmən üstünə. Vurduqca “iş” “iş” səslər çıxmalı, bir yumruğu ilə bir düşmən  ölməli idi. Axı bu Qabbar cummalıdı qah-qah çəkə-çəkə düşmən üstünə. Axı bu Rembo da tək canına yüz adamla döyüşməli idi. Axı bu Şaka niyə tir-tir əsir. Amidə nooldu- o ki bizi az ağlatmayıb hər kinoda öz ölümü ilə. Kunal da qorxur. Çopra lap ayaq üstə ölüb ki. Noolsun kömək yoxdu. Noolsun düşmən hər tərəfdən gəlir.

Amma bu xına o xınadan deyildi. Mənim qəhrəmanlarım gözümün önündə Yelyeylər meşələri kimi gordahat olunurdular. Bundan sonra lap pis olacaqdı- hərə gedib bir kəndin fermasına sığınacaqdı. Hər yerdə “gəlmə” “qaçqın” adlanacaqdı bu insanlar. Bunların rusa verdiyi əppəyin- suyun mində birini verən olmayacaqdı bunlara. Əksinə- aldıqları yardımlara ağız büzəcəkdi yerli camaat.

Daha kim tanıyacaqdı bunları Rembo kimi, Qabbar kimi, ya Şaka kimi?  Şaka demiş elə bizim qəhrəmanlığımız da bir şaka imiş.

 Başımızı alıb meşənin dərinliyinə çəkilirdik. Vəzirin qezeyinə doluşduq. Arada Almalı tala deyilən bir tala vardı. Bir at kişnədi talada. Bu səsi hamımız tanıdıq. Sarı at idi- müharibə başlayandan bəri azadlığa çıxmışdı Sarı at.

 Hardan gəlib çıxmışdı buralara, bilən yox idi. Əvvəlcə Dursunun instruktajından keçmişdi- xal-xala salınmışdı. Sonra sahibi çıxmamışdı. Atı aktlaşdırıb sovxoza vermişdilər. Sovxozdan da ferma üçün ayrılmışdı. Fermada da ata ögey ana gözü ilə baxılmışdı. Kimi mil- kərən daşımışdı, kimi ciyəri yarılana qədər çapırtmışdı. Yorğasına yetirən at olmurdu. Amma kim idi at ötəşdirən- sahibsiz at idi, yalnız ağır işlərə gərək olurdu. Sonra da müharibə başladı. Camaat heç öz malına baxa bilmirdi- kim idi Sarı ata yiyəlik edən? Erməni yolu bağlamasa bəlkə də kimsə aparıb ət kombinatına verəcəkdi. Amam müharibə başladı və Sarı at da sanki bunu gözləyirmiş- yazda da, qışda da çöllərdə qaldı. Neçə vaxt idi ki, heç səsi- səmiri də gəlmirdi. Elə bilirdik qurda-quşa qismət olub.

At kişnəyə- kişnəyə üstümüzə gəlirdi. Sanki verdiyimiz əziyyətin qisasını almaq istəyirdi. Düz yanımıza gəldi-yaxşılaşmışdı, dərisinə sığmırdı. Əsl yarış atına oxşayırdı. Ortası xallı bəbir ortası kimi olmuşdu, sinəsi şir sinəsi kimi, ayaqları ceyran ayaqları kimi. Belinin yağırı da getmişdi. Mən bir az aralı idim hamıdan. Sarı at yavaş- yavaş yaxınlaşdı mənə- üstümü imsilədi. Kövrəldim.

 Bir qədər üzümüzə baxıb götürüldü Qara Güneyə tərəf. Indi bu çöllər onun idi.

Biz isə Yelyeyləri Sarı ata tapşırıb canımızı götürüb aradan çıxırdıq. Gecəni gözləməli idik. Cöyüzlü tala deyilən yerdə gözləmək qərarına gəldik. Buradan içimiz- dışımız yana-yana yanan evlərimizə tamaşa edirdik.

Sərvət:

– Bir baxın a camahat, bir baxın, görün nələri qoyub gedirik dedi.

Qabbar:

–     Kopoludu yalan deyən kənddə qalsaq elə bu Cöyüzlü taladan ötür bir- birini qıracaqdı hamı. Hamı bu Cöyüzdü talanı pay torpağı eləmək istəyirdi. Əə, qarın- qarta dağıdan Sərvət, sən də əl altdan dana- duna satıb vermişdin rəhbərlərə bu taladan ötrü. Nədi- nədi cöyüzlər sənin olsun. Tarta Musaynan, Şunquroğlunnan birləşmişdiniz. Fələyə kələk gəlmək istəyirdiniz. Indi hanı, oğlun, gəlib niyə vuruşmur?

Cöyüzlü tala. Buranın cöyüzləri adla tanınırdı. Alma cöyüz, Findıq cöyüz, Yel çöyüz, Hajmanı cöyüzü, Musa cöyüzü. Az qala hər çöyüzün öz adı vardı. Yelyeylər camaatı isə heç cöyüzün yetişib şıldır olmasını gözləməzdilər. cöyüzün gəzəli bir balaca boşaldımı Yelyeylər camaatı doluşardı bu Cöyüzlü talaya. Hərənin əlində uzun bir suluq cöyüz çırpmaq ayrıçına girərdilər. cöyüzün gəzəlini evdə çıxardardılar. Buna görə də payıza dönəndə Yelyeylərdə qadınların və uşaqların əlləri qap- qara olardı hətta toya- nişana da belə gedərdilər. Başqa yerlərdən olanlar bu camaatın adətini başa düşməzdi- toya qara xına qoyur deyirdilər. Ayrımlardan hər şey gözləmək olar deyirdilər.

Sonralar qaçqınlıqda qadınların əlləri bu qara gündən azad olmuşdu.

 

  Bir həftə sonra Qurudərə də işğal oldu. Ermənilərin ikinci nəfəsi açıldı sanki- Yerevan- Tiflis trası burdan keçirdi. Bu işğala qədər biz Qurudərəyə yığılmışdıq. Nəsə umud vermişdilər- guya Sarxankəndin götürülməsi planı vardı. Bundan sonra da Yelyeylər avtomatik olaraq bizim olurdu. Amma sən saydığını say…

 Elə özümüz də şübhələndik- axı Qurudərənin öz uşaqlarının əksəri yoxdu kənddə. Hərbi komissar İlham Aslanov 80 nəfər Qurudərəlini rayonun başqa sərhəd kəndinə göndərmişdi. O vaxtlar mən ona əsl qəhrəman kimi baxırdım. Əfqan döyüşçüsü olan İlham Aslanova nəinki bir kəndin, bütün rayonun qurtarıcısı, qarantı, dayağı kimi baxırdım.

Guya Qurudərəyə əlavə mobil qüvvələr gələcəkdi. Top-tank gələcəkdi. Rus ordusu çıxandan bəri ermənilər üstünlüyü ələ almışdılar. Ikicə yerdə topumuz vardı. Odun dağında duran dörd topçumuzu arxadan vurdu kimlərsə. O biri topçuların da toplarının iynəsinin çıxarılması xəbəri gəldi. Köməyə gələn tanklar da Göyəzənin dibində “xarab oldular”. Biz sankiYelyeyləri almağa yox, Qurudərəni də verməyə gəlmişdik. Qazancımız  isə altı şəhidoldu.

Yelyeylərdən çıxmaq daha asan imiş. Meşə gizlətmişdi bizi. Indi nə meşə vardı, nə də Qurudərəni tapşırmağa Sarı at. Başıpozuq şəkildə qaçdıq, qaçdıq. Və Qurudərə də əldən getdi. Ermənilər Yerevan- Tiflis trasını ələ keçirdi.

 Səhər hərbi komissarlığa axışdıq. Başımızı piylədilər- guya yeni bir əməliyat planı vardı. Əməliyyat Quşçu kəndindən başlayacaqdı. Qurudərəli 80 nəfər də özünü yetirmişdi Quşçuya. Amma 2-3 gün gözlədik, heç nə baş vermədi. Sonra komissarlıqdan- biz dünyaya sübut etməliyik ki, ermənilərin iştahı Qarabağla kifayətlənmir. Onlar Qarabağdan kənardakı  torpaqlara da göz dikiblər. Bir-iki gün gözləyin, beynəlxalq aləmə sübut edək. Biz də bir-iki gün gözlədik. Bir də onda ayıldıq ki, İlham Aslanov rayonda yoxdu. Daha da böyüyüb vəzifəsi- Gəncəyə qərargah rəisi gedib. Elə onda Qababrdan da, Cimidən də, Şakadan da, Amiddən də min dəfə gücü qəhrəman bildiyim İlham Aslanov da öldü gözlərimdə. Onu da gordahat elədim. Elə ümidlərimi də. Və hələ də beynəlxalq aləmə nəyisə sübut etmək istəyirik. Beynəlxalq aləm isə… O da gordahat olunub öz demokratik “dovşana qaç, tazıya tut” oyunları ilə.

 

  Bəxtiyar Hidayət

  Hekayə

NİKOLA ŞERZİNGERİN CAKKUZİSİ.

 

Ölkə dedikləri bumuydu görən?  Veranxanada hər şey tərs- məssəb, hər şey baş- ayaq. Əlinin papağı Vəlinin işıq gələninə, Vəlinin də papağı Əlinin işıq gələninə dürtülü.  Bu ölkənin yüz il əvvəlki ziyalıları elmin, təhsilin sayəsində bu millətin çox üfüqlər fəth edəcəyini yazırdılar. Amma alınmadı. Indi elmli adamlar idi nadanlıqla məşğul olanlar. “Millət, millət” deyən siyasətçilərin əksəri olmuşdu hacı və “Ölülər”dəki hacılara, kəlbalayilərə bənzəyirdilər. Elə iqtidarla müxalifətin yollarının kəsişmə nöqtələrinin biri də həcc ziyarəti idi.  Ölkədə qumarxanalar, fahişəxanalar, şərab zavodları, spirt fabrikləri  yağışdan sonrakı göbələk kimi pırtlasa da, hətta donuz fermaları mal fermalarını üstələsə də, bütün bunlar da iqtidarın inhisarında olsa da, iqtidar adamları da parta-part haca gedirdilər. Müxalifətlə bu sahədə fərq isə- müxalifət nümayəndələrinin cəmi bircə dəfə həccdə olması idi. Iqtidar nümayəndələrinin bəziləri 5, bəziləri 10 dəfə  dəfə olmuşdu həccdə. Hətta 26 dəfə həccdə olan da vardı.

  Alimlər yığılıb Cəbrayılın uçma sürətini hesablayırdılar- görək Cəbrayıl göydən yerə nə qədər vaxta uçub xəbər gətirmişdi, çəliyini yerə vurub bulaq peydah eləmişdi. Guya ki, Cəbrayıl  o boyda atmosferi yarıb qanadının bir lələyi belə sürtünmə qüvvəsinin təsirinə məruz qalmadığı halda şilin, topalın biri idi, çəliklə gəzirdi. Dünyaca ünlü bir alim də siyasətə qoşulan kimi  əsas şüarın belə olacağını buyurmuşdu- Hər yer Kərbəla, hər gün Aşura.  AMEA deyilən elm məbədində yer günəşirn ətrafında fırlanır, yoxsa günəş yerin başına fırlanır mövzusunda uzun diskussiyalar başlamışdı. Qocaman alimlərdən biri belə bir cümlə işlətmişdi- əgər yer fırlansa gərək biz səhər  “Qartal belində” (Azərbaycanı nəzərdə tuturdu) olanda axşam da “Pələng belində” (Skandinaviyanı nəzərdə tuturdu) olaydıq.

 Ölkədə 70 ilin ateist rəhbərinin adına məscid ucaldılmışdı- amma AMEA- nın həndəsə şöbəsi qibləni düz təyin edə bilməmişdi. 4 milyarda tikilən məscidin qibləsi 15 dərəcə səhv qurulmuşdu. Amma əvəzində həndəsə elmi başqa yöndə inkişaf etməkdə idi- efirlərdə meydan sulayan lüt müğənnilərin filan yeri- romb, filan yeri dairə, filan yeri müstəvi, filan yeri çevrə, filan oturuşu düz bucaq, filan oturuşu kor bucaq, filan oturuşu da lap açıq- saçıq bucaq şəklində idi.

Astronomiya elmi də bərbad gündə idi- ölkədə rəsədxana da vardı və lakin bu rəsədxananın əsas işi ildə bir dəfə ramazan bayramının dəqiq nə vaxt başlamasını xalqa elan etməsi idi. Lakin qonşu ölkələrlə  bir gün fərq olurdu. Amma işğalçıların vaxtında bu rəsədxana təqvimlərdə 100 ildə 1 gün fərq etmirdi heç. Bu o rəsədxana idi ki, ölkə tarixinin ən qəsbakar işğalçıalrından olmuş monqolların tikdirdiyi rəsədxananın 700 illiyi münasibəti ilə  başqa bir qəsbkar olan ruslar tərəfindən tikilmişdi. Elə müstəqillik illərində ölkə əhalisinə olan zülm də nə monqol işğalı dövründə, nə də rus işğalı dövründə bu qədər olmuşdu. Indi yüz dəfələrlə artıq idi zülmlər.

 

 Kimsə nə Əli aşından, nə də Vəli aşından olmaq istəmirdi- məməsi uzun sallanan, onun- bunun qucağına tullanan lüt müğənnilər bir də baxırdın aşura günü qara geydi, qoluna da qara parçadan qolbağ bağladı, imam yolunda arzu- niyyət etdi ki, daha iriçaplı məmur onu öz villasında qəbul etsin.

Bioloq alimlər isə Əli aşından da, Vəli aşından da olmamaq üçün insan, meymun və din arasında bir əlaqə tapmışdılar- yeni nəzəriyyə irəli sürmüşdülər- Əslində insan meymundan yox, meymun isandan əmələ gəlib. Sübut – bəqərə surəsində deyilir biz onları meymuna çevirdik. Guya günahkar insanlar nə vaxtsa meymuna çevrilib.

 

  Ölkədə elə hadisələr olurdu dünya tarixində belə şeylər görünməmişdi. Məsələn rayonların birində bir məktəb direktoru müəllimlri “bolnişni”yə çıxarda- çıxarda xeyli pullar qazanmağına rəğmən bununla kifayətlənməyib daha gəlirli bir iş kəşf etmişdi- müəllimləri dektretə çıxartmaq. Guya müəllimə hamilədi- dekretpulu alınıb bölünür, sözdə dekretə çıxan müəllimə isə bu arada öz dərsini deyirdi. Sadəcə  dediyi dərs başqasının adına yazılırdı ki, o pul da bir ayrı qazanc idi. Uşaq da guya erkən doğum nəticəsində tələf olub. Sadəcə həmin direktor arada çaşdı- yadından çıxıb kişi müəllimlərin bir neçəsini də dekretə çıxartmışdı. Elə bilirsiniz nəsə oldu o direktora? Ay- hay. Indi maarif müdürüdü e o direktor.

Ölkənin ən titullu universitetinin ən titullu fakültəsini –hüquq fakültəsini bitirib hətta magistr dərəcəsi alan bir hüquqşünas isə analoqu olmayan bir cinayətə əl atmışdı. Yazdığı duanın xeyir vermədiyini bəhanə edərək falçılardan birini göndərmişdi o dünyaya.

 Ölkənin gənc nəsli kriminal ideyalarla böyüyürdü- amma ən böyük kriminal liderin özünü zindanda zorlama üstündə mühakimə edirdilər. Guya kişilər zindanında qadın zorlamışdı- qadın zindanda kişilərin yanında nə qayırırdı, hardan ora keçmişdi bilən yox idi. Daha sonra bir qadın da qadın türməsində doğuş yapdı- dedilər sellofanla sperma göndəriblər.  Bəlkə də İsanın zühuru idi bu. Amma elə hər atasızla İsa zühur etsəydi gərək efirdəki ətcəbala müğənnilərin hərəsinin bir- iki bicbalasıan görə də çoxdan zühur edəydi İsa. Bax belə- kişi türməsində qadın peyda olurdu, qadın türməsində də kişi.  Hətta İsanın özü də yenidən dünyaya gəlsə bu məmləkətdə çaş- baş qalıb peyğəmbərliyini kayb edərdi. İsa da bu ölkədən baş açmazdı-  daha ölkədə kişi ilə qadının fərqi götürülməkdə idi. Guya qadın- kişi bərabərliyi də bu idi Şərqin ilk demokratik respublikasında.  Əvvəl qadının ərlisini, ərsizini ayrıd etmək olurdu. Indi bunun çətin məsələ olduğu bir ayrı dərd idi- indi efirdəki kişinin, qadının da fərqini ayrıd etmək çox çətin məsələ idi. Qaş alınıb, üz pudralanıb, efirdə göbək oynatmaq öz yerində, dodaqda silikon öz yerində.

  Efirlərdə falçılar, müğənnilər meydan sulayır,  parklarda heykələbaxanlar şeytan sulayırdı. Kim soyunub ayıb yerini göstərirdi xalq artisti olurdu- Boz qurd övladı olduğunu deyən millətin efirində lüm- lüt ətcəlalalar atılıb düşür, gah qurd kimi ulayır, gah da at kimi kişnəyirdilər. Meydanın qadından fərqlənməyən kişilərə qaldığı bu zamanda isə,ayağı  Qarabağda çürüyən qazilərin bədəninin qalan üzvü də Qaradağ türmələrində çürüyürdü. Ara- sıra icazəli aksiyalar da olurdu- amma burda da bir təzə zad kəşf etmişdi məmlkət əhli. Iqtidar jurnalistləri mitinqi yuxarıdan çəkərdi, müxalifət jurnalistləri də aşağıdan. Sanki mitinq açıq-saçıq geyinən bir mamlı- matan idi. Müxalifətçilər aşağıdan ora- burasına baxmaq istəyirdilər, iqtidarçılar da yuxarıdan döşünə- başına.Siyasi əqidəsinə də görə ölkə zindanalrında çürüyən az deyildi. Hərdən Avropa Şurası “siyasi məhbusları sərbəst buraxmaq lazımdı” deyə bəyanat verirdi. Amma bunun siyasi məhbuslara heç bir xeyri olmurdu. Son vaxtlar isə hökumət siyasi məhbusları deyil, ölkənin valyutasını sərbəst buraxması ilə yadda qalmışdı.

 

Ölkədə sahibsiz insanlar özlərini yandırır, sahibsiz itləri isə hökumət yandırırdı. Elə qiymətlər də od tutub yanmaqda idi.

Bir tikə çörək üçün kişilər Rusiyaya, qadınlar da Dubaya daşınmaqda idi. Dubaya daşınan qadınlara el arasında “quş” deyilirdi. Ən qəribəsi isə, Dubay şeyxinin o quşların  Vətənini görmək, burada gün keçirmək arzusunun reallaşması idi,  həmin bu veranxanaya gəlməsi idi- gəlib burda ov ovlayıb quş quşlayırdı. Öz şahini üçün ölkənin kəndçilərindən biri 10 manata göyərçün alırdı. Ərəb şeyxi öz yıtıcı ov quşuna gündə neçə- neçə sülh rəmzi yedirirdi. Əslində dünyanın mənası və mənasızlığı elə bunda idi.

 Bu arada ən çox qazananalr isə hacılar olurdu. Çünki onlar mahir raqatka atıcıları idilər. Bunu da elə Həcc ziyarətində öyrənmişdilər. Şeytana raqatkayla daş atırdılar ki, daşlaşma mərasimində daş- kəsəyin altında qalıb şəhid olmasınlar.

Hamı çəkilmişdi qınına. Məmləkətdə ölü bir sükut vardı. Amma hamı da ölümdən it kimi qorxurdu.  Qorxmazlar da var idi- amma onlar ölkədə deyildilər. Ya Rusiyanın kriminal qruplarında ad qazanırdılar ya da Suriya müharibəsində. Rusiyada Lənkəranski, Gəncinski, Bakinski, Novxaninski, Masallinski kimi ad qazanıb söz sahibi olurdu bu ölkənin ölümdən qorxmayan oğulları. Və elə o uzaq soyuq diyarda bir-birini kriminal ideyalar naminə al qana qərq edirdilər. Suriyada isə Əl Sumqaiti, Əl Azəri, Əl Qazaxi, Əl Naxçıvani, Əl Bakuvi kimi adlarla məhşur olmuşdu bu ölümdən qorxmazlar. Amma orda da bir- birilərini al qana qərq edirdilər- kimi İŞİD-in tərkibində idi, kimi Əsədin yanında idi, kimi də Əl- Nusrada. Azərbaycanda isə ad qazanmaq olmurdu. Adı burda dövlət başçısı öz paylayırdı yaltaqlara, quloyşalara- əməkdar arist, xalq artisti, nə bilim, şərəf ordeni, əməkdar ziyalı və sair.

Bayrağını həm də yaşıl rənglə bəzəyən  millət ölkədə yaşıllığa qənim kəsilmişdi- hava çatmırdı şəhərlərdə. Paytaxtda yaşıllıq qalmadı- yerində binalar ucaldı. Ölkədə kasıb- küsubun çırağı çoxdan sonmuşdu- amma əvəzində dəyəri milyardlarla ölçülən alov qüllələri vardı. Guya İsgəndəriyyə mayakı zaddı. Hər şey qara rəngdə olsa da Qız Qalası rəngarəng idi.

Yollarda gündə ölümlər- normal bir mərkəzdən idarə olunan avtobazalar yox idi- amma meşələr sanki avtobaza idi. Qıran- qırana qarışmışdı, daşıyan daşıyana.  Materiallar nazirlərin villalarina gedirdi. Hansı ki, iki ağaca görə qonşu ermənilərlə davaya qalxmışdı bu millət. Həmin vaxt davaya qalxan millət bir yumruq kimi birləşmişdi. Amma illər keçdikcə o yumruq elə o məmləkətin başına endirilmişdi davamlı olaraq. Daha birlikdən söhbət gedə bilməzdi- hətta müxalif partiyaların liderlərinin heç biri öz qardaşı ilə danışmırdı. Ölkədə 4-5 məhşur müxalifətçi vardı ki, öz doğma qardaşları ilə qanlı- bıçaq idilər. Amma partiya nizamnamələrində əvvəl iki Azərbaycanı, daha sonra da bütün türk dünyasını birləşdirəcəklərini israrla bir neçə yerdə qeyd edirdilər. Əslində kimin müxalifət, kimin iqtidar olduğunu da açıb göstərmək çox müşkül məsələ idi. 10 il əvvəlin radikal müxalifətçisi indi iqtidarda mühüm postda idi. 10 ilə əvvəl müxalifəti tulasufat edən nə qədər adam vardı ki, indi radikal müxalifətdə idi. 10 il əvvəl xüsusi qoçu dəstələri yığıb müxalifətim yetim- yesir gənclərini mal kimi döydürən bir xeyli adam indi müxalifətin sədarətində yer alırdı. Bilinmirdi kimin şeyi kimin zadındadı.

  Bax belə bir vəziyyədə  yazar İxtiyar Həsənsoy qəti qərara gəlmişdi ki, umud qalıb yalnız və yalnız ədəbiyyata, yeni bir maarifçilik dalğasına. Amma İxtiyarın əyalətdə yaşaması problem yaradırdı. Mətbuatla  əlaqəsi zəif idi.

–            –

 

  Və birdən yeni bir ədəbi hərəkatın yarandığı elan edildi- Azad Mədəniyyət.

 Başqanı da Hüsaməddin Həmdərd. Əsas  fikirləri belə idi- biz onu düşünürük ki, bu mentalitet bizi məğlubiyyətə apardı. Hər şey yenidən başlayır. Yeni maarifçiliyə başlayırıq. Qoy həmişə günəş olsun.

  Ixtiyar Həsənsoy tezbazar yazılar göndərdi AM- çıların orqanına. Nəhayət  4-5 aydan sonra AM-çıların orqanında onun yazıları da özünə yer tapa bildi. Elə sevinirdi sanki Nobeli yaşadığı rayona gətirmişdi. Amma gərək yazı üslubunu dəyişəydi- AM-çılar şeirdə hecaya, nəsrdə isə süjetə ölüm hokum kəsmişdilər. Di gəl ruscadan tərcümə etdikləri şeirlər hamısı hecada idi. Guya heca rusa olardı, bizə yox. Əruz isə guya dəvə yerişiymiş və daha dəvəyə minmirik deyə əruzda da yazmaq olmazmış. Bir növ qəzəl şairləri də beləcə olmuşdu dəvəsi ölən ərəb.

 Bu arada isə AM-çıların əsəs davalarının atalar- oğullar məsələsi olduğu müəyyənləşdi. Buna görə də AM-çılar başladı öz ataları ilə mübarizəyə. Başladılar hərə öz atasını yıxıb- sürüməyə. Bir AM-çı lap irəli gedərək öz atasına düz bağırsağın içəridən çıxış nöqtəsinin, dışarıdan isə giriş nöqtəsinin adını verdi. Ədəbiyayt aləmində dili topuq vuran bu adam sonra dil vurmaq elmi haqda məqalə də yazdı və atasına verdiyi adın aid olduğu obyektin əslində öpülüb yalanmalı bir yer olduğunu bildirərək dolayısıyla öz atasını müqəddəsləşdirdi.  AM-çının biri isə öz anasının mal iynəsi ilə atası tərəfindən abort olunduğunu, abort olmuş uşaq dölünün də  qara it tərəfindən yeyildiyini və bunun da onun ədəbiyayta gəlməsinə səbəb olduğunu yazdı. AM-çının biri isə çıxılmaz vəziyyətə düşmüşdü- atası sağ deyildi ki, yıxıb sürüsün. Buna görə də bu yetimi min bir əziyyətlə böyütmüş anasını yıxıb- sürüməyə başladı.

Amma bu arada Hüsaməddin Həmdərd öz atasını tərifləməkdə idi. Mübarizə apardıqları ədəbi təşkilatın sədri də elə 50 il idi öz atasını tərifləyirdi.

–           –

 

   Və birdən o müqəddəs zatdan, Hüsaməddin Həmdərddən zəng gəldi- salam İxtiyar. Nəsə  gəlirəm sizin rayona, qalmağa yer- zad varmı?

Ixtiyar heç onun səsinin belə cüy- cüy olacağını zənn etməzdi. Hardasa gur səsi olamlı idi dünyanı dəyişəcək bu adamın. Amma cüy-cüy idi səsi- nə bilmək olar, səs hər şeyi həll etmir ki, o qədər yaxşı səsi olanlar pis işlər görür ki bu dünyada.

 Bu hardasa xoşbəxtlik idi- ölkəni dəyişəcək adamla rayonda yanaşı hərlənəcəkdi. Amma buna qədər qəlbinə bəzi şübhələr dolmuşdu- Hüsaməddin Leninlə Xomeynini birləşdirmək istəyirdi. Guya onların yollarında bir eynilik vardı. Ixtiyar qeyri- ixtiyarı Gülümsərovu xatırladı. Onun limandra ideyasını xatırladı. Amma sonra “onun dedikləri yəqin hələ mənə çatmayıb” dedi öz- özünə. Axı Hüsaməddin ən azından ölkənin ən çox kitab oxumuş 3-4 adamından biri olduğunu hamı qəbul edirdi. Daha sonar isə Hüsaməddin Çe Gevara ilə Əbülfəzl Abbası eyniləşdirirdi- hər ikisinin qolları kəsilib. Demək solçuluqla şiəçilik, mehdiçilik arasında bir əlaqə də var. Az sonra Hüsaməddin lap gül vurdu- Mao Tszedun ideyaları ilə şiəçilk ideyası arasında da bir əlaqə tapdı. Mao da sərçələri qırırdı, şiələr də. Zalım sərçələr o zaman Əbülfəzl Abbasın su tuluqlarını dimdikləməklə Yezidə xidmət edibmişlər. Maonun əkin sahələrində məhsulu zay etməklə isə sərçələr Çində Homindançılara xidmət edirmişlər. Beləcə də Homindançılarla Əməvilər arasında əlaqə tapmışdı ünlü yazar.

Amma İxtiyar Həsənsoy yenə də inanmaqda idi bu ünlü yazara- yəqin nəsə dərin bir şey var burda, mən nəsə başa düşmürəm.

Bu arada bir də zəng gəldi- İmamə pirini tanıyırsan?

-Yox, bizdə bir Tamam piri var…

-Alə, onun adı əslində İmamə piridi- o haqda yazacam.

-Hüsaməddin müəllim, çox yaxşı olar e, sinəm doludu, gəl. Təki tez gəl.

– –

 

Hüsaməddin gəldi və İxtiyarın qeydlərini də bittə- bittə yazdı öz dəftərçəsinə. Bir xeyli də şəhəri dolandılar. Bu arada İxtiyar rayonun problemləri haqda üyüdüb tökürdü. Guya Hüsaməddin öz qəzetəsində yazıb məsələni kökündən həll edəcəkdi.

Amma həmin yazı necə çıxdı qəzetdə- Dəli Tamamın adı olmuşdu İmamə.  Onun alkaş qardaşının da araq içməsi dərvişliyə yozulmuşdu. Guya adam dünyada  dərvişlərin sona qalmışlarındandı. Tamamın narkoman oğlunu da bənzətmişdi Haş- haşilərə. Guya  Həsən Səbbahın əsgərlərinin sona qalmışlarındandı. Sonralar Tamamın narkoman oğluna rayon camaatı vedrə bağlayaraq Haş, üstəgəl Bozbaş deyəcəkdilər. Tamamın narkoman oğlu da o yazını yazan jurnalistə söyəcəkdi.

Yazar İxtiyar Həsənosoy bu pirə Zimbabve piri deyirdi. Çünki…

  Pir də nə pir- bir bulaq başında Zimbabvenin trilyon dollarlıq əskinasının üstündəki daşlar kimi 3-4 daşı üst- üstə qalaqlayıb adını da qoyublar pir. Guya bulaq da zəm-zəm suyu zaddı.

 Elə Hüsaməddin öz yazısında bu suyu zəm- zəm suyu ilə müqayisə etmişdi. Halbuki, İxtiyar tamam alayı informasiya vermişdi. Halbuki bu bulağın suyu məhz kanalizasiya sularından süzülürdü. Rayonun düz oratsından keçən qədim bir kanal vardı- kanalizasiya bu kanala axıdılırdı. Tamamın bulağı da məhz bu arxın altında idi-  rayon mərkəzini bölüb keçən Coğaz çayının yuxarısında idi və deməli Coğazın suyu süzülüb yuxarıdan çıxa bilməzdi. Amma Hüsaməddin  burda da bir möcüzə izah edrək bu bulağın məhz çaydan süzüb yuxarı axmasını qeyd eləmişdi.

 Ixtiyar ölkənin nə gündə olduğunu , yüz il əvvəlin ziyalılarının əsas bəlamızın təhsilsizlik olduğunu bildirmişdi. Amma indi təhsil də vardı, akademik də, professorlar az qala it qovlayırdılar küçələrdə. Di gəl həmin pirə o qədər professorlar, akademiklər gəlmişdi ki. Həmin pirə hətta təhsil naziri də, onun müavini də gəlmişdi. Ölkənin ən qədim və ən böyük universitetinin rektoru da həmin pirə təşrif buyurmuşdu. Ölkənin Tibb Universitetinin rektoru həmin Tamam arvad haqda kitab yazmışdı. Tamam gedib Bakıda olmuşdu İmamə. Qəbuluna düşmək də 2000 dollar. Guya Dəli Tamamın anası Validə möcüzə əhli imiş o da öləndə ruhu keçib Tamama. Tamam da olub İmamə. Amma Validə də elə Tamam kimi dəli olmuşdu- özünü ilk qadın kosmonavt Valentina Tereşkovaya bənzədirmiş buna görə də həmin o kanalizasiya kanalının üstündəki körpüdən göyə uçmaq istəyibmiş. Amma düşüb kanala- sonra da xəstəlikdən ölüb. Di gəl Hüsaməddin ruhun bədəndən bədənə keçməsini də aparıb çıxarmışdı Uca Şirvinə. Guya Validə Uca Şirvin idi- ruhunu da ötürmüşdü Tamama.

 Arada fürsətləyib sünni- şiə məsələsinə necə baxdığını da soruşmuşdu Hüsaməddin.  İxtiyar ateist olduğunu bildirdi.Hüsaməddin də fərqi yoxdu dedi- Lenin də ateist olub, amma Şura hökuməti qurub. İxtiyar bir şey anlaya bilmədi. Yalnız sünni- şiə davasının, bu bitib-tükənməyən davada  minlərlə boyunların vurulmasının, əslində  Aişənin boyunbağı əhvalatı ilə hardasa əlaqəsi olduğunu dedi. Çünki o hadisədən sonra Əli və Əbu Bəkrin arasına nifaq düşmüşdü. Sonra da bu nifaq dərinləşdi- sonra da minlərlə boyun vuruldu. Sonra da yüz minlərlə boyun vuruldu və hələ də vurulmaqda davam edir.

-Yaxşı məntiqin var, əsl postmodern düşüncə sahibisən- dedi Hüsaməddin.

Amma öz yazısında bu barədə bəhs etməmişdi. Ixtiyar da buna sevinmişdi ki, elə özüm yazılarımın birində bu fikirlərdən istifadə edərəm.

   Hüsaməddin İmamə pirinə olan axını hansısa qiyamətin əlaməti kimi qələmə vermişdi. Guya imam axırzamanın gəlişinə az qalmışdı və imam ehtimal ki Azərbaycanda üzə çıxacaqdı. Özü də həmin pirlərin bir növ əhatə dairəsində.

Hüsaməddinlə şəhərdə fəxrlə yanaşı gəzən, özünü bununla rekalm edən İxtiyar rayon camaatı arasında hörmətdən düşdü- buydumu əə, sənin Füzulini “neprav” çıxardan dahin. Gəlib Dəli Tamamdan yazıb, Dəli Valentinadan yazıb.

Ixtiyar camaata cavab verə bilmirdi. Amma öz- özünə yəqin etdi ki, yəqin Hüsaməddin məzələnib avam camaatla.

 Beləcə də Hüsaməddinin qələminə vurğunluğunu sürdürdü. Amma bu çox çəkmədi. Hüsaməddin deyirdi mən yaradıcı deyiləm, dağıdıcıyam. Və beləliklə də özünə olan inamı dağıtmaqda idi. Götürüb maarifçiləri baltaladı- guya Axundov nadan imiş, bilmirmiş ki, bir dərviş Parisi duayla dağıda bilər. Guya Şeyx Nəsrullah ölü diriltmə deyəndə ölü cəmiyyəti xurma yeyə- yeyə dirildəcəkmiş, Kefli İsgəndər mane olub. Və guya bütün bunlar postmoderinizm deyilən bir zad imiş. Guya postmoderinizm də dövrün tələbi imiş.

Daha sonra AM- çılar bir- bir təşkilatı tərk etməyə başladılar. Təşkilatı birhüceyrəli partiyalara bənzəyən Hüsaməddin təşkilatı tərk edən gənclərə çamur atdı- guya onlar 300 dollara dinlərini dəyişib olublar kafir. Guya o dünyada qır qazanında yanacaqdılar. Guya sümüklərindən sürmə düzəldiləcəkdi.

 –

Amma Hüsaməddin İxtiyarın gözündən düşməklə deyildi ki- elin gözündə qalxmaqda idi. Feysbukda çox böyük bir qrupu vardı- HH. Yəni ki Hüsaməddin Həmdərd. Tərəfdarları bununla da kifayətlənməmişdi- divarlarda boş yer tapan kimi HH yazırdılar. Bu arada ölkənin divarlarında boş yer tapmaq da müşkül məsələ idi. Yox, siz elə bilməyin ki, divarlara etirazçı gənclik nəsə yazırdı. Siz elə bilməyin ki, hanısa rəssamlar divarlara şəkillər çəkirdilər. Siz elə bilməyin ki divarlara  çağırışlar yazılırdı. Analoqu olmayan bu veranxanada, bu verənxanada divarları elə hökumət adamları idi yazanlar. Bələdiyyələrin əsəs işi divar yazıları idi- özü də söyüş janrında. Əsas məsələ də zibillə bağlı idi- hər yerə “Bura zibil tökənin …” filan, bəsməkan yazılırdı.  Bir də gördün yazılıb – bura zibil tökənin Ö. D. A. B. Daha bunu başa düçməyə nə vardı ki- söhbət ölü-diridən, ana- bacıdan gedirdi.

Çoxbilmiş bələdiyyələr bununla da şəhərin təmizliyini qorumuş olurdular. Çünki yalnız və yalnız söyüşə reaksiya verirdi veranxananın adamları. Elə uzun illər ərzində ölkədə bir- iki gündəmi silkələyəcək etiraz aksiyası da məmurların söyüş söyməsinə görə olmuşdu. Bax belə yazıların arasında idi o HH divar yazıları.

  Hüsaməddin bir müddətdən sonra qəzetdə yazmırdı- ekrana çıxartmışdılar. Pirləri dolanırdı, çəkirdi, göstərirdi. Bu arada isə , yüz il əvvəlin ziyalılarının sümükləri sızlamaqda, gorları çatlamaqda idi. Ölkədə dalbadal yer titrəmələri də bu qəbildən idi. İxtiyar Həsənsoyun bu haqda bir beyti də vardı:

-Bu yer titrəməsi zəlzələ deyil

Ulu babaların goru çatlayır.

 –

İxtiyar Həsənsoy artıq onu unutmuş, feysbukda da bloka atmışdı.

 Amma hər gün səhər- səhər dayanacaqda qucağında bir, yanında bir uşaqla duran o qaraçı qızı  hər şeyi alt-üst elədi. Ucaboy, nazikbədən idi.  Qarayağızın göyçəyi idi. Modellik eləsə dünyanın pulunu qazanardı. Özü də hansısa məhşura bənzəyirdi- amma kimə?  Qoy görüm, qoy görüm axı kimə oxşayır bu itin qızı. Aparıb bir 50 qəpiklik verdi-  daha yaxından baxdı. Hə, HH oxuyan. Hə, Nikola Şerzinger.  HH? Yox bir Haş- haşilərə bənzəyir. Aaa, axı Hüsaməddin də fb- də HH kimi təqdim edir özünü. Qaraçı qızı ilə Hüsaməddin arasında nə əlaqə var?  Həə, Hüsaməddinin elmi nəzəriyyələri də belədi.

Məsələn Leninlə Xomeyni arasında  oxşarlıq- Quranda Şura sözü var. Şura hökumətini də Lenin yaradıb. Xomeyni də İslam inqilabı edib- vəssalam, onlar mahiyyətcə eyni adamlardı. Quranda inək surəsi var, inək də Hindistanda müqəddəsdi. Demək buddizm də islamla eyni şeyləri deyir insan övladına.

Elə o gün HH qrupunda Hüsaməddinin elm və dinin vəhdəti haqda məqaləsinin altına Nikola Şerzingerin Haş- haş mahnısının linkini qoydu İxtiyar. Bu isə Hüsaməddinin çox və çox dəymişdi xətrinə- səni adam bilib yoldaşlıq elədik, sən də belə?

   Və həmin axşam Hüsaməddinin verilişini izləmək qərarına gəldi.  Bu dəfə Uludağ pirindən idi reportaj. Dayan, dayan, axı bu pir də İxtiyara tanış idi. Noolsunki, İxtiyarın yaşadığı rayondan çox- çox uzaqda idi Uludağ piri.

–           –

Uludağda əsgərlikdə olmuşdu İxtiyar. Bura bir növ sürgün  yeri sayılsa da, İxtiyar kimi təbiətə malik olan əsgərlər üşün əsl cənnət idi. Bu sərhəd zastavası əsas hərbi hissədən az qala 180 km uzaqda idi. Belədə də gəlib yoxlayan- filan olmurdu. 10 əsgər, bir zabit idilər. Öz əlləri, öz başları. Problem yerli camaat idi. Yovuşmurdular əsgərərə. Komandir isə yerlilərlə yaxın münasibətdə idi. Vəziyyətdən istifadə edib öz ailəsinin yanında olurdu. Yerli camaat hələ də xəncər- bıçaqla hərlənirdi. Burda qız sevmək də əzrayılla çilingağac oynamaq demək idi. Amma çilingağac oynayan tapıldı- əsgər Gəncəliyev. Qonşudakı iki bacının böyüyünü  yoldan çıxartmışdı. Zatən kiçik qızın üzünə baxılası deyildi, o qədər çirkin idi. Böyük qız Reyhan isə dünya gözəli.

Amma Gəncəliyevin də problem gecə qorxusu  idi. Adam gecə posta silahla çxmağa da qorxurdu. O ki ola silahsız-fialnsız belə xəncərli, bıçaqlı adamların kəndində görüşə çıxsın. Başladı İxtiyar Həsənova yalvarmağa.

 Bu axşam Reyhangildə yalnız Reyhan və bacısı Nurxanım idi. Ata- anaları harasa aşağı kəndlərin birinə toya getmişdilər. Gəncəliyev də fürsəti fotə vermək istəmirdi. Və Həsənova yalvardı ki, mənim ayağım altında dur, aynadan keçim otağa. Əvəzində də bir qonaqlıq boyun olurdu- şair qəlbli Həsənov aşiq- məşuqun yanan qəlblərinə su səpmək qərarına gəldi. Hambal rolunu məharətlə oynayacağına söz verdi.

Reyhangilin evinin qəribə bir tikilmə qaydası vardı- evin üstündək keçən yol ilə evin dam ötüyü eyni məsafədə idi. Evin bünövrə qoyulacaq yeri  traktorla 4-5 metr qazılıb daha sonra him tökülmüşdü. Yolla bərabər olan evin dam örtüyünü isə hündür qaratikan çəpəri görünməz edirdi. Yəni evin divarının dibindən qaratikan çəpərinin  qurtaracağına qədər 5-6 metr məsafə vardı.

–           –

Həyətə daxil oldular. Bu arada sən demə duyuq düşən Nurxanım özünü yuxululuğa vurubmuş. Reyhan da onun birdən öz otağından qalxıb üstlərini aldıra biləcəyindən qorxub keçib “b variantı”na. Bayırın işığını üç dəfə yandırıb- söndürməklə özünün bağdakı qoca armud ağacının altında olacağını bildirmişdi. Və Həsənovla Gəncəliyev həyətə daxil olandan sonra üç dəfə bayır işığı yandı. Gəncəliyev Həsənova daha geri qayıtmalı olduğunu bildirdi. Amma Həsənov geri qayıda bilmədi- Gəncəliyev armud ağacına çatar- çatmaz olardı ki, Nurxanım Həsənovun üstünə addımlamağa başladı. Həsənov dalı-dalı gedərək evin qarşı tərəfinə keçdi. Amma Nurxanım əl çəkmirdi. Həsənov get- gedə həmin torpaq divara dirəndi. Daha geriyə də yol yox idi, irəliyə də. Əsgər papağını üzünə tutdu. Amma Nurxanım əl çəkmək istəmirdi- əl uzadıb papağı götürmək istədi. Sanki bəxtinə bu gecə vaxtı gün doğmuşdu, xəyallarındakı mələk üzlü adam elə bu adam idi. Illərlə adına bir oğlan adı çıxmamışdı, indi bu üzüörtülü mələk göydəndüşmə idi. Amma göydəndüşmə mələk elə bir andaca sanki göyə çıxdı. Bu anda, məhz bu anda sanki Həsənova qanad verildi. Torpaq divarı da, qaratikan kolunu da bir neçə saniyənin içində dırmaşıb adladı o biri üzə. Nurxanım bərk qorxdu- bircə yol qışqırıb özündən getdi. Qıza bir şey olacağından qorxan Həsənov elə bir göz qırpımında zastavaya çatıb paltarlı- paltarlı yorğan- döşəyə girdi. Dalınca da Gəncəliyev gəldi. Kəkələyə- kəkələyə dedi:

– Nurxanım mələk görüb. Qızı çəkib aparırmış. Az qalıb özü ilə göyə uçurtsun.

 Gəncəliyevin özü də qorxmuşdu. Həsənov onu qırağa çəkib- ayə mən idim, mələk nədi filan nədi desə də- inanmadı.

-Sən heç nəyə inanmırsan, yaxşı adam olsan da bu cəhətin olmaya. Qır qazanından zaddan da qorxun yoxdu sənin, Allah sənə hidayət versin, zyoma.

-Zyoma, nə qır qazanı? O qazanı hansı dəmirçi düzəldib? Hansı qaleyçi qalaylayıb deşilmiş yerini?

-Sən Allah özünü mənim gözümdən salma, zyoma, qurban olum sənə. Sən yaxşı qardaşsan axı.

Qəribəsi bu idi- hamı inandı. Yalnız Molla deyilən  dindar əsgər inanmadı, bir də Həsənovun özü.

Amma kəndə deyirdilər bu ocaq-Cəmil kişinin ocağı müqəddəs ocaqdi. Pirləri də olub- amma Cəmil kişi pirin pulu ilə araq içdiyinə görə pirin kəraməti qeyb olub. Indi də qayidirdi kəramət. Guya qız 40 gün yatacaqdı  və 40 günün tamamında ona vergi veriləcəkdi. Guya Qır At qanad çıxarası idi təxminən.

Cəmil kişi də içkini buraxib tövbə etdi.

Deyirdilər Nurxanım yuxuda ərəbcəni öyrənib. Deyirdilər Nurxanım yuxuda ərəb əlifbasını öyrənib. Deyirdilər Nurxcanım yuxuda mələklərlə danışır. Çox şey deyirdilər- az qalırdı Həsənov özü də inansın.

Heç 40 gün çəkmədi ki, Nurxanımın vergisi öz kəramətini göstərdi. Başqa bir möcüzə baş verdi kənddə.

–           –

 Sərhədçilrin demək olar ki hamısının ayağında göbələk xəstəliyi vardı. Çünki bu sərhədçilərin hamısı  ilk xidmət vaxtlarında, “molodoy” dövrlərində  eyni bədbəxtlilə üzləşmişdilər. Karantin vaxtı  bunlara normal əsgər çəkmələri verilmirdi- əvəzində İran qaloşları verilirdi. Bu qaloşlar da taxta kimi bərk idi. Təlim vaxtı qış aylarına düşdü, ya day ay aylarına, fərq az idi. Taxta kimi möhkəm qaloşlarda qış günündə də saatlarla ayaq döymək it zülmü idi, yay günündə də. Qaloşlar ayaqdan çıxanda ayaqdan buxar çıxırdı. Təxminən bir ay ayaqları bu zülmlə Vətən torpaqlarına döyüldü. Daha sonra əsgər çəkmələri verilirdi əsgərlərə. Amma artıq ayaqlara olan olmuşdu. Iran qaloşları sağalmaz göbələk xəstəliyi salmışdı əsgər ayaqlarına.

Çox çək- çevirdən sonra əsas dərmanın şehdə gəzmək olduğu bildirilmişdi. Indi bu əsgərlər də yay fəslinin gözəlliklərindən yararlanıb səhər- səhər şehli çəmənlərdə gəzirdilər. Amma şehli çəmən zastavadan uzaqda idi- buna görə də əsgər Həsənov elə zastava ilə arasında alçaq bir dəmir arakəsmə olan kənd qəbristanlığını seçmişdi. Bir də Molla deyilən bir əsgər idi qəbristanlıqda şeh müalicəsinə qoşulan. Qalanlar hansı ki qəbristanlıqdan qorxurdular, uzaqdakı şehli çəməndə müalicə edirdilər ayaqlarını.

Bu Molla Həsənovun gördüyü başqa dindar əsgərlərdən deyidi. Bəzi bicmolla əsgərlər olurdu ki, bütün namazları elə salırdılar sıra düzülüşü vaxtına. Zabitlər də o qədər Allahsızlıq edirdilər bu “allah adamalrının” ibadətlərinə şərait yaratmaqla guya günahalrını yuyurdular. Beləcə də bicmolla əsgərlər təpik döyməkdən canalrını qurtarırdılar. Hətta bir bicmola olmuşdu ki, az qala gündə 7- 8 dəfə də namaz qıldığı olmuşdu. Zabitlər belə niyə- deyəndə:

–           O qədər qəza namazım var ki- demişdi.

 

Bir səhər Molla Həsənova yoldaşlıq eləmədi- azacıq xəstələnmişdi, səhər- səhər ayaqyalın şehdə gəzmək vəziyyətini daha da ağırlaşıdra bilərdi. Həsənov da yarıb keçdi qəbristanlığın dərinliklərinə. Nəsə dünyadan cavan getmiş adamların baş daşlarına baxmaq sevdası baş qaldırmışdı içində. Və uzaqdan bir cavan oğlan şəkli dəydi gözünə. Ilan- çayandan qorxmayıb da qalın otluğu ayaqyalın yara- yara o baş daşına yetirdi özünü- İsmayılov Asif Əhməd oğlu. 1968-1993. Adətən ölkədə belə təvəllüdlərin yazıldığı  baş daşları şəhidlərə aid olurdu. Həsənov əvvəl elə bildi Asif İsmayılov da şəhid olub. Amma ilahi, bu nə yazıydı bəs- İnsan, Allahdan ədalət gözləmə!!! Məhz belə yazılmışdı şəklin üstünə. Demək ki adam şəhid deyildi, şəhidin baş daşına belə yazılmazdı.

Zastavaya qayıdan Həsənov bu haqda Mollaya dedi. Molla çox pis oldu. O rəhmətliyin ruhu əzəb çəkir dedi. Həsənov nəyə inanmasa da ruha inanırdı. Özünü də ruh adamı sayırdı. Molla tapşırdı bu barədə digər əsgərlərə bir kəlmə deməsin. Axşama plan qurdular. Elə axşamacan da öyrənmişdilər Asif İsmayılovun kimliyini.

Bu kəndin yeganə Rusiyada təhsil almış nümayəndəsi idi. Moskvada fəlsəfə üzrə təhsil almışdı. Ucqar bir dağ kəndindən təkbaşına çıxıb gedib Moskvada imtahan vermişdi. Rus dilini də elə kitab- dəftərdəncə öz- özünə öyrənmişdi. Qarşısına böyük məqsədlər qoymuşdu. Amma birdən də mədə xərçəngi yapışmışdı yaxasından. Deyirdilər tələbəlikdə ac- susuz qalmaqdan olub. Gəlib kənddə can vermişdi- son vəsiyyəti də baş daşına yazılacaq o yazı idi.

–           –

Gecə vaxtı yazını baş daşından pozmaq qorxulu idi- gərək işıq yandıraydılar. Bunu da zastavadan da , kənddən də görə bilərdilər. Buna görə də alatoranlıqda işə başlamağı qərara aldılar. Həsənov həm ziyarət, həm ticarət deyib qəbristanlığa ayağıyalın getdi.

Bir isgənə, bir də çəkic tapmışdılar. Axşamdam azca çisələmişdi. Qəbirin önündə palçıqlıq idi. Bu arada aydın oldu ki. Molla sinə daşının üstünə çıxmaqdan çəkinir. Həsənov ayaqyalın sinə daşının üstünə çıxıb işə başladı. Ayaqyalın buz kimi mərmərin üstündə dağ səhərinin soyuğunda dayanmaq çox zülümlü idi. Amma Həsənov bacardı- “İnsan, Alalhdan ədələt gözləmə” cümləsində yalnız “Allah” saxlanıldı. Tezbazar da aradan çıxdılar.

Zastavaya qayıtdılar-Həsənov ayaqlarını yuyub keçdi ütünün başına. Alt paltarlarını ütüləməmiş yatmaq olmazdı- bit qoymazdı yatmağa. Zastavada işıq olan kimi 10 əsgər bir ütünün növbəsinə dayanardılar bit- birəni qırmaq üçün. Yorğan- döşəklərini çay qırağında nə qədər qaynatmışdılar xeyri olmamışdı. Zastavanı hər gün nöyütlə yumuşdular, xeyri olmamışdı.

Beləcə də dərin bir yuxuya getdi Həsənov.

Amma doyunca yata bilmədi. Zastavada bir- iki gözətçi qalmışdı- başqa vaxt qəbristanlıqdan qorxan əsgərlər də qəbristanlıqda idi. Hamı Asif İsmayılovun baş daşının ətrafına yığılmışdı. Ağlayan ağlayana qarışmışdı, saç yolan saç yolana. Həsənovun isə saçları biz- biz olmuşdu. Bu böyrüxəncərli dağ adamalrı həqiqəti bilsələr onu tikə- tikə doğrayardılar. Onlar həqiqəti bilməməli idilər. Və nəinki onlar, bütün ölkə həqiqəti bilmədi. Asifin Allahla davası acı məğlubiyyətlə nəticələndi- Asifin qəbri ilə Cəmil kişinin evi arasındakı qaratikanlıqdakı qədim pirə ikinci həyat verildi.  Asif isə öz baş daşından dünya durduqca, bu məğlubiyyətini izləməliydi öz ikinci həyatında.

Molla da qorxmuşdu- daha dində belə şey olar, ya olmaz söhbəti aparmadı. Bir daş altda- bir daş da üstə qalmalı idi.

Bu arada camaat ən çox da sinə daşı üstə qatmaqarışıq ayaq izlərinə valeh olmuşdu- biri deyirdi mələyin ayaq izləridi, biri deyirdi vergiverənin, biri də deyirdi imamın nümayəndəsinin. Həsənov isə əlini inanmadığı göylərə tutub şairrəmə bir yağış yağmasını istəyirdi- o ayaq izlərini aparamsı üçün. Izə düşə bilərdilər. Və o dağ yerində o yağış da başladı. O izlər də silindi. Amma bu da pirin kəramətinə yozuldu- şimşəklər də o mələklərin səsi kimi gəlirdi indi camaata.

  Həmin hadisədən sonra Uludağ pirinə axın başladı, nə başladı. Həmin hadisədən sonra Nurxanımın adı diyar –diyar yayıldı, nə yayıldı. Həsənov isə arada pirə qoyulmuş pullardan çırpışdırıb arağa verə- verə əsgərliyini başa vurub evə qayıtfı.

Indi həmin pirdən danşırdı Hüsaməddin Həmşəri:

– 40 gün qaranlıqda qalan və bəsirət gözləri açılan Həcixanım Nurxanım xanımın ulu nənəsi Həcixanım Nurxanım xanım bir gecə görür Qara çayın sularından alov qalxıb. (Bu Qara çay Uludağ kəndindən keçən dağ çayı idi. Il on iki ay suyu qap- qara olardı, durulmazdı. Il on iki ay daşqınlar səngiməzdi çayda. Daşqınların gur vaxtında isə bəzən iri qayaları da diyirləyə- diyirləyə sel qabağına qatıb aşağılara gətirərdi. Və o iri qayalar suda bir- birinə dəyəndə həqiqətən də sudan od çıxardı. Yəqin Nurxanim xanim da bunu görmüşdü. Qaraçayın sularından od çıxmasını əslində çox adam görmüşdü)

O rəhmətlik qiyamətin əlamətlərindən birini görüb. Imamın zühuru məhz belə yerlərdə mümkün olacaq. Bundan sonra da gördüyünüz Uludağ piri o müqəddəs zatın qəbri üstə qurulub. Amma sonralar onun nəvəsi Cəmil kişi inanmayıb pirin kəramətinə. Pirə yığılan pulları arağa verib. Buna görə də yıxılıb ayağı qırılıb. Amma yenə də qayıdıb pirin kəraməti- məhz Nurxanım xanımın adı qoyulan Nurxanıma qaytarıb o qabiliyyəti üzübağlı bir mələk. Bax bu divarın dibindən uçub o mələk. indi Uludağ pirinə sığınanlar həm də əllərini bu torpaq divara vurur, mələyin uçduğu yeri öpürlər.

 Daha sonra isə söz mələyin uçma sürətini hesablayan, dazbaş fizika üzrə fəlsəfə elmlər doktoruna verildi:

-Biz bir azərbaycanlı olaraq çox xoşbəxtik ki, məhz uçan mələk bizim ölkəmizə gəlib. Mən hesablamışam, cəmi saniyənin mində biri qədər vaxtda uçub mələk burdan. Sonra da cəmi iki saniyə içində gedib öz əbədi məskəninə. Məqsədi mühüm bir mesajı çatdırmaq imiş. Onu da çatdırıb Nurxanım xanıma.

 Evdəkilər də ağızlarını ayırıb baxırdılar Hüsaməddinin kəramətinə. Həsənsoy kimi başa sala bilərdi ki. Hətta danlandı da- sən də qoymursan belə möcüzələrə baxaq.

Hüsaməddinin piroloji verilişi sözün hər iki mənasında canlı deyildi. Veriliş efirə şənbə günü getmişdisə demək 2-3 gün əvvəldən hazırlanmışdı. İxtiyar Həsənsoy verilişə baxdıqdan sonra bir- iki dəfə taleyini lənətləyib getdi girdi yerinə. Sanki indi də xəncərli adamlardan qorxurdu.

Səhər bazar günü idi- İxtiyar getməliydi mal bazarına.

  Mal bazarına toyuqları üçün dən almağa getməli idi. Mal bazarı evinə bir qədər yaxın idi- əl arabası ilə bir kisə dəni evə gətirsə 3-4 manat irəli düşürdü. Çünki başqa yerlərdə dən bir qədər baha idi. Belədə həm də taksipu İxtiyara qazanc qalırdı.

Əl arabası ilə çayı rahat keçib özünü mal bazarına yetirdi. Mal bazarı deyilən yerdə qoyun bazarı bir ayrı yerdə, mal-qara bazarı bir ayrı yerdə, at- eşşək bazarı da bir ayrı yerdə idi. Bu üç bazarın kəsişmə nöqtəsində də kimi dən atır, kimi kəpək, kimi də peraşki satırdı. Hətta saz satanlar da vardı. Ixtiyar bir kisə dəni əl arabasına qoyub geri qayıtdı. Çaya çatar- çatmaz yanından sürətlə bir xarici maşın keçdi- maşından Nikola Şerzingerin səsi gəlirdi- HH.

Bunun ardınca isə başqa bir maşından dini mahnı səsi gəldi- aha İxtiyarın yanından ötüb keçən həmin o Haş- Haşı ləqəbi almış narkoman idi. Hüsaməddinin Həsən Səbbahın əsgərlərinə bənzətdiyi, Dəli Tamamın oğlu narkoman.

Belə maşınların mal bazarına girib çıxması o demək idi ki, adamlar ya yeyib –içmək üçün, ya da qurbanlıq üçün cəmi bir xırda heyvan almağa gəliblər mal bazarına.

Ixtiyar Həsənsoy arabanı çaya saldı- amma yüklü arabanın yeganə təkəri çətinliklə diyirlənirdi. Ixtiyar məcbur qalıb arabanı dalı- dalı sürmyə başladı. Sanki indi də hansısa Nurxanımdan qaçırdı. Amma qəza baş verdi- əl arabası birdən boşluğa düşdü və aşdı.  Yaxşı ki kisənin ağzı kip bağlanmışdı. Ixtiyar it zülmü ilə kisəni təzədən arabaya yükləyə bildi. Arabanın təknəsi su ilə dolmuşdu.  Yenə hansısa maşından Nikola Şerzingerin səsi gəlirdi və yenə həmin HH mahnısı. Belədə İxtiyarın əl arabasının təknəsi bənzəyirdi Nikola Şerzingerin cakkuzisinə ki, məhz həmin mahnıya çəkilmiş klipdə Nikola ilk öncə cakkuzidə görüntülənirdi. Elə dolu buğda kisəsini də qarabuğdayı gözələ oxşatmaq olardı.

Ixtiyar özü də islanmışdı- səhərin soyuğunda xəstələnə bilərdi. Daha canı da o can deyildi ki, dağ yerində səhərin alatoarnında səhər- səhər ayaqyalın çıxaydı buz kimi mərmərin üstünə. Birtəhər arabanı sudan çıxarıb  yola düzəldi. Daşlı- kəsəkli yolları da keçib rahat yola çıxdı. Bundan beləsi rahatçılıq olacaqdı.

  Həmin o rahat yolun kənarında  təzə evlər tikilmişdi və bu yerin təzə sakinləri də deyəsən elə təzə məhlələrində ilk çərşənbələrini keçirmişdilər. Yolun kənarında  beş gün əvvəldən qalan kül təpəsi bunu sübut edirdi. Ixtiyar artıq kül təpəsinə çatmaqda idi. Axşamdan bəri azacıq yağış çisələdiyindən kül təpəsi bir qədər aşağı yatmış, bir az da palçıqlaşmışdı. Elə bu anda arxadan bir mahnı səsi də gəldi- deyəsən SSRİ-nin himni idi. Bu səs çox bahalı bir maşından gəlirdi- hardasa 50-60 min qiyməti olardı belə maşınların. Və maşın özünü kül təpəsinin yanına çatdıranda möhkəm bir siqnal da verdi.  Daha sonra isə yoldan bir az çıxıb təkərin birini küllüyə salıb qaza basdı- İxtiyarın təpəsindən kül ələndi. Maşın sahibini tanıdı İxtiyar- bu Hüsaməddin Həmdərd idi. Hüsaməddin heyvan hüquqlarına bir az hörmət etdiyi üçün maşının baqajını tam örtməmişdi- baqajda bir quzu mələyirdi.  Hüsaməddin bu quzunu İmamə pirində kəsməyə aparırdı. Növbəti romanı çıxmışdı və o romanı beləcə də pirdə quzu qanı ilə yuyurdu.

  Mal bazarına yaxın yol İxtiyarın çəpərinin arxa qapısından idi.  Beləliklə həyətə arxa qapıdan daxil olan İxtiyar darvazanın döyüldüyünü gördü. Arvad- uşaq hələ  yuxudan oyanmamışdı. Ixtiyar darvazanı açdı- həmin Nikola Şerzingerə oxşayan qaraçı qızı idi. Nəzir istəyirdi. Nikola Şerzingerdən seçilmirdi zalım qızı. Amma İxtiyardan bir az çəkindi. Başına ələnmiş kül İxtiyarı lap qorxunc göstərirdi. 3-4 dəqiqə çənə döyüb buğdadan bir manat qırdırmışdı İxtiyar. Çıxarıb o manatı da qaraçı qızına verdi. Qaraçı qızı da bir xeyli uğur arzulayıb o biri qonşunun darvazasını döyməyə başladı.

 Hamamın güzgüsündə özünə baxan İxtiyar:

-Yaxşı ki Nikola (qaraçı qızını nəzərdə tuturdu) dəli olmayıb. Belə də adammı olar. Kül mənim başıma, elə oldu da.

 Daha sonra yenə Nikola(qaraçı qızını nəzərdə tuturdu) haqda düşündü- bax o Nikola Şerzingedi nədi, bu qız ondan da gözəldi. Amma bunu kimsə sübut edə bilməz. Di gəl bu qaraçı qızını sal o cakkuziyə, sonra da çıxart podiuma. Gör nə həngamə qopacaq. Bəlkə hələ dünya gözəli də seçildi. Ehh, bu dəqiqə elə mənim özüm də cakkuzilik olmuşam, bir günümə- saatıma bax. Vay, vay, qaz da keçib, bəs necə olacaq mənim halım? Əşşi elə bizim bu cəmiyyəti də o cakkuziyə salmaq lazımdı. Bəlkə gözəlləşə bu cəmiyyət. Hüsaməddinin isə beynini yumaq lazımdı o cakkuzidə. Zimbabve pirinin daşlarını da orda yaxalamaq lazımdı. Nə bilim ee, ölkəni basmaq lazımdı Nikola xanımın cakkuzisinə. Müxalifətindən tutmuş iqtidarına, alimindən tutmuş çobanına, qocasından tutmuş gəncin qədər hamını və hər şeyi. Hamamda onsuz da səs əla çıxır, üstündən də o mahnı, Haş- haş.

Düşüncələrdən ayılıb bir bayatı da çəkdi:

Hamam hamam içində

Xəlbir saman içində

Dəvə dəlləklik edir

Köhnə hamam içində.

 

 

Bəxtiyar Hidayət

QATILIN QIBLƏSİ.

Rayon mərkəzinin lap mərkəzində, Şəhər Soveti kimi tanınan köhnə binanın zirzəmisində bir neçə qaçqın kəndin nümayəndəliyi yerləşir. Biri də Əskiparanın nümayəndəliyi.  Qarşıdan yenə  Xocalı faciəsinin ildönümü gəlirdi. Nümayəndəliyin işçilərinin başı  qarışmışdı hansısa tədbirin müzakirəsinə və hansısa yardım siyahının obyektivliyinə. Bu zaman da Dəli İsmayıl içəri daxil oldu. Salam- kalamdan sonra :

-Həə, yenə “Xocalıya Ədalət” deyəcəksiniz. Noolsun? Özünüz Ədalətə Xocalı soyqırımı yaşadıb Xocalıya ədalət tələb edrsiniz. A kişilər, o 366-cı polkun əsgərləri bircə gün qırğın elədilər, siz elə ilin 366 gününü qırırsınız bu camaatı.

Kənd İcra Nümayəndəsi bir az da Dəli İsmayılın qılığına girərək:

-Ay İsmayıl dayı, biz kimik ki? Kimdi bizim ağzımızla qanun ölçən? Biz elə gördüyün kimi, zirzəmi əhliyik. Yüksək mərtəbəli binanın mənfi birinci mərtəbəsidi yerimiz, yatağımız.

 – Indiki zəmanədə şəhərin az qala bütün zirzəmiləri ya marketdi ya da çayxana ki, bu zirzəmilərin də yar- yaraşığına söz yox. Kasıb üçün elə bu zirzəmilərdən gözəl yer də yoxdu.  Amma sovetin vaxtında zirzəmilər məskəni idi siçan- siçovulun. Sovetin vaxtında da bircə zirzəmilər pis gündə idi- qalan hər şey əla idi kasıb- küsub üçün.Sovet dağılanda yalnız zirzəmilərimiz gözəlləşdi vəssalam- zirzəmidən yuxarı qalxdıqca hər şeyin bərbad olduğunu gördük. Hələ də ağlım kəsdirmir o boyda zirzəmi sovetlərin nəyinə lazımdı?

 Kənd İcra nümayəndəsi onun cavabının məsələyə aid olub- olmadığını xeyli götür-qoy etdi.

  Artıq 65 yaşı olardı- amma hələ də canı sulu idi, bilkləri, əlləri cavanlığının necə olması haqda xəbər verə bilirdi. Barmaqlarındakı döymələr isə həmən kriminal aləmə yaxınlığından xəbər verirdi. Adətən bədəni belə döyməli adamalrın kriminal verilişlərdə sifətlərindən çox döymələrini efirə verirlər.

Indi kənd icra nümayəndəsi də çalışırdı kömək etsin- Dəli İsmayıl harasa müalicəyə getmək istəyirdi.

-Yaralarım gecə- səhərə qədər sızlayır, yatammıram.  Bilmirəm ayağımdakı qəlpənin yerini ovxalayım, başımdakını neyniyim, kürəyimdəkinə də əlim çatmır.

-Yaxşı, qoy bir siyahı var, onu tərtib edək, baxarıq görək neynəmək olar.

-Nə siyahıdı?

-Kənddə şəhid ailələrinin, müharibə qurbanlarının adı, siyahısı. Hökumətimiz Xocalı tədbirindən sonra bir az onlara pesokdan- zaddan verəsidi.

-Ehh, Eldarı yazmaq lazım birinci yerə, Div Eldarı. Kəndin ilk müharibə qurbanı odu.

…Kənd icra nümayəndəsi  dırt- dırt adamdı- bu gedincə dalısınca xeyli danışacaqdı mütləq- zalım oğlu, gəldin veteran biletini düzəltdirdik, indi qoy aradan bir az keçsin dana. Çətini ucunu qoyana kimidi kopolunun millətinin.

   Amma üzünə deyə bilməzdi- qorxardı Dəli İsmayıldan. Elə rayonda da belədi- Dəli İsmayıldan qorxmayan adam az- az tapılar. Aşağısı otuz ilini türmədə olub 65 illik ömrün. Hər dəfə də ya ölüm işi, ya bıçaq işi. Hər dəfə də bir kimsə deməyib- günahkar Dəli İsmayıldı. Ilk dəfə tələbə yoldaşının bıçaqlanma işini öz boynuna götürüb . Amma tələbə yoldaşı buna qarşı namərdlik edib, bir dəfə də adını tutub yanına gəlməyib. Bu da 5 il yatıb- çıxıb. Gedib tutub adamı- sağ qulağını kəsib. Guya sol qulağa dəyməməklə öz işini yüngülləşdirib, sol qulaq ürəyə yaxındı deyə ölüm risqi çoxdu, amma sağ qulaq kəsilibsə, demək arada qisas söhbəti var. Amma  məhkəmə qulağın sağını- solunu nəzərə almayıb – 7 il basıblar bir də gedib . Orda da kimisə vurub öldürüb. Üst- üstə 15 il yatıb gəlmişdi kəndə. Haqqında deyirdilər ki, istəsə lotu da ola bilərmiş. Ancaq lotularla da yol getməyib- türmədə kiminçünsə pul yığılırmış. O adam da çöldə imiş.  Dəli İsmayıl etiraz edib- yaxşı adamdı qoy o içəri pul göndərsin, daha içəridən ona pul göndərməyək. Mən belə qanunları hərləmirəm.

Evlənmişdi, Rusiyətə xam torpaqlara işləməyə gedib- gəlirdi, cibi pullu olardı daim. Kəndin əksər cavanları bu xam torpaq deyilənə gedərdi ki, buna da el arasında xopana getmək deyilıir. Yaz gələr- gəlməz kənddə cavanlar 5-10 briqada düzəldib düzələrdilər yola. Bir də qışda qayıdan qayıdar, qayıtmayan da qayıtmazdı.

Həmin il nə erməni tərəfin nə də biz tərəfin cavanları xopana getməmişdi. Xopan deyilən də erməni sözü- xam torpaqlarda işləməyə gedənlər haqqında deyilirdi- xopana gedib. Elə ilkini də bu tərəfin erməniləri getmişdi, yaxşı da pulla qayıtmışdılar. Sonra da bizimkilər yollanmışdı.  Bəzən yaxın kəndlər ermənili- musurmanlı  bir briqada ilə getmişdi.

 Indi isə zəmanə dəyişmişdi- hər iki tərəfdə cavanlar qayım- qayım qaynayırdılar.

      Həmin il valideynlərin də sevincinə- sevinc qatıldı oğullarını evləndirdilər, yoxsa Rusiyada olsalar evlənən kim idi. Həmin il bulaq başlarından daha çox tüstülər qalxdı, kənddə daha çox çəpiş kəsildi. Həmin il kənddə şadlıq- şadyanalıq idi beləcə. Kənd qızları da bu il yarımışdılar. Yoxsa Rusiyətdən evlənməyə gələcək adamın siyahısına kim düşəydi, kim düşməyəydi.  Bir sözlə müharibə qoxusu gəlib çatmışdı kəndə.

 Cavanlar öz ata- analarını, torpaqlarını qorumaq istəyirdilər. Amma hələ müharibədən əsər- ələmət yox idi. Və Rusiyanın çöllüyünə öyrəşmiş cavanlar kəndə  öyrəşə bilmirdilər. Erməni kəndinə getmək də olmazdı- Erməni Əskiparasına. Elə bu ətrafdakı erməni- müsəlman kəndləri də dədə-babadan qoşa- qoşa idi- musurman  Əskiparası- erməni Əskiparası, musurman  Bağanısı-Erməni Bağanısı, musurman  Quşçusu,-erməni Quşçusu, musurman  Günəni- erməni Günəni. Indi bu qoşa adlı, qoşa taleli kəndlər bir- birinə düşmən olmuşdu. Hətta  bizim kəndlərin hamısında xeyli  erməni adlı adamlar da vardı. Və onlarda da nə qədər musurman adlı ermənilər. Bir neçə uşağı doğulub tələf olan ailələrin son umud yeri idi erməni adları- erməni adı qoy, uşaq yaşasın. Qəribəsi bu idi ki, bu adlar qoyulan uşaqların heç biri qısa ömür yaşamamışdı. Eyni zamanda da ermənilərin belə ailələrində- Əhməd, Məmməd, Nərgiz, Gövhərlər az deyildi. Hətta son onilliklərdə erməni kəndlərində Şahin, Araz, Ayaz kimi adlar da yayılmağa başlamışdı.

 Bu tərəfin camaatının bir- birinə bənzərlikləri çoxdu. Nə biz tərəfdə, nə də erməni tərəfdə dindarlar demək olar yox idi. Beş- altı  müsəlman kəndində bircə məscid yox idi. Eləcə də 5-6 erməni kəndində  bircə kilsə yox idi. Yalnız və yalnız musurman Əskiparasında bir alban kilsəsi vardı ki, ona da sahib çıxan yox idi.  Kilsə binası daha çox uşaqların kart oynamaq yeri, qoyun- quzunun sərinlənmək yeri idi. Yalnız müharibə yelləri bu tərəflərə əsməyə başlayanda həmin kilsə yadlara düşmüşdü. Ermənilər bir- iki dəfə gəlib orda şam yandırmış, bizimkilər də ölü pişiyin bir qulağını kəsib atmışdılar kilsəyə ki, alın bu da sizə Andronik.

  Və indi bu kəndlər düşmən olmuşdu biri- birinə. Gediş- gəliş tamam kəsilmişdi.  Bizim Əskiparadan sonuncu dəfə erməni Əskiparasına gedən şəxs Arbeşik Süleyman olmuşdu. Erməni Qara Diqran ona bir evin taxta materialını ödəyəcək qədər həcmə malik fısdıq ağacı üçün xeyli pul vermişdi. Arbeşik Süleyman da demişdi get Doludöyəndən qır apar. Çünki ermənilər öz meşələrindən ağac qırmazdılar, göz bəbəyi kimi qoruyardılar. Amma dava xəbərləri gəlib araya düşmüş, pul da Arbeşik Süleymanda qalmışdı. O da eləməyib tənbəllik, gecənin birində adlamışdı erməni Əskiparasına. Pulu verib, Qara Diqranın da az qala ürəyini yatırdıb geri qayıtmışdı. Erməni Əskiparasından isə sonuncu dəfə biz tərəfə usta Keğam gəlmişdi. Faqqı Əhməd Keğama cehizlik mebel sifariş vermişdi. Mebelin behi də artıqlaması ilə verilmişdi. Və araya dava düşmüş, sonra da usta Keğam gecənin birində Faqqı Əhmədin az qala ürəyini yatırtmışdı- al pulunu, borclu qalmaq kopolu şeydi.

 Ötən il birlikdə erməni- musurman briqadasında xopana gedənlər də olmuşdu. Elə ermənilərlə xopana gedənlərdən biri də Sarı Div deyilən Vəloğlu Eldar idi.

Nəhayət o da gəldi kəndə. Amma onun gəlişinə qədər müharibə alovu kəndi azacıq qorsalamışdı, kənddə müəyyən hadisələr olmuşdu.

 Sarı Div həqiqətən də div kimi idi- iki metrdən artıq boyu vardı. Qolları dəyirman pərinə, biləkləri aslan biləyinə, dizləri kəl dizinə  bənzəyirdi. Qapıdangirməz idi- kürəyinin eni bir metrdən çox olardı. Amma tay-tuş içində ölüm mələyi ilk dəfə bu qapıdangirməz adamın qapısından girmişdi. Sarı, qıvrım saçlarını daim güzünün üstündə saxlayardı. Ayağının  ölçüsündə ayaqqabı tapılmazdı- daim “zakaz”  tikilərdi.  Elə qəbri də xüsusi bir “zakaz”la tikilmişdi. Əlləri deyirdin vəl tayı idi.

 Hələ orta məktəbdə də beləydi- qızların çoxu onunla şəkil çəkdirmək istəyirdi. Hətta  bir dəfə də şəkilçəkən- o müəllimlə nə çox şəkil çəkdirir bu qızlar demişdi. Elə bilmişdi müəllimdi. Əskipara məktəbində də beş- altı kəndin uşağı- Sarı Divin qabağına çıxan yox. Məktəbbdə açıq- açığına siqaret çəkən bircə bu- müəllimmlər də çəkinirdi.

  Qabağına çıxan, qolunu qatlayan olmazdı- o vaxtlar ermənilərlə çimərliyimiz də bir yerdə idi- Çırı- Çır deyilən yerdə. Eldar ora gəldimi ermənilər gərək çəkiləydi- yoxsa şil- küt edərdi hamısını. Əsgərlikdə də gedib Daxili Qoşunların desant briqadasına düşmüşdü. Gələndə daha da kürəklər enlənmişdi- erməni, azərbaycanlı – fərqi yox, qızların gözü onda idi. Bir- iki ay kənddə qaldı- bu arada ermənilərlə davası da düşmüşdü. Əlləri yabalı, payalı erməniləri şil- küt eləmişdi. Düz kəndlərinə qədər qovmuşdu. Sonra da ermənilər bundan əl çəkmədi- gəlib öz briqadalarına qatdılar- zyoma, bizi orda mənəm- mənəm deyən ruslardan qoru, işdə zadda işin yoxdu. 

  Və gözlənilənmüharibə xəbərləri avtomat darağından atılırmış kimi dalbadal gəlməyə başladı. Ermənistandan azərbaycanlılar qovuldu, Qarabağda müəyyən hadisələr oldu, Naxçıvanda döyüşlər başladı. Sonra da bizim Qazaxdan erməni ailələri qovuldu. Bundan sonra sərhəd kəndlərində qorxu yaşandı, ilk  postlar quruldu. Postlarda da həmin cavanlar səhərə kimi yeyib- içdilər.

 Həmin gecə kəndin 5-6 yerində post qurdurmuşdu. Dəli İsmayıl  bir- bir postları yoxlayırdı- amma bir xəbər gəldi Arxana postuna, direktor  Cəmilov qaçıb. Qərara gəldilər gedib evini yandırsınlar.  Altı  para kənd buna umudludu, bu da qorxub qaçıb. Amma qoca- atasını evdə görüb evi  yandırmadılar- darvazasına ağılalrına gələni yazdıalr- sən kişi deyilsən, nakişi, əksik filan.

Bax Sarı Div bu hadisədən sonra gəlmişdi. Həmin Cəmilov da Sarı Divin qohumu- anasının əmisi oğlu- yəni dayısı düşür. Indiyə qədər bir xeyrini görmədiyi dayısı birdən- birə ayılmışdı. Guya bu toya gedibmiş, Dəli İsmayıl da gəlib namusuna sataşıb.

Sarı Divin də bəlkə vecinə olmazdı- eləbil nəsə tale bunları qabaqlaşdırdı.

  O il kənddə cavanlar çox idi- demək Rusiya görmüş bu cavanlar kənddə də Nataşalar lazım olacaqdı- 5-6 –sı belə vardı. Amma ən sərfəlisi Şəhnisə idi. Evində arağı, cücəsi, siqareti- sonra da kiminsə payına düşərdi. Əri də çöllərdə- mal otarır. Hətta o dövrdə AzTv- dən b ir nəfər gəlib bunun ərini çəkmişdi- el qəhrəmanı, erməninin burnunun ucunda mal otarir- qorxmur filan.

  Elə Sarı Div gələndən sonra lap aktivləşdi Şahnisənin kalağarası. Sarı Div xeyli pulla gəlmişdi. Özü dediyinə görə bir də  Arazla(Araz da bunları yığıb xopana aparan briqadir erməni) eşidiblər daha düşməndilər. Arazla biletlərini alıb uçublar Tiflisə, orda da yeyib- içib dost kimi ayrılıb gediblər düşmənçilik etməyə. Araz da pulunu artıqlaması ilə verib. Indi o pulları səpələyirdi Şahnisəgildə Sarı Div.

Şahnisə də Dəli İsmayılın qonşusu. Dəli İsmayılın başına yığılan cavanlar artıq aralanmışılar ondan- bezdirici idi, ağızlarından çıxanı xırdalayırdı. Amma Sarı Div- işi yeyib- içmək, kef- keyfiyyət, bir də dava. Dəli İsmayılın cin beyninə vuranda gəlib Şahnisənin evini gülləyə tutmuşdu- cavanlar qaçmışdı. Amma Sarı Div gəldi- Şahnisə yenidən  fəaliyyətə başladı, cavanlar da Sarı Divin başında. Bunu yaxşı bilən Cəmilov Şahnisəyə də “daha hökumət dağılır, nə bacarırsan sat” demişdi- haqq da istəməmişdi. Gözləyirdi Dəli İsmayılın basqınını, və Sarı Divi də təlimatlandırmışdı- nə bacarırsan pisikdir onu, bircə öldürmə, dayın səni qurtaracaq.

 Artıq müharibə yaddan çıxmışdı. Sarı Div də bir- iki dəfə Dəli İsmayılı pisikdirmişdi- qabağından çayı alıb tökmüşdü, məclisdə sözünü yarımçıq qoymuşdu, itələyib yıxmışdı. Dəli İsmayıl onun böyük qardaşlarına yazmışdı- amma yenə bir xeyri olmamışdı. Baxmayaraq ki, Sarı Divin qohum- qardaşı onun kənddə əl qolunu bağlamaq üçün yalnız bir yol tapdılar- nişanladıalr onu kəndin ən gözəl qızlarından olan Sevdaya. Guya Sarı Div özünə yığılacaqdı.

 Hə, kənd cavanları Sarı Divin başına yığıldılar. Bəzən günüzlər ova da gedirdilər- gecələr də Şashnisənin ailəsinə ov əti yedirdirdilər. O il meşələrdə ceyran- cütyür də azaldı. Daha sonra da kənddə quzu, çəpiş oğurluğu artdı. Dəli İsmayılın qapısından tapılırdı  toğlu başları, çəpiş dəriləri. Bütün bunlara dözürdü Dəli İsmayıl- kənddən çıxıb gedə də bilmirdi- hara gedəydi, Cəmilovun evini yandırırdı kənddən qaçıb  deyə, indi özümü qaçsın?

 Və bir gün Şahnisənin evində yenə dəm-dəsgah, gətir- götür vardı. Artıq dözəmməyən Dəli İsmayıl evə hücum elədi. Sarı Div- qorxmayın dedi. Birləşib Dəli İsmayılı əvvəl quruda sürütmə çəkdilər, sonra da çaya basıb suda sürütmə çəkdilər. Üz- gözü al qana qərq olmuşdu, palrtarı ələ gələsi deyildi.

  Geri qayıdan Dəli İsmayıl evə getdi- uşaqların üzündən öpdü- silahı götürdü.

   Kimsəni Şahnisəgildə tapammadı. Əvvəl ən yaxın evi seçdi- Osmangili. Gözlədi- Osman gəlirdi. Amma birdən yadına düşdü- Osman o çayda sürütmə çəkiləndə “aya, öldü, öldü, yazıqdı” deyirdi. Gəl bunu bağışla.

 Daha sonra Malikgilə getdi- yetim Malik deyilirdi ona. Anası artırmada- anan ölsün ay bala, qoşulubsan Bənöyşənin o tanrıtanımazına, bir gün Dəli İsmayıl hamınızı öldürəcək . Əsgərliyini Ermənistanda çəkdin, hər gün öldürdün məni, sonra  Çernobulda gözlədim, indi Cinni qayadamı öləcəksən?

Bundan da keçdi- Eldargilə getdi. Acığı xeyli soyumuşdu. Amma heç olmasa Sarı Divə yerini tanıtmaq lazım idi.

  Sarı Div ləngər vura- vura gəlirdi.

-Dayan, alçaq, dayın oğraşa güvənib nə hoppanıb düşürsən?

– Mən əsgərlikdə səin kimi zeklərin çoxunu sındırmışam.  Onda da dayıma güvənmirdim ki? Sən mənimi öldürəcəksən? Bir- iki dovşanı bıçaqlayıb elə bilir bundan qorxan- filan var.

-Bax bir addım da atsan o dünyadasan.

-Ha, ha, ha, qorxdum əəə. Atmasan kişi deyilsən.

Bunu deyən Sarı Div elə div addımları ilə də düz Dəli İsmayılın tüfənginin lüləsinə qədər irəlilədi- əlini tüfəngə atmaq istəyəndə….

Səs kəndi başına götürdü. Qara ciyəri dağılan Div həmin dəqiqə ölmüşdü. Dəli İsmayıl da silahı orda qoyub getmişdi Cəmilovgilə- alçaq, məqsədinə nail oldunmu? Di xəbər ver gəlib aparsınalr. Cəmilov da qorxusundan Dəli İsmayılın öz evində olduğunu ölü yeyələrində kimsəyə demədi. Milis Dəli İsmayılı, əcəl də Sarı Divi kənddən apardı.

 Şahnisə hamını satmışdı- tutulanlar da bir- birini satmışdı- milis də rahat- rahat pul qazanırdı.

 Beləcə də o il kənddə silaha yığılası pullar milislərə yığıldı. Kənd xeyli kasıblamışdı. Sarı Divin anası Vəli Bənöyşəsinin qarğışlarından yaxa qurtarmaq istəyən cavanlardan bir xeylisi qaçdılar xopana. Vəli Bənöyşəsi kənddə qarğamadığı ocaq yox idi- qarğışlarını hər adam seçə bilmirdi. Çünki səsi adi səs deyildi- hardasa canavar ulartısına bənzəyirdi. “Qanı qapıma tökülən balam vay, sənin qanın tökülən yerə gəlinin ayağı altında kəsilən qoçun qanı töküləsiydi, vay”.

Eldarın qəbir daşı hamınınkindan fərqlənirdi- həm boyuna görə, həm də səmtinə görə. Əskiparada qiblə deyə Göyəzəni istinad göstərib basdırardılar ölünü. Zatən qiblə əskiparalılara bir heyvan kəsəndə, bir də ölü basdıranda lazım olurdu. O da üzü Göyəzənə. Amma Eldarın baş daşı Qazançıya baxırdı- Vəli Bənöyşəsi belə etmişdi, nətəri tərs böyüdü, elə də yığvalı tərs gəldi, qoy baş daşı da tərs dursun.

  Sonra müharibə gəlib kəndə çatdı- əvvəl rus ordusu gəldi. Sonra Milli ordu yarandı- cavanlar orduya daxil oldu- 1 günləri 3 gün sayıldı. Kim də polisə daxil oldu. Sonra ruslar çıxdı. Və kəndi topa tutdular- sanki Vəli Bənöyşəsinin qarğışı tuturdu kəndi-  evlər bir- bir dağılmağa başladı.

Sonra da qaçqınlıq başladı- əskiparalılar Ağköynək qəbristanlığında Gülül dağını qiblə deyə seçdilər.

2 il yatmışdı ki, Dəli İsmayılı da müharibəyə görə buraxdılar- ən ağır döyüşlərdə olmuşdu. Iki dəfə yaralanmışdı- atəşkəs dövründə də qaytardılar türməyə. Sonra da çıxdı azadlığa.

— –

Hə kənd icra nümayəndəsinin otağı- Dəli İsmayıl öz fəlsəfi fikirlərini yeridirdi.

Bu arada kəndin yeganə müxalifətçisi Şair Asif Qazançı da arayış almağa gəlmişdi- Dəli İsmayıl indi də onun yaxasından yapışdı:

– Əşşi, nə müxalifət, siz də Avropa deyib durursunuz. Amerika deyib durursunuz. Onlar guya sizə dəstək verir- amma getdikcə dəstək qısaldı, qısaldı, oldu Röyanın yubkası qədər. Sonra da Aygünün ayıb yeri kimi ayıbları göründü. Indi də bəyanat veriblər- Elzanın şeirlərinə oxşayır bəyanatları. Sən bilərsən, bə pul niyə öldü?

-Yəqin Avropa oyunlaırna görədi.

– Avropa oyunları, Avropa oyunları- təkcə manatı öldürmədi ee bu oyunlar, illərdi sənin uğrunda can verdiyin demokratiyanı da öldürdü. Amma sən hələ də ordan Qarabağa azadlıq, qara millətə də demokratiya gələcəyinə inanırsan. Ay hayıf- hayıf. Yaxşı gəlmişdiniz hakimiyyətə saxlaya bilmədiniz.

Icra Nümayəndəsinin katibi:

-İsmayıl, 92-93-də  çölə çıxa bilmirdik…

-Qəbizliyiniz varmış yəqin. Onda camaat döyüşdə idi, siz evdə nə gəzirdiniz. Bə nətəri şiirdirsiniz indi hər şeyi- odey axırda toyuq budunu da şişirtdiniz. Məmurlar elə silikon qoydurub müğənni budalrını da şişirdir. Amma mən 13 ildi budumda qəlpə gəzdirirəm- ağrısına dözürəm. Kimdi baxan- sənədi düzəldin, şairlə bir çay içib gəlirik.

Çayxana adı ilə nümayəndəlikdən çıxsalar da, yaxınlıqdakı ucuzxanaya buruldular. Qabaqda az qala İsmayılla yaşıd bir qadın iki uşağın əlindən tutub gedirdi döyə- döyə. Tanımayan olsa deyərdi nəvələridi. Amma öz oğlu, qızı idi. Vəli Bənöyşəsinin qarşığından qorxaraq kimsə elçi düşməmişdi Sevdaya. Heç Sevda özü də elçi gözləyəsi halda olmamışdı. 42-43 yaşı olmasına baxmayaraq ən azı 65 yaş vermək olardı ona.  Sonra da çıxıb arvad boşamışın birinə getdi. Amma o qədər deyingənlik etdi, kişi durmadı bunun yanında- qaçdı Rusiyyətə. Dəli İsmayıl onu görəndə dərindən bir ah çəkdi. Bu arada çökə ağaclarından gələn bir meh vurdu onları. Amma Dəli İsmayılı sanki meh vurmamışdı, sanki vurğun vurmuşdu. Qəfildən dedi:

– Eldarı vurduğum yer sızlayır, şair. Öldürür məni. Qara bağrım dağlır. Bax eləbil bağrımın başını xəncərlə oyurlar. Eldarın orasından vurmuşdum.

Şair bir söz deyə bilmədi.

Ucuzxanada da söhbət Eldardan gedirdi. Şair Vəli Bənöyşəsinin kənddən çıxarkən qəbristanlığa baş çəkməsinin şahidi olmuşdu.

-Biz aşağı yolla, qəbristanlığa yaxın yolla çıxırdıq kənddən. Gördüm Eldarın qəbri üstən səs gəlir-  balamı sana tapşırıram a Qazançı. Özünü qoruyamamdın, ölüsünü saxla sən sənin ucalığın. Daha bunu atası da sənsən, anası da sənsən, qıvlası da sənsən.

Hərəsinə bir çappa süzdülər- Dəli İsmayıl Sarı Divin ruhuna bir sağlıq dedi. Birnəfəsə başlarına çəkdilər.

-Bayaq gördün də Sevdanı, şair. Gör necə qocalmışdı. Lap bir günü üç gün olub sanki. Amma  bu xarabada çox gədə- güdələr yalandan bir günlərini üç gün yazdırıb havayı pensiya alırlar dövlətdən. O gədə- güdəyə müharibə xeyir elədi. Hayıf Eldardan, məndən- Eldarı gərək vurmazdım. 22 yaşı vardı, nə qanırdı? Mən də o qədər qanmırdım- biz türemşiklər onsuz da “VV-şniklər”lə (Vnutrenniy Voyska) dədə- baba düşmənik. Bəlkə də buna görə bir- birimizi anlayammadıq. Kopolu Cəmilov bunları bilirmiş. Bizi düşmən elədi. Bizi öldürdü. Indi odey Cəmilov Gəncəbasar xeyriyyə cəmiyyətinin sədridi- özü də müharibə veteranı. O vaxt hamıdan əvəvl qaçmışdı kənddən. Sonra cəbhə bölgəsinə bir-iki dəfə sabundan, corabdan aparmışdı- vəssalam, buna görə də veteran oldu. Bakıda iki evi var- Vəli Bənöyşəsinin qarşığı heç nə eləmədi onun evlərinə. O Osmanlar, Maliklər də kef edir- müharibədə bir günləri üç gün sayıldı. Indi hamısı pensiyadadı- dünyanın pulunu alırlar. Kəndi də qoruya bilmədilər- üzbəüz döyüşdən qaçdılar. Amma o zaman mən, Eldar kənddə olsaq qaçmazdıq- saxlayardıq kəndi. A kişi mən 30 il türmə yatmışam- günüm elə gün sayılıb. Amma bunların bir günü 3 gün sayıldı. Belə də şey olar? Indi də dodaq büzürlər adama.O qədər öləsi adam var imiş ki- 22 yaşlı cavanı niyə öldürəsən, axı o nə qanırdı? Mən də elə çöldə də özümü içəridəki kimi aparırdım, söhbət xırdalamaq ölüsü idim. Sonralar bildim ki hər şey boş şey imiş. Mənim kriminal həyatım da sənin müxalifət həyatın kimidi- xəyanət –filan etməmişəm. Amma sonra baxmışam- hər şey boş şeydi. Necə ki siz Qərbə inanırsınız, mən də kriminal şəxslərə inanmışam. Sonda da hər şey oxşar- sizinkilər demokratik ideyaları kürüyə satdı, bizimkilər də kriminal ideyaları göy- göyərti bazarına.

 Adama bir araq içdilər. Dəli İsmayıl özünü pis hiss elədi- Asif Qazançı onu taksi ilə yola salıb nümayəndəliyə qayıtdı.

–         –

Səhər Dəli İsmayılın ölüm xəbəri yayıldı- qara bağırı parçalanmışdı. Dedilər serrozdu. Amma Sarı Divin ağrısı idi bu.

Əskipara qaçqınları da son mənzil yeri Ağköynək qəbristanlığı. Qəribə baş daşları var burada- bir baş daşında 2, 3 , bəzən 4 şəkil olur. Yəni qəbiri kənddə qalmış ölülərinin şəkillərini bu baş daşlarına həkk etdirirlər. Vəli Bənöyşəsinin baş daşında da özü və Sarı Divin şəkli vardı.

Buranın da qibləsi Gülül dağına tərəf. Yalnız Dəli İsmayılın qəbrinin yönü fərqli idi. Onun qibləsi Qazançı dağına tərəf idi. Oğlu dedi- özü belə vəsiyyət etmişdi. Dəli İsmayıl bu yeri nə vaxtdı ki seçmiş, gəlib Qazançı dağı qəbristanlığın harasından daha yaxşı görsənirsə oranı əvvəlcədən dəmir hasara almışdı. Bu yerdə Asif Qazançının  da gözü vardı. Amma son mənzilini kimsəyə güzəştə getməmişdi Dəli İsmayıl.

 Həmin gün şair Asif Qazançı Dəli İsmayılın  ruhunun sağlığına bir çappa araq içdi.

 

–          

 

Bəxtiyar Hidayət 

   ƏTƏNƏ

 

Şair Səfər Pik özünü Şoloxovla müqayisə edərdi, nədi- nədi o da kənddə yaşayır. Adına dar dünya, vəfasız dünya  dediyi bu dünyada bu şairin  olan qalan iki oğlu, bir arvadı, bir  Ala inəyi və bir də beş-altı kitabı vardı ki bu kitablar da o Ala inəyin hesabına basılırdı. Kəndin bütün həndi pay torpağı kimi əhaliyə paylandığından Şair Səfər  Pik Ala İnəyi sahədən gətirdiyi otla həyətdə bəsləyirdi.

 Ala inəyin quluncu qırılmış, məmələri şüşələnmişdi. Bu –gün sabah doğası idi. Şairin ğözü Ala inəkdə idi. Hər il Ala inəyin danasını satıb özünə 200-250 tirajlı bir kitab çıxartdırardı. Buzov tez ətlənsin deyə şair inəyin məmələrini buzov və ailə arasında 50-50-yə bölmüşdü. Ala inək də bicin biri . Şairin ailəsinə məxsus südün bir hissəsini də eydirər balasına saxlayardı ki ailə demək olar ki süddən də bir xeyir görməzdi. Inəkləri ola-ola ordan-burdan sarımsaqlıq alardılar. Buna görə də Ala inəyin hörməti də elə evdə şairin hörməti qədər olmuşdu.Uşaqlar inəyə sahədən ot gətirmir, anaları da ki Ala inəyə elə baxırdı guya ala ilana baxırdı.           

                                                     –

Bu şair Səfər Piklə Ala inək artıq bir –birinə çox isnişmişdilər. Hətta onların arasında qəribə oxşarlıqlar da tapmaq olardı. Məsələn-Ala inəyin üstündən şair gənələri necə təmizləyirdisə şairin şeirlərini də ədəbiyyatdan elə təmizləmək lazım idi. Ala inək qaşovlanmağı sevərdi şair də təriflənməyi, sığallanmağı.. Ala inək başından həyətə bağlı idi, şair də başından hökumətə bağlı idi. Ala inək buğaya gələndə o biri inəklərə necə sıçrayırdısa şair də tədbirlərdə tribunaya elə sıçrayırdı. Ala inək tənhalıqdan bezib mələyərdi, şair də tənhalıqdan yazdığı şeirləri mələyə-mələyə oxuyardı. Hətta Ala inək düyə vaxtı özünü əmərdi də. Bununçün o dal qıçının birini qaldırıb başını da xeyli qanırıb əməliyyata başlardı. Şair o vaxt Ala inəyin başını noxtalayıb noxtanın buruntaqlıq yerinə iti uclu məftillər bərkitmişdi və inək bir –iki dəfə özünü əmərkən məftillər yelninə batdığından bu əməlini tərkitdi. Indi şairi də beləcə noxtalamaq lazım idi ki özü-özünü əmməsin-yənə hər dəfəsində özünü təkrar etməsi. Zatən onun şeirləri bir-birinin eyni idi. Ala inək hər buğaya gələndə rayon İcra Hakimiyyətinin 1-ci müavininin kənddəki fermasında sürülürdüsə şair də siyasi mövzuları gedib o birinci müavindən sifariş alırdı.

 

   Belə oxşarlıqları çox tapmaq olar və bu oxşarlıqlardan sonra Ala inək şairdən daha dəyərli bir varlıq kimi hörmət qoyulası bir zad olar. Çün Ala inək Allahın ona verdiyi quyruğu yalnız çibini, göyöyünü qorumaq üçün kullanırdı, amma şair quyruğu olmaya –olmaya quyruq bulamağı bacarırdı.

                                                –

 

    -Hələ dedim a qırılmış, şimşək çaxır, keçirin o televizoru. “Qoy görək Əsmər noolacaq, Ezo noolacaq” .  İndi gəlsin Ezo antennanı düzəltsin. Andırın sistemi yanıb. Bu Türk qardaşlar da serial tapdılar verməyə.

  Beləcə deyinə-deyinə tələsik-tələsik antennanı düzəldirdi şair . Oğlu da ona kömək edirdi.

  -A bala muğama baxın, saza baxın, Zəlimxana baxın. Nə var ee seriallarda.

 -Dədə sən canın bəsdi dəə. Yeri get deyəsən inəyin sancısı tutub. Antennanı özüm düzəldərəm.

-Ay məndən olub mənə oxşamayan köpəkoğlu haa. Belə getsə vəsiyyət edəcəm qəbrim nədi, heç heykəlimin üstünə sizi buraxmasınlar. Onsuz da dahilərin çoxunun ailə problemi olub.

-Dədə, düzdü ki rayon şairləri hərəsi özünə bir heykəl yeri manşırlayıb? Deyirlər sənə erməni qəbristanlığının yanı düşüb.

-Kəs səsini qancıq balası! Bu torpağın hər qarışı bizimdi. Erməni qəristanlığı deyil ora. Ərməni qəbristanlığıdı. “Ərmən” sırf türk sözüdü. Orda ərmən türkləri yatır.

Şair ağzı köpüklənə-köpüklənə bir xeyli danışdı. Oğlu ha demək istədi ki ordakı görbagorlar axı dünənin erməniləri idi, deməyi artıq bildi.

      Bu vaxt o biri uşağın səsi gəldi:

-Dədə, inək doğur.

-Qoy doğsun, birinci dəfəsidimi, özü doğacaq. Bir azdan məni göstərəcəklər. Qoy görüm bu andır antennanı  neynəyirəm.

                                                    

 

Antenna şairin ekrana çıxacağı vaxta zornan hazır oldu. Şair külfəti ekarn başına yığmışdı. Aşıq Ədalətin 70 illiyi haqda yarım saatlıq bir veriliş getməli idi ki, o verilişdə də rayon şairlərinin hərəsinə bir-iki dəqiqə söz düşəydi ya yox. O cümlədən Səfər Pik də iki dəqiqəlik bir çıxış yapdi:

–       Yaşasın ümummilli lider, onun uğurlu yolunu davam etdirən prezidentimiz və s.

   Çıxışı bitəndən sonra isə- “nəhayət tarixə biz də düşdük”-dedi öz özünə.

Uşaqlar şairin çıxışını üz-gözlərini turşuda-turşuda izlədilər. Böyük oğlu dilləndi:

-Heç hənanın yeriydi? Sabah yenə çıxa bilməyəcəyik kəndin içinə.Mən də elə bilirəm şeir deyəcək.

Şair :

-Kəs sənin südünə lənət. Eşşək nə bilir zəfəran nədi? Xalxın uşaqları deyir noola mənim dədəmi də göstərələr, bu gör neynəyir? Bu kənddə sizin dədənizdən başqa kimin dədəsini televizora verirlər? Niyə fəxr eləmək əvəzinə şıllaq atırsınız? Mən də hörmətli müavinə yalvarıb sizə iş istəmişəm a burnunuzdan gəlsin. O mənim şairliyimə hörmət edib sizə iş verəsidi, daha sizin qara qaşınıza görə yox ki.

Kiçik oğul da söhbətə qoşuldu:

-Düz deyir dəə dədə. Hər il bir dana bordayırıq ki o da sənin kitabınnın badına gedir. O cəhənnəm- kitab çıxandan sonra təqdimatdı, nədi ondan keçırırsən o andırın ikinci hissəsini də salırsan evə. Gəl indi avara –uvara şair xaylaqlarına havayı yemək ver. Hələ də İmanın nisyəılərini verə bilmirik

-Siz məni dəli eləyəcəksiniz, dəli.

Böyük oğlu Turan dilləndi:

-Dədə, hələ o gün Müxalifət Səməd gör nə deyir- Deyir ki sənin dədən guya türkçüdü, oğlunun adını Turan qoyub, amma öz qardaşı ilə bir qarış torpağın üstündə on ildi küsülüdü. Bu necə birləşdirəcək bir belə türk millətini?

-Qələt edir agent kopoludu o. Bütün günü oturub internetdə ermənilərə xəbər ötürür. Hələ mənə də sataşır ki, gəl şeirlərini yerləşdirim bloga zada. Dedim qoy kopolu Con indi də məni oxumasın.

  Kiçik oğlu elə dilləndi ki sanki burada söhbət nə Turan dünyasından, nə də Kopolu Condan getmişdi bayaqdan:

-Hələ bir o ləqəbini də dəyiş. Uşaqlar əlli şunquruq qoşur. Lap biabır olmuşuq

-Aya bu kənddə nə bilirlər Pik nədi, Peqas nədi. Onsuz da heç kim öz kəndində peyğəmbər olmayıb. Mənim ən əziz günümdə qanımı itin qanına döndərməyin.

Şair ağzı köpüklənə-köpüklənə, donquldana-donquldana oğullarının ikisinin də üzünə lambıltıyla tüpürüb bir-iki də qab qacaq qırıb bayıra çıxdı

                                    –

  Zərblə çırpılan qapının səsindənmi ya bayırdakı şairanə axşam havasındanmı inəyin doğmağı yadına düşdü.

  Inək salamat doğmuşdu. Şair  sevindi. Buzovun erkək olması əhvalını bir az düzəltdi-yaxşı ət götürəcəkdi erkək buzov böyüyüncə.

 Oğulları da yanına gəldi. Onlar yəqin ki inəyin ətənəsini Alabaşa vermək üçün şairin acıqlı olmasına fikir verməyib Ala inəyə baş çəkmişdilər.

Şair böyük oğluna:

–     Apar ətənəni itə ver.

-Baş üstə.

Amma nə qədər axtardılar ətənəni tapa bilmədilər. Kiçik oğul birdən sevinə-sevinə dedi:

-Ay caan, inək ətənəsini yeyib.

-A beyşüur övlad, buna sən niyə sevinirsən, həə?

-Dədə, deyirlər ətənəsini yeyən inək buğaya gəlməyi bir il təxirə salır. Deməli inək danalı qalacaq.. Gələn il yox o biri il sən satmağa dana tapmayacaqsan. Onda kitabın da çıxmayacaq. Kitabın çıxmayanda bizdə də təqdimatın ikinci hissəsi olmayacaq. Həm də ən azı bir il kitabında ləqəbini dəyişib gözümüzə soxmayacaq uşaqlar.

-Uşaqların da var-yoxuna lənət, sənin də!

 Uşaqların üzünə tüpürüb bayıra çıxdı- Şair şeiri yazmır, şeiri doğur -sözlərini daim təkrarlayan Səfər Pik. İndi sanki Ala inəyin yerində hiss edirdi özünü. Sanki  birinci müavinin qabağında sözünü yeyirmiş kimi hisslər keçirdi.Sanki özü də öz şeirinin ətənəsini yemişdi. İllər uzunu bircə dəfə televizorda göstərilməyini arzulayan şair bu arzunun sevincini yaşaya bilmədi. O nə qədər xəyallar qurmuşdu televizorda göstəriləndən sonra şəhərdə necə yeriyəcəyi, necə qarşılanacağı barədə. Kənddəki təbriklər də ki öz yerində. Amma sanki hər şey bir anda bərbad olu.

Yüz faiz bilirdi ki, sabah nə kəndin arasına, nə də şəhərə çıxacaqdı. Bu an telefon çağırdı.

Yüz faiz bildi ki, şairlərdən hansısa zəng edib:

-A qırılmış, məni soruşan olsa deyin inək doğuzdurur, inəyin balası tərs gəlib.

Qazaxda yaşayan şair Bəxtiyar Hidayətin son dövr şeirləri

 

SABİRABAD QAYÇISINA

 

noolsun buxov kimi mentalitet var,
noolsun geridəqalmışlıq var,
ali avropalaşma var,
ibtidai şərqlilik var
bax, əzizim
bu dəfə o qayçı
qırmızı lent kəsmədi
bu dəfə saqqal kəsdi
demək inkişaf var,
demək fərqlilik var

 

 

Bu qan yerdə qalan deyil!!!!!!!!!!!

 

arxayın ol, ağrın alım

bu qan yerdə qalan deyil

aha dönüb ərşə çıxar

bu qan yerdə qalan deyil

 

əl çatdıqca pula- mula,

ula itim, tulam, ula

yalayacaq tula- mula

bu qan yerdə qalan deyil

 

bir minənlər on mindisə

itaətə əmindisə

yerin sotu on mindisə

bu qan yerdə qalan deyil

 

sözün de filan- filana

dönəcək əfi ilana

 düşübdüsə yer plana

bu qan yerdə qalan deyil

 

yığıldı bar- barxanamız

nə ilsun ki var xanamız

ağlar qalıbsa anamız

bu qan yerdə qalan deyil.

 

TƏCNİS

dözümü dözümdü dözümlü xalqın

durub “döz” deyənlər min əmindilər.

dəyişik düşübdü cin də, şeytan da

çətin cin atına minəm, indilər

 

ömür iti getdi, həm aram- aram

həm hərdən araram, həm aramaram

həm əlim uzaqdı, həm aram, aram

könlüm o çağları minə min dilər

 

Bəxtiyar, çətin ki hax çıxa qalib

nahaqlar “üstəgəl”, hax  “çıxaq” alıb

yurd beş- on dığaya, haxçıxa qalıb

beşinə yal verib minə mindilər

 

GƏRAYLI

 

düşə biləm qulluğuna

yol vara, yol vara bircə

ikicə busən alayım

yalvara-yalvara bircə

 

nöyütnən od söndürənlər

suç boyuna mindirənlər

bizdən bizə qandıranlar

dilini qabqara bircə

 

der  Bəxtiyar  neynəyirsən

qayım- qayım qaynayırsan

taleyimnən oynayırsan

oyunçu apara bircə

 

GƏRAYLI


ağ eləmə qara baxtım,
sinəmə yüz dağ dəyibdi
hərdən körpüdən keçəndə
qara günə ağ dəyibdi

asi çıxdım asimana
kölgə etdi yası mana
taleyin zərbəsi mana
dəyəndə sol- sağ dəyibdi

oldu bəxtiyar deyənlər
düzəlməz qəddim əyənlər
dırnağıma dəyməyənlər
ürəyimə çox dəyibdi

 

 

Sənin məzələrin nə məzəlidi

 

əzəldən bal kimi dillərin vardı

neylədi könlümü sor, ağı sonra

günün ağlarına qaralar qatdın

neylədi qaralar sor ağı, sonra.

 

daş- divar ürəyin nəm əzəlidi

bu çıxmış gözlərim nəmə zəlidi

sənin məzələrin nə məzəlidi

çıxdımı işlərin sor, ağı, sonra?

 

gətir Bəxtiyara gəl, məzə, yarım

çəksələr çəkiyə gəlməz əyarım

dərdi göndər gedər- gəlməzə, yarım,

əzəl özü batsın, sorağı sonar

 

yay tətilim haqqında şeirim

 

yetirdi özünü tətil ayları

günüm yox bu aylar keçənə kimi

arx çoxdan quruyub, əlimdə şlanq

bağ- bostan sulayım haçana kimi?

 

səhərdən- axşama çalış- çabala

arada cücə güd, pişik qovala

otu yağış vurdu, bir də yabala

yerin ayağını biçənə kimi

 

etmədi allaha bəndəlik ömrüm

yapılmaz təndirə kündəlik ömrüm

itin zulumudur gündəlik ömrüm

iti bağlayandan açana kimi

 

bəxtiyar, suçundu bəlasını çək

ömür ölüncə yük, şələsini çək

domaşıb bostanın alasını çək

oturub kompüter açana kimi

 

it günü haqda gül kimi təcnis

 

 

hardasan sinəsi mər- mər mələyim

itmisən illərin itkini kimi

az qalıb çöllərdə mər- mər mələyim

səgrəqibin kini it kini kimi

 

kimi dana qovub, kəl budamaqda

kimi gəl bu kefdə, gəl bu damaqda

kiminin köpəyi, kəlbi damaqda

bizim də günümüz it günü kimi

 

sərraflar hesaba başlaya hərdən

açginən yükümü, başla yəhərdən

bəxtiyar biləmmir başlaya hardan

onmudur, beşmidir, itkin ikimi

 

TƏCNİS

 

Ölkə  qara bazar, xarabazardı

Ağ ara, taparsan, gözüm, ağ ara.

Səyxana, çayxana, toyxana bol- bol

Dikəlib çoxların gözü mağara

 

Muğana Muğandı, Milə Mil kədər

Yad oldu Muğana, Milə mülkədər

Calayar qaranda milə mil kədər

Ağara qalarsan, gözüm, ağara.

 

Hərə bir darğadı, hərə katdadı

Katdalar, haradan hara katdadı?

Bəxtiyar, hərə bir hərəkatdadı

Ağlar da görünür gözümə qara

 

 

O QƏDƏR ZƏİFƏM Kİ…

 

 Hə dostum,

Düz deyirsən, yaman zəifləmişəm

Çəkidə lap quş kimiyəm

 Vətəndə isə

 bu restoran divarında yuva quran qaranquş kimiyəm

bu restoranda yeyilib- içilənlərin

mənə aidiyyəti yoxdu

və sənin dostunun bu ölkədə

bu restoranın həyətində sümük gəmirən

              it qədər də hörməti yoxdu

barı soyuq ölkələrdən birinə də köçə bilmirəm

 

Hə dostum, düz deyirsən

Yaman zəifləmişəm

Qardaşlarım 18 gündür aclıq edir

Dost saytalr 18+ şəkillər paylaşır

mən o qədər zəifəm ki

bunların simasını aça bilmirəm

 

 

Hə dostum, düz deyirsən

Yaman zəifləmişəm

Heç altıncı pivəni də içə bilmirəm

 

 

RAUF MİRQƏDİROV ÜÇÜN

əvvəl səni

boz qurdlar ölkəsi kimi tanıdıq

hayını- harayını sevdik

çadırını sevdik, köyünü sevdik

sarayını sevdik

sonra beşiktaşını sevdik, qalatasarayını sevdik

həm də aslanlar ölkəsi kimi tanıdıq

qara qartallar ölkəsi kimi tanıdıq

yerini sevdik, göyünü sevdik

bir də baxdıq ki,

hərə bir təriqətlə baş qatır

indi vəziyyət tamam başqadır

baxdıq ki adnan hocanın kədiciklər ölkəsi olmağın da varmış

yenə aldandıq

neçə belə dəlini sevdik, səyini sevdik

ama bu kədiciklərin

bu məstan pişiklərin, məstanə pişiklərin

arxası tez-tez yerə dəyir

biz də səni arxa bilirdik

axı biz sənin nəyini sevdik

Türkiyə, nəyini sevdik

 

DİLƏNÇİ GƏRAYLISI

Ay dilənçi, bu yerlərdə

Hərə bir cür dilənçidi

Palançılar papaqtikən

Papaqtikən palançıdı

 

Xeyirnən şər – mal ayağı

Yığvalın topal ayağı

Off, oğraşın dal ayağı

İrəlidə bilənçidi

 

Bir parası sələmçidi

Bir parası qələmçidi

Bir parası ələmçidi

Bir parası Gülənçidi

 

Bu günümüz dünnən betər

Bu dərimiz gönnən betər

And içənlər sənnən betər

Şah qarışıq yalançıdı

 

Bəxtiyara olan oldu

Kallar qalxıb kalan oldu

Arzuları şülən oldu

O da belə şülənçidi

 

 

 

 

 

 

 

 

Bəxtiyar Hidayət

 

                            AMERİKANIN XALASININ XAYASI

 

  Biz onda yazıq olduq ki, Amerikanın bizim yerimizə Qarabağı alacağına, bizə demokratiya gətirəcəyinə inandıq. Özü də elə inandıq ki, onların demokratiya adına etdikləri minlərlə iyrənclikləri görə-görə yenə də kor tutduğunu buraxmayan kimi onların ətəyini-zadını buraxmadıq. Onlar da rahat-rahat neftə sahibləndilər və rahat- rahat da bəyənatlar verdilər ki, bu bəyənatlar əslində tualet kağızı dəyərində olmadı. Çünki getdikcə bu ölkədə tualet kağızı da qəzet, jurnal kimi gərəksiz olur. Çünki əhali sürətlə dini cərəyanlara qoşulmaqdadır.

   Amerika özünü dünya siyasət masasının başında görür. Yəni onların fikrincə dünyanın siyasi tamadası – Amerikadır. Musiqiçilər kimlər olur-olsun, Amerika öz demokratik sağlıqlarını deyəcək və məclisdə düşən davalarda kim öldü, kim yaralandı, bunun ona dəxli yoxdu. Sonda öz qazancını götürəcək.

  Bu yerdə yadıma bir başqa tamada düşdü. Bizim kəndin tamadası rəhmətlik Eminoğlu. Eminoğlunun tamadalığı bir ayrı tamadalıq idi. Oturardı masanın başında və əsas diqqəti də kimisə cərimələmək, kiməsə cəza kəsməkdə olardı. Bəhanələr də öz-özünə tapılardı, məclisə gecikməklər, məclisdə şuluq salmaqlıqlar, nə bilim it ilində filan hərəkəti elə yox, belə etməkliklər… Onun bəhanəsi kimyəvi silah-zad deyildi, mənəvi silah idi. Cərimə də nə olsa yaxşıdır, cəmi-cümlətanı bir çappa stəkan araq.

  Amma Eminoğlu “müqəssirlə” qaba davranmazdı:

–          Bajoğlu zəif adamdı, qoy onun əziyyətini dayısı çəksin.

Beləcə də həmin çappa stəkanı Eminoğlu başına qaldırmazdan əvvəl elə sağlığı da cərimələnən adamın adına bağlayardı.

Amma siyasət masasında belə deyil. Amerika dediyi demokratik sağlıq daha da qan gətirir, ölüm gətirir. Amerikanın cərimələdiyi ölkə dağılır, talan olunur və arada da qazanan Amerika olur.

 İndi biz də Amerikaya cani-dildən bağlanıb onların dediyi sağlıqlara məst olmuşuq. Əslində isə Amerikanın gətirdiyi demokratiya demokratiya deyil. Hesab edin ki, bəzəyib bir qadını qarşıya qoyublar və deyirlər, bu qadın deyil, buna xala deməyin, buna dayı deyin. Yəni xalamın xayası olsa ona dayı deyərdim məsələsi.

Xaya demiş, yadıma bir başqa da əhvalat düşdü. Deməsəm, bağrım çatlayar.

    İsrafil müəllim müəllimliyin daşını atıb qəssab bıçağından yapışmışdı və ona elə gəlirdi ki, qəssablığın sirrinə vaqif olub. Axı, hələ məktəbdəykən dəfələrlə ət bölmüşdü müəllimlərə. Kimin alışma olunası mal-qarası vardı, kənddə ona bir siyahı tutdurmuşdu. O da məktəbdə elan eləmişdi-filan ayın maaşına alışma var. Onsuz da heyvan kəsənlərə baxıb banklar da öz götürdüyünü götürmüşdü ölkədə. Banklar da müəllimlərə həvəslə kredit verirdilər. Axı, ölkədə özgə maaş alan barmaqla sayılacaq qədər idi. Prezident isə ölkədə işsizlik faizinin 5 faizə endirildiyini Avropada barmaq silkələyə-silkələyə deyirdi. O boyda Avropada bir qul oğlu qul tapılmamışdı ki, bunun yalan olduğunu yerindəcə isbatlasın. Beləcə də Azərbaycan oliqarxları Avropaya kefə getdiyi kimi Azərbaycan standartları da Avropada kef etməkdə idi və guya Azərbaycana da Avropa standartları gəlmişdi.

 Nəysə… İsrafil müəllim mal sahibindən bir pay əti (3-5 kq) pulsuz almaq naminə siyahı tuturdu və işinin də öhdəsindən layiqincə gəlirdi. Nə istehsalçı narazı qalırdı, nə də istehlakçı. Bu hörmətini saxlamaq üçün də heyvan kəsən şəxsin başının üstündə durub ət bölgüsünə əvvəldən axıra qədər nəzarət edirdi. Bəzən isə bu işi öz boynuna götürüb də sonda da içalatla bir-iki araq içib, öz ət payını da götürüb evinə gedərdi. Buna görə də İsrafil müəllim elə sanırdı ki, qəssablığın tamam sirrlərinə vaqif olubdur.

 İsrafil müəllimin mayası az olduğuna görə “xırda heyvan” yəni qoyun- qoç bazarlığına girişmişdi. Özü də rayonda demaqoq kimi tanındığından ona bazarda kimsə problem yaradası deyildi.

  Amma problem yarandı, özü də lap yekə problem. İsrafil müəllimin birinci bazarı baş tutmadı- qoyunun ətinin yarısı üstündə ödək qaldı. Bunun səbəbinə baş vuran İsrafil müəllim baxdı ki, bu bazarın istehlakçıları daha çox erkək ətinə üstünlük verirlər. Buna görə də siftənin uğursuzluğuna baxmayıb yarı nağdı, yarı nisyə bir erkək də alıb kəsdi. İsrafil müəllim erkəyi kəsməyində olsun, indi sizə danışım Xədicə xala və onun gəlinindən.

  Bir evdə ikisi idi. Xədicə xalanın oğlu 3 il idi Rusiyada idi. Xədicə xala vaxtilə rayonun fəal qadınlarından olmuş, xalq hərəkatında yaxından iştirak etmişdi. Yəni dünyanın gəliş- gedişindən az da olsa baş çıxarırdı. Oğlu evlənib gəlini də evə “tullayıb” getmişdi köhnə məkana, Nataşaların yanına. Arada da bir az pul- para göndərirdi. Bu pul-para da Xədicə xala və gəlinin bazarlığına yetirdi. Bu arada isə zəng edib yaxın zamanlarda həmişəlik gələcəyini bildirmişdi və çoxlu pulla da qayıdacağına söz vermişdi.

  Xədicə xala əvvəl bazarlığa özü gedərdi. Amma iki ay idi qıçları tutulduğundan gəlin gedəsi olmuşdu. Bu iki ayda isə hər dəfə gəlini qəssablar aldatmışdı. Erkək əti adı ilə qoyun əti sırımışdılar gəlinə. Xədicə xala da erkək ətinin ölüsü.

  Axırda arvad qəssabların sirrini gəlinə açmalı oldu:

–          Qızım, bu kopolunun qəssabalrının bir sirri var. Bazarda “erkək qoç” baha olur deyə, məcbur qalırlar “dişi qoç” əti satmağa. Əslində mal əti adı ilə də pota, camış ətini bizə sırıyırlar. Lap Amerika demokratiya sırıyan kimi.

  Mal əti adı ilə camış əti sırımaq daha asandı, əhali o qədər də bilmir bunun fərqini. Di gəl, bizim camaat erkək ətini tanıyır, axı ən azından ətin üstündə erkəkliyi bildirən xaya olmalıdı. Bax buna görə də it ilində aldıqları bir erkəyin xayasını xolodelnikdə illərlə saxlayıb hər dəfə qoyun əti satanda çox nazik sapla ətə tikirlər. Əllərini də xayanın üstünə qoyub and içirlər ki, bəlam ölsün erkəyinkidi. Ona görə də diqqətli olmaq lazımdı. Ət alanda sapa da diqqət etmək lazımdı.

Amma məsləhət də bir nəticə vermədi. Gəlin növbəti dəfə aldadıldı. Məlum oldu ki, qəssab xayanı qoyun ətinə tikdikdən sonra bir xeyli burub və sapı gizlədə bilib. …Xədicə xala bir qədər gəlinə deyinib susdu. Gəlin də söz verdi ki, bu işi dəqiqləşdirməmiş erkək əti almayacaq.

Xədicə xala da gəlinə belə dedi:

-Qızım, bu ölkənin başına nə gəlir, o xoladelnikin ucbatından gəlir. Amerika demokratiyanı xoladelnikdə aylarla gizlətmədimi? Bax, bizim qəssablar da erkək xayasını eləcə xolodelnikdə saxlayırlar.

Gəlin növbəti dəfə ət almağa gedəndə sifəti tanış gələn qəssabların hamısının yanından baxmadan ötdü. Aha, bazar adamına oxşamayan bir qəssab dəydi gözünə. Ətin üstündə də erkək xayası. Gəlin xayaların bir o üzünə, bir bu üzünə baxdı. Yenə qəlbində şübhə qaldı, birdən bu da qoyun əti olar deyə. Bu arada isə İsrafil müəllim 3-4 dəfə tərifləmişdi əti:

–          Qızım, balamın ölümünə bir yaşlı erkəkdi. Əslində beləsinə erkək də demək olmaz. Xalis toğlu ətidi, nə çox baxırsan? Mən ad-sanıma ləkə gətirən adam deyiləm.

Gəlin utana –utana əlini xayalara tərəf uzatdı:

–          Dayı, sən Allah bu(xayaları bir daha göstərdi) erkəyin özünündümü?

İsrafil müəllim stulunun üstünə saqqız qoyulmuş müəllim kimi bağırdı:

-Aaaz, bə mənimdimi, dəlisənmi a köpəyin, itin qızı? Abırsızlığa bax bir.

Bundan sonra da bazarda mərəkə qopdu. Gəlin çəki daşını atdı İsrafıl müəllimin təpəsinə. Kişi qanına qəltan oldu. Polis qarışdı məsələyə. Məlum oldu ki, İsrafil müəllim qəssabların bu əməlini bilmirmiş.

Az qala gəlini tutacaqdılar. Sadəcə İsrafil müəllim şikayətçi olmadı. Məlum oldu ki, gəlinin əri bununla yaxın imiş. Məsələ gedib Rusiyaya çatdı və gəlinin əri də gətirib qazancını verdi polislərə. Amma Rusiyadan gələn bəy bundan sonra erkək ətini ancaq və ancaq İsrafil müəllimdən aldı. Bu əhvalat da beləcə xoş sonluqla bitdi.

  İndi Amerikanın bizə gətirdiyi demokratiya da xolodelnikdə saxlanmış erkək xayasının günündədir. Qoyun ətinin üstünə tikib hər dəfə bizə erkək ətinin demokratiyası kimi itələyirlər bu demokratiyanı.

    Bu Amerikanın bir keçmiş səfirlik əməkdaşı var – Adam Götster. Bilmirəm, bu Götster bizdən nə istəyir? Adam indi olub biznesmen. Özü də YAP  rayon təşkilatında sədr müavinidir. Hər gün də “Palıd” restoranında “erkək xayası” ilə səhər yeməyinə başlayır. Rayonun 100 hektar əkinəyararlı sahəsini özəlləşdirib kartof, soğan əkdirir. Rayon əhalisini günəmuzd 14 -16 saat qul kimi işlədir. Sahəyə o qədər dərman tökdü ki, rayonun simvolu sayılan bal arıları da qırıldı.

O isə erkək xayası yeyə-yeyə bizim erkəkləri qul kimi işlədib demokratik qaydada kökəlir. Bu adam Amerika demokratiyasının simvoludur. Rayon əhalisi erkək ətinə həsrətdi, rayonda erkək xayası tapılmır bu adamın əlindən. Qəssablar da məcbur qalıb it ilində kəsdikləri erkəyin xayasını illərlə xolodelnikdə saxlayırlar. Adam Götster isə öz şəriki Elçin müəllimlə rayonda at da oynadır, madyan da. Sovetdən qalma obyektlərin əksərini bu iki adam özəlləşdirib. Adamlar var ki, əllərində sənəd illərdir məhkəmələrdə sürünür. Obyektini Adam Götster ələ keçirib. Amma məhkəmə də acizdi, hökumət də acizdi bu adamın qarşısında. O boyda erkək xayası yeyən adam indi buynuz çıxarıb rayonu buynuzlayır. Budur, xalası göyçək Amerikanın əsl siması. Xalası göyçəklərin xalalarının xayası olsa dayı deyərdik.

 Bu Götster də eyzən Azərbaycan məmurları kimi Naxçıvandan qanadlanıb. Belə ki, əvəllər Naxçıvandakı Amerika konsuluğunun başçısı olub. “Traktorbasdıranlar”dan biri də budur.

  Onda Naxçıvanın Nehrəm kəndində Amerika konsulluğunun dəstəyi ilə bir futbol stadionu tikilmişdi. Prezident də qayçısını götürüb bir-iki günə açılışa gələsi idi. Amma prezidentin gəlhagəl vaxtında iri bir problem meydanda top qovmağa başladı, hər tərəfi bağlanmış stadionun ortasında iri bir traktor qalmaqda idi. Əgər stadionu söküb traktoru çıxarsalar, prezident gəlincə stadionu təzədən hazır edə bilməyəcəkdilər. Əlac qaldı, traktoru hissə-hissə doğrayıb meydançadan çıxarmağa. Amma  məlum oldu ki, bu da mümkün deyil. Çünki Naxçıvanda traktor ustası dəmirçi filan qalmamışdı. Hamısı ya hardasa vəzifə başında idi, ya da hardasa işləməyə getmişdi. Bəs necə olsun?

 Əlac qaldı, traktoru basdırmağa. Əsgərləri töküb stadionu sapyor lapatkası ilə qazdırdılar. Təxminən 3-4 metr dərinliyində, 10-15 metr dairəsi olan bir quyu qazdı əsgərlər. İndi də bir problem çıxdı meydana. Traktoru həmin gen və dərin quyuya salmağ üçün kran lazım idi. Yoxsa gərək traktoru quyuya it ölüsü kimi tullayaydılar. Bəs, kran necə gəlsin meydana? Naxçıvan xanı Vasif xan buyurdu ki, stadionu sökək. Amma bu plan bəyənilmədi. Bir qism adam da dedi təyyarə tapıb stadiona kran endirək. Amma sonda məlum oldu ki, təyyarə kranı yerə endirincə skameykaları zədələyə bilər. Və nəhayət bir ürəkli oğlan tapdılar. O da traktoru düz quyunun başına qədər sürüb elə yerdə saxladı ki, traktor öz-özünə quyuya düşdü. Amma daha ona traktor demək mümkün deyildi. Daha sonra isə xeyli dəmir-dümür tapıb quyunun üstünü örtdülər. Dəmir-dümürün də üstünə qazon döşədilər. Prezident də açılış edib meydanın ortasında topa da bir zərbə vurub getdi öz sarayına. Bax, o planın müəllifi həmin bu Adam Götster idi. Amma sonra stadionda deşik əmələ gəldi. Məcbur qalıb traktoru stadionun altından çıxartdılar. Daha sonra da stadionun bir tərəfi söküldü və yolu az qala” Lazım“ qədər gözlənilən kran gəlib o traktoru it leşi kimi sürüyüb meydandan çıxartdı. Quyu da doldu, stadion da  qaydasına düşdü. Bax Adam Götster belə Götsterdi. Bu planın müəllifi olduğu üçün də Naxçıvan administrasiyasının təklifi əsasında irəli çəkildi. Səfir müavini oldu və sonrası da bizə məlumdur. “Traktorbasdıran” indi də bizim bölgəmizdə kartof və demokratiya basdırırdı.

 Məncə Adam Götster haqda bu qədər bəsdir. İndi də gəlin Nərman müəllimi dəli-divanə edən məqaləyə baxaq.

 

(“Tülküləri Müdafiə Komitəsi” adlı povestdən bir hissə)

Bəxtiyar Hidayət

                     “YARIMÇIQ  ƏLYAZMA”- TAM BİABIRÇILIQ.

      Axır ki “Nəsimi” milli ədəbiyyat müsabiqəsinin nəticələri bəlli oldu. Mən digər nominasiyalarda qalib çıxan əsərlər, kitablar haqda danışmayacağam bu yazıda- yalnız baş mükafat “son on ilin ən yaxşı əsəri” ödülünü almış “Yarımçıq Əlyazma” haqda öz bitkin fikirlərimi qeyd edəcəm. Və məncə sübut edə biləcəm ki əgər belə bir əsər ən baş mükafata layiq görülmüşsə demək o müsabiqədə münsif kimi iştirak edənlərin ədəbiyyat deyiləndən başları çıxmır.

    Dəyərli vaxtımı itirib bu əsəri mən də oxumuşam. Qeyd edim ki hələ belə axmaq bir başqa əsər oxumamışam. Əsər o qədər primitiv, o qədər bəsit, o qədər pərakəndə yazılıb ki  babat 8-ci sinif şagirdi bundan min dəfə yaxşı inşa yaza bilər. Bu əsərin müəllifi babat cümlə qura bilmir, bəylər- necə mükafat verdiniz buna? Yoxsa Kamal Abdullanın pullarının önündə ağzınız “öysəl olmuş dana ağzı kimi sulandı”

Məsələn:

1.Qarağacın düz başının üstündə bir parlaq dairənin içinə ay gəlib girdi- guya hardasa bir dairə olur və ay da gəlib o dairəyə girir. Axı ay özü elə o dairədir. Ilin müəyyən vaxtlarında ay belə bir parlaq dairə kimi göstərir özünü.

2. Atdan endim, at ağzını aparıb ota getdi- sizin qalib müəllifinizin cümləsidir, ağzınızı büzməyin bu əsəri zorla təriflərkən büzdüyünüz yer kimi.

3. Şah arxa bağçadan tələsik keçərək özünün gizli istirahət otağına buyurdular. (cümlənə buga kəsim adın Bugac olsun ay Qorqudşünas)

 

***

 

Əsərdən məlum olur ki, müəllif Şərqşünasliq institunda bir qəribə əlyazmanın yerini eləyib. Və o boyda Şərqşünasliq institutu da bilmir əsər nədən bəhs edir. Elə bilillər Gəncə zəlzələsi haqdad ı- bunu daha aydın birən bir adam arayirlar. Adam da müəllif. Di gəl ki, müəllif əlyazmanı oxuya bilmir. Şərqşünasliq institundan bir qız üçcə günə əlyazmanı latın əlifbasına köçürüb müəllifə verir. Amma zalım qızı bilmir ki əlyazma nədən bəhs edir. “Nəsə mənasız bir şeydir” deyir əlyazma haqda.

 

Kamal Abdulla Rəşad Məcid 

Dostum Rəşad Məcid… 

 

  Dayan, axı bu qız  bu qədim əlyazmanı üçcə günə latın əlifbası ilə yaza bildi. Demək o müəllifdən də yaxşı anladı ki, orda nədən bəhs edilir. Bəs nədən heç əlyazmanı oxuya bilməyən birisindən əlyazmadakı anlaşılmazlıqların çözülməsini istəyir bu Şərqşünaslıq institutu. Bax beləcə müəllif özünü qoyub gülünc vəziyyətə.

  Həmçinin lap tutaq ki belədir. Müəllif aydınlaşdıra bilməyib ki o boyda əlyazmanı sadəcə oxumaqlamı kifayətlənib. Neynədi bu əlyazmanı. Bu Şərqşünasləq institutu necə yerdir ki birbaşa Şərqlə bağlı olan, hətta Dədə Qorqudun öz əlyazması olduğu iddia edilən bir əlyazmanı bir nəfərin əlinə verir ki apar, halalın olsun.

Axı bu müəllif şərqşünasliqdan nə anlayər. Bu o adam deyilmi ki, Mirzə Kazım bəy haqda deyir – Rusiyalı nəhəng şərqşünas Kazım bəy. Balam, Mirzə Kazım bəy nə vaxt rusiyalı oldu xəbərimiz olmadı?

Bu müəllif qədim ermənilərin özlərindən sonra çox dəyərli bir mədəniyyət qoyub getdiklərini də iddia edir. Nədən bu qədər naşı adama Dədə Qorqudun öz əlyazmasını verillər ki, ala apar halalın olsun. Əsərdə bu suallara cavab yoxdu. Ümumiyyətlə heç bir suala cavab yoxdu bu əsərdə.

Yaxşı, bunlar da heç, axı əlimizdə dastanın özü var. Əgər müəllif iddia edirsə ki  bu əlyazma dastan yazılmazdan əvvəl aparılan qeydlərdir, bəs onda əlyazma ilə dastan arasındakı bu qədər fərq hardandır? 

O fərqlər isə çoxdur. Ümumiyyətlə ən bədbəxt yazar o yazardır ki, əsəri oxunan kimi gizli məqsədi o saat aydın olsun. Kamal müəllim də eləcə bir bədbəxt yazardır. Əsəri başa çıxan kimi anlayırsan – bu adam dastandakı bütün müsbət qəhrəmanları mənfi qəhrəman kimi təqdim etmək, həmçinin dastandakı mənfi qəhrəman – Alp Aruzu isə müsbət qəhrəman kimi göstərməyi qarşısına məqsəd qoyub.

 

Yarımçıq Əlyazma qırğız dilində

Bu iddiamı bir neçə misalla sübutlayım.

Əsərdə ən mənfi surət Beyrəkdir. Halbuki, dastanda bəlkə də ən müsbət surətdir Beyrək. Və o qədər gözəl birisidir ki göz dəyməsin deyə üzü niqablı gəzir. Di sən indi “Yarımçıq Əlyazma”dakı Beyrəyə bax.  Guya onun adı “böyrək” sözündəndir. Guya dilimizdə ciyərlidir, böyrəklidir deyimi var. Halbuki  “son on ilin ən yaxşı əsərinin müəllifi” bilmir ki, bu deyim “ürəklidir, ciyərlidir” kimi deyilir. Daha böyrək-zad burda rol oynamır.  Ona qalsa böyrək insan üçün qorxu mənbəyidir- qorxusundan adrenalin ifarz edir.

 Əsərdə Beyrək qəhrəmanlıq filan etməyib. Düşmənlərlə əlaqəsi var və Oğuzda olanları da o çuğullayır. Heç Bayburdda 16 il əsir də olmayıb. Özü özünü Təpəgözün qorxusundan oğurladıb. Gedib Bayburd qalasında kafir qızları ilə 16 il kef çəkib. Hətta elə keflər çəkib ki, müasir seksologiyada heç beləsi olmayıb. Eyni vaxtda 4-5 qızla kefini görüb.  Sağ olsun müəllif-sübut edir ki ,Braziliya zad qələt eləyir-qrup seksini Beyrək babamız icad edib.

Beyrək heç qəhrəmanlıq edib tacirləri də azad eləməyib – əksinə Yalıncığın qardaşı Palancığı öldürüb və onu karvanbasan quldur kimi təqdim edib Oğuzda.

Oğuza qayıdandan sonra da elə gözü Oğuz qadınlarında qalıb. Hətta gözü o qədər qızışıb ki, Bayandurun qızı Qazanın  xanımı Burla Xatunla da ilişkiləri var.

  Bəkilin xanımı Sürməlicənin dalinca da fırlanır. Öz arvadı Banuçiçək də heç sağ əməlli birisi deyil. Onun da gözü Basatdadır, Di gəl ki, Basat zalımoğlu da meşədən əl çəkmir ki qızın murazını verə.

  Əsərdəki Dədə Qorqud da ən zay qəhrəmanlardan biridir. O deyəsən “Sehrbazlar dərəsi”ndən bir Nur daşı gətirib. Nə problem varsa o daş həll edir. Di gəl ki, bununla razı olmayıb da öz  şeytanlığından əl çəkmir. Beyrəyin Palancığı öldürməsini heç kimə demir. Boğazca Fatma ilə kefini çəkir. Amma Boğazca Fatma ona yalandan deyəndə ki quyudakı sənin öz oğlundur, Nur daşının sehri qayıdır “Sehrbazlar dərəsi”nə.

 

Eksik Elyazma

Burda Qorqud o qədər miskin biridir ki heç beləsi yoxdu. Demək bu adam bütün Dış Oğuzun soyqırıma məruz qalmasını istəyir – Bayandur xana – xanım, bütün Dış Oğuz düşmən yuvasıdır deyir. Alp Aruzun aradan götürülməsi üçün min bir hiylə işlədir. Öz sərsəm yuxuları ilə Bayandura “min bir gecə” nağılı danışır. Öz sirrinin açılmaması üçün bütün Oğuzu güdaza vermək istəyir. Və Bayanduru Beyrəkilə sındırır. Çünki, Beyrək də Burlaxatunun təzə sevgilisidir. Bayandur da onun planına razı olur. Beyrəyi Alp Aruzun evinə göndərmək planı qururlar. Bilirlər ki, Alp Aruz onun başını kəsəcək və beləliklə də bundan istifadə edib Alp Aruzu aradan götürəcəklər.

Qazan isə lap “ quşürəklidir”. Sanki Qurbanəli bəydir – heç Qazan zad deyil. Qılbaşın qollarının arasında cücəyə dönür. Amma yetim-yesiri görəndə pələng olur. Bir quyusu var ki, orda camaatı siçovullara yedirir. Özü də Uruz boyda oğulu var, hələ arvadını altında saxlaya bilmir. Arvadın gözü əvəl Basatda idi, indi də Beyrək girib araya. Həmçinin vəzifə hərisidir. Öz doğma dayısı Aruzu o da aradan götürmək istəyir. Çünki Aruz istəyir ki, o ova gedəndə ordunun başında özü dursun. Qazan isə yerini Uruza hazırlayır. Həmçinin bütün İç Oğuz quşürəklidir. Təpəgöz gələndə hərəsi bir siçan deşiyinə girmişdi.

Bayandur isə yəqin ki müəllifin yaxasından tutmalıdır öncə ki ayə, mənim halal adım Bayandurdur, sən məni niyə Bayındır eləmisən. Və burda bir haşiyə çıxaq

   Bu Bayandur neçə yaşındadı ki Qorquda “oğul, Qorqud” deyə müraciət edir. Axı həmin Qorquda Baybörə kimi ağsaqqal Oğuz adamı da dədə deyir. Və həmin Qorqudun özü deyir ki Alp Aruzun adını mən vermişəm. Bu isə o demək idi ki demək Alp Aruz ən azı 16 yaşında nəsə bir qəhrəmanliq etmişdir . İndi isə Alp Aruzun Oıyan Səlcuq kimi oğlu, Dəli Dondar kimi nəvəsi var. Demək alp Aruz ən azından 60 yaşındadır. Demək Qorqud bu 60 yaşlı kişiyə ad qoyduğuda da dədə sayılırmış. Bəs onda gərək Qorqudun ən azından 120-130 yaşı ola. Bəs Bayandurun onda neçə yaşı var görəsən. Bu adam  da gərək ən azından 150 yaşı ola ki Qorquda oğul deyə müraciət edə. Bəs bu niyə yerini bir başqasına vermir?

Yox, axı 150 yaş vermək olmaz ona. Axı onun qızı hələ özünə sevgili axtarır. Nəvəsi hələ döyüş görməyib. Yaxşı bu 100 yaşından sonramı evlənib?

 

Kamal Abdulla

 Bütün bu suallara müəllif və onun pullarının görəndə ağızları öysəl olmuş dana ağzı kimi sulanan yazarlar cavab versə yaxşıdır.

Dastandakı ən faciəvi surət Alp Rüstəmdir. O vaxtilə Bəkilin arvadı Sürməlicəni sevmişdir. Amma onun qardaşı oğulları dünyada görünməyən bir iş yapmışlar. ( görünür semeyniy seksin də əsasini onun qardaşı oğulları qoymaq istəmişlər ki xalqımız bu işdə də dünyada birinci olsunlar)

 Öz bacılarını öz əmilərinə ərə vermək istəmişlər. baş qarışıb və Bəkil qızı qaçırıb. Alp Rüstəm də eləmə tənbəllik öz qardaşı oğullarını doğrayıb. Odur ki indi tənha bir həyat yaşayır. Fərqində də deyil ki Bəkilin arvadının gözü yenə ondadır.

   Hə, əzizlərim müəllif bu əsəri yazarkən başından anrı eləyib. Axı onun  ştatlı tərifçiləri var. Nə yazsa da tərifini göyə qaldıracaqlar. Daha neynir ki bir yazdığını bir də oxusun, səhfini düzəltsin. Görsün ki  heç bir qardaş öz bacısını öz əmisinə ərə verməz.

    Əsərdə Qorqud yuxular görür bolluca. Və hətta Şah İsmayılı da görür yuxuda. Di gəl ki əsl Şah İsmayıl deyil bu-hansısa bir onun oxşarı olan şairdir. Və bunu 10 ildən sonra bircə baxışdan  Lələ bəy anlayır. Amma 10 ildi bir yastığıa baş qoyduğu Taclı anlamır bunu. Özünüz deyin, belə də biabırçılıq olar? Bu qədər də yox də.

Yazıq Anarın daşını daş üstə qoymayıblar ki niyə Dədə Qorqudu o günə qoyub. Niyə Şöklü Məliyi Qıpçaq Məlik kimi verib.

Indi ey ana dastanımızın ən mənfi qəhrəmanına acıyanlar- niyə ən müsbət qəhrəmanlara acımırsınız bəs? Bu kitab türkün ana dastanına ən qatı təhqiridi. Bütün Qalın Oğuz təhqir olunur bu qalın kitabda, gəlin gönüqalınlıq etməyək.

 

Yarımçıq Əlyazma Farsca

    Burdakı qəhrəmanların əksərini Boğazca Fatma tumanının altından keçirə bilir

    Və belə bir  əsər da son on ilin ən yaxşı əsəri adına layiq göğrülür. Di gəl ki bu əsər sadəcə sayıqlamalardır-Qorqudun yuxu sayıqlamaları yox-müəllifin sayıqlamaları. Və biz də sayıqlamamaq üçün sayıq olmalıyıq.

Görəsən Kamal müəllim nə qədər pul buraxıb bu işə.

 

Bəxtiyar Hidayər Bəxtiyar Hidayət

 

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir, bunun üçün sayt heç bir məsuliyyət daşımır.

 

 

Qeyd: Yazıdakı fotoların bəziləri Kamal Abdullanın şəxsi arxivinə aiddir və foto sahibinin razılığı ilə modern.az saytında dərc olunub, fotoların altındakı rəylər Kamal Abdullaya məxsusdur. Fotoların istinadla yayılması heç bir qanunu pozmur. Kamal Abdulla ilə fotomüsahibəylə aşağıdakı keçiddə tanış ola bilərsiniz. 

http://modern.az/articles/42282/1/