20/06/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2026 / İyun

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Rəşad Səfərin “Cənubda uzun bir gün” romanı haqqında

“Ə s ə r i n t ə n q i d i y a z ı ç ı n ı n d ə y ə r i n i a z a l t m a z ” (Monica Sinead)

1
Daha bir iddialı əsər haqqında fikirlərimi sizinlə bölüşürəm. Son illərdə ard-arda yazdığı iki romanı ilə ədəbi prosesin əsas oyunçuları sırasında yer tutmağı bacarmış Rəşad Səfərin yaradıcılığı ilə 10 ildən artıqdır tanışam. “Adamlar və Gəmilər” hekayələr toplusu, habelə, tərcümə etdiyi Henri Müllerin “Cənnətdəki iblis” romanı Alatoran Yayınlarında işıq üzü görüb. “Keçilərin nəğmələri” ilk romanını oxumuş və tənqidi fikirlərimi müəllifin özünə bildirmişəm. Əsərdəki bəzi fəsillərin üzərindən çarpaz xətlər çəkərək, “bunlar olmasaydı da roman heç nə itirməzdi” və bənzəri fikirlərimi dostluq münasibətinə qurban verərək, açıq tənqidi yazı ilə çıxış etməmişəm. Lakin tənqid olmayan yerdə inkişaf ola bilməz tezisini Rəşad özünün bu ikinci romanı ilə aktual edir. Mənim bu tənqidlərimdən Rəşad Səfər nəticə çıxarmayacaq bilirəm, ancaq ədəbiyyata yeni gələn gənc qələmlər üçün bu yazıların bir faydası ola bilər deyə düşünürəm. Zira ədəbiyyatımızı düşdüyü indiki durğunluqdan (bataqlıqdan) çıxartmaq üçün sərt tənqidi yazılara ehtiyac var, tərifli məqalələrlə bu iş olmayacaq.

2

Müasir dünya nəsrini izləyən, yeni romançılıq nəzəriyyələrini milli ədəbiyyatımıza gətirmək istəyən iddialı bir yazar olaraq Rəşad Səfərin ədəbi cəhdləri mənə görə alqışlanmalıdır. O, romanlarını müəyyən bir plan əsasında yazır, mətnin konseptual əsaslarının olmasına diqqət yetirir, nəzəri cəhətdən hazırlıqlı olmaq bu müəllifin üstün tərəfidir. Müasir ədəbiyyat axınında belə bir fiqurun olması şəxsən məni sevindirir, düşünürəm ki, bizdə bu cür intellektual yazarlar çox sayda olmalıdır ki, nəhayət kəmiyyətin keyfiyyətə keçməsinin şahidi olaq. Dolayısı ilə, Rəşadın bir yazıçı kimi varlığı önəmlidir, şəxsi fədakarlığı sayəsində heç bir gəliri olmayan ədəbiyyatı, yazı sənətini ictimai fəaliyyətin ön sıralarına çəkməsi, prosesdə bir gərginlik yaratması təqdirəalayiqdir.

3

Bütün bunlara baxmayaraq, “Cənubda uzun bir gün” romanında yazıçı özünün güclü olduğu tərəflərə fokuslanmayıb, daha çox əsərin sxematik yönləri üzərində diqqətini cəmləyib, quru, bədiiyyatdan uzaq tutrasız bir mətn meydana gətirib, pis-yaxşı skelet var, ancaq əsər ətə-qana dolmayıb. Romandakı hadisələr inandırıcı deyil, faktlar arasında məntiqi əlaqələr zəifdir, təsirli ola biləcək məqamlarda yazıçı cəsarəti yetərsiz qalıb. Yazmaq xatirinə yazılmış bir roman təəssüratı oxucunu tərk etmir. Bu mənada, əsərin müsbət cəhətlərinə onu da əlavə etmək olar ki, “Cənubda uzun bir gün” romanı filologiya fakültələrində necə yazmamağı öyrədən yaxşı bir dərs vəsaiti kimi istifadə edilə bilər. Hələlik bunu mübaliğə kimi qəbul edə bilərsiz, lakin bunun belə olduğunu əsərdən gətirəcəyim sitatlarda görəcəksiniz.

4

Maraqlıdır ki, əsərin baş qəhrəmanı 65 yaşlı Şahin İsgəndərli də yazıçı olmaq istəyən və bu sahədə uğur qazana bilməyən birdir. Ümumən ziddiyyətli bir tipdir, portret cizgiləri xaotikdir, arvadı, keçmişin məşhur falçısı Mədinənin sayəsində, falına baxdığı yüksək vəzifəli bir adamın vasitəsi ilə səfir təyin olunub. Diplomat kimi işləməsi onun yazıçı olmasına mane olub. “Mədinə məni bu qədər ora-bura dartmasaydı… mən də ortabab nələrsə yaza bilərdim”, “Kiməsə lazımdırmı yazdığım bu cəfəngiyyatlar” (s. 15), “Onca dənə salamat hekayə çıxara bilsəydim ortaya” (s. 16) deyir. (2015-ci ildə 65 yaşı olan Şahin İsgəndərli, təqribən 55 yaşında diplomat missiyasına başlayır, maraqlıdır ki, o yaşa qədər də “salamat bir hekayə” yaza bilməyib) – bu cür sual doğuran məqamlar çoxdur: Borxesdən, Kortasardan, yüksək materiyadan danışan, iqamətgahın böyük otaqlarından birini tamamilə içki kolleksiyasına həsr edən, orada dünyanın dörd bir yanından gələn yüzlərlə bahalı və nadir içki şüşələri saxlayan, dünənə qədər Akademiyada quru maaşa işləyən Şahin İsgəndərli son dərəcə imkanlı birisi kimi təsvir edilir. Bu imkanlar normal səfir maaşını aşır, mətbuatdan bildiyimiz bəzi Azərbaycan səfirləri kimi Şahin İsgəndərlinin də vəzfəsindən kənar işlərlə məşğul olduğu şübhəsi yaranır oxucuda, lakin müəllif bu barədə söz açmır, beləliklə Şahin İsgəndərli portreti yarımçıq qalır, müəllif bu məsələlərdə axıra qədər səmimi deyil. Ümumən, bütün informasiyaların əl altında olduğu, hər bir faktın kontrol edilə bildiyi indiki zamanda Argentinadakı Azərbaycan səfiri haqqında uydurma şeylər yazmaq intellektual maskası taxmış yazıçı manerasına uyğun gəlmir. Bədii əsərdə belə şeylər olar deyib keçməyin; Argentinada ilk diplomatik missiyanın 2010-cu ildə açıldığı faktı romanda olduğu kimi göstərilirsə, bu, müəllifin dokumentallığa riayət etdiyini göstərir, əks halda bu tarix də uydurma olmalıydı. Ölkə və missiyanın yarandığı tarix dəqiq göstərilirsə, təyin edilən səfirin də xarakter özəlliklərinin ən azı yarısının realda olanı əks etdirdiyini düşünməyə oxucunun haqqı var. Halbuki, o illərdə Argentinada səfir olmuş şəxsin bioqrafiyası, hətta aldığı maaşın miqdarı açıq internet resurslarında əks olunmaqdadır. Dokumental elementlərdən necə istifadə etməli olduğunu bilməməsini mən yazıçının ciddi qüsuru hesab edirəm.

5
Şahin İsgəndərli obrazını yaradarkən yazıçı açıq-aşkar özünü elitar maneralardan xəbəri olan biri kimi göstərməyə çalışır, ona əsərin əsas süjetinə dəxli olmayan, yerli-yersiz sifətlər yükləyir, Borxesdən dəm vurur, görməmiş Azərbaycan oxucusuna Buenos-Ayres küçə-park-restoranlarını bol-bol təsvir edərək hava atır və s. Halbuki, səfir Şahin İsgəndərli əslinə qalanda bir uşaq qatilidir, pul gücünə öz cinayətini gənc bir tələbənin boynuna qoyan, eyni zamanda maşınla vurduğu uşağın qanını batıran biridir. Xanım-xanım dediyi falçı Mədinə də bu cinayətə ortaqdır. Yüksək ədəbi dəyərləri başa düşən, Kortasarı oxuyan Şahin İsgəndərlinin vicdanı əslində rahat olmamalıdır. Xüsusilə, puldan başqa heç bir dəyər tanımayan arvadı Mədinə ilə birlikdə simfonik musiqiyə qulaq asmaları gülməli təsiri bağışlayır. Elə həmin konsertdəcə bu uşaq qatili haqqında yazıçı belə bir təsvir verir: “Şahin öz qəmgin, amma qayğısız dünyasının içində olanda konkret nəyisə düşünmürdü, sanki yıxılmaq qorxusu olmadan buludların üstündə gəzişir, gəzməkdən yorulanda görünməyən qanadlarını açıb süzməyə başlayırdı”. Bu cür təsvirlər yazıçının reallıq hissini itirdiyini, özünün də yıxılmaq qorxusu olmadan buludların üstündə gəzişdiyini göstərir. Sözün düzü, bu cür bayağı təsvirləri oxuduqca romanı yarıda buraxmaqdan özünü güclə saxlayırsan. Hətta yazıçı Cavid Ramazanlının “Amanabənd” romanındakı “şam düzmək” hadisəsi Rəşadın bu təsvirlərindən daha az bayağıdır mənə görə, çünki Cavidin qəhrəmanı heç olmasa uşaq qatili deyildi. Əsər boyunca yazıçı Şahinin cinayətkar sifətini göstərmək qayğısına qalmır, əvəzində onu Buenos-Ayres küçələrində, bukinistlərdə dolaşdırır, səhifələrcə vikipedik məlumatlarla oxucunu yorur (əsl mətləbdən uzaqlaşdırır), bir mənada yazıçının öz prototipi olan qəhrəmanı sona qədər ideallaşdırmaq yolunu tutur, onu yüksək müdriklik zirvəsinə çatmış kimi göstərir: “Bir gün öncəyə qədər bu müdriklik zirvəsinə qalxa bildiyi üçün özüylə fəxr edirdi…” (s.95)

6
Mənasız təsvirləri ixtisar etməklə roman kiçik bir hekayəyə sığıdırmaq olardı: Azərbaycanın Argentinadakı səfiri Şahin İsgəndərli dəvətli olduğu bir tədbirdə oğlu Emilin ölüm xəbəini alır, bir ata kimi bu xəbərdən sarsılmaq əvəzinə, əvvəlcə kabinetində 8 saat qapılıb qalır, sonrakı saatlarda Buenos Ayres küçələrində dolaşaraq ölümün səbəblərini düşünməyə başlayır. Yeni evləndiyi zamanlarda rayondan qayıdarkən maşınla qəza törədərək qaranlıqda bir uşağı vurmasını xatırlayır, uşağın atasının onu qisas almaqla hədələdiyini yada salır və 20 ildən sonra oğlunun ölümünə o atanın səbəb olduğu ehtimalını irəli sürür. Oxucuda belə bir sual yarana bilər: Şahin İsgəndərli və arvadı Mədinə xanım nə üçün sarsıntı keçirmir, Emilin faciəli ölümünü soyuqqanlılıqla qarşılayırlar? Oğlunun ölüm xəbərini yenicə almış ata kabinetində oturub Emilin yıxıldığı eyvanın hündürlüyünü, neçənci mərtəbədən yıxıldığını riyazi olaraq hesablamağa çalışır: “İkinci mərtəbənin eyvanından yıxılmaqla adam ölər? Hoppansa, özü ayaqları üstə düşərdi Emil oradan”. Bu, övladını itirən atanın fəryadından daha çox hadisəni araşdıran müstəntiqin soyuqqanlı təhlilinə bənzəyir. Şahin kabinetdə fəlakətin böyüklüyünü dərk etmək əvəzinə, Bakıya necə gedəcəyini, təyyarədə rahat olub-olmayacağını düşünür: “Ayaqlarım da uzun. Biznes-klasda yer olmasa, zülmdür”. Müəllif deyə bilər (əminəm belə deyəcək) bu detal obrazın eqoizmini göstərmək üçün seçilib, lakin mənə görə süjetin dramatik gərginliyini tamamilə öldürür və inandırıcılığı sıfıra endirir. Uğursuz səhnələrdən biri Şahini otaqdan çıxaran “əsas” qüvvəni təsvir səhnəsidir. Səkkiz saatlıq sarsıntıdan sonra atanı hərəkətə gətirən amil oğlunun dərdi yox, dolmuş sidik kisəsi olur: “İndi səfirin ağlında tezliklə tualetə gedib yüklənmiş sidik kisəsini boşaltmaq vardı… Bu həm də onun tam ayılmasına səbəb oldu”. Fizioloji ehtiyacın övlad ölümündən daha üstün bir oyanış vasitəsi kimi təqdim edilməsi bədii cəhətdən çox zəif və qeyri-təbiidir. (“Yüklənmiş sidik kisəsi” ifadəsinə əsər boyunca tez-tez rast gəlinir, ən sonda müəllif nəhayət “işəmək” felini işlətməyə başlayır ki, bu da arvadağız Şahin İsgəndərli obrazını daha yaxşı ifadə edir.) Üstəlik belə bir cümlə əsərin bədii dəyərini məncə çox aşağı salır: “Şahin İsgəndərli təbiətin yükündən azad olan kimi yenidən öz yükünə – Emilin ölümünə qayıtdı.”

7
Əsərdəki Mədinə xanım obrazı naşı bir rəssamın əlindən çıxmış əcaib portretə bənzəyir. Mədinə kübar mühitə düşmüş, lakin daxilindəki əyalət təfəkkürünü, falçılıq, numerologiya iddialarını və “pul hərisliyini” saxlamış ziddiyyətli bir tipdir. Falçılıqla böyük pullar qazandığını, şəhərdəki ilk ən bahalı villalardan birinə sahib olduqlarını yazır müəllif, (“Bu cür müştərilərin sayəsində Vorovskidəki köhnə evlərini söküb yerində əzəmətli villa tikdilər. Şəhərin ilk bahalı villalarından biri artıq İsgəndərli ailəsində idi”. Belə olan halda Mədinə ərini akademiyadakı işindən ayırıb səfir olaraq xaricə göndərir, özü də olur səfir xanımı – bu inandırıcı deyil. Ərinə “başlama yenə bu Borxes söhbətinə, o kişinin adı gələndə başım hərlənir” deyən qadın əri üzərində tam hakimiyyətə malikdir. Yüksək səviyyədə falçılıqla məşğul olur (müəllif nədənsə “metafizika”, “ezoterika” terminləri ilə öz qəhrəmanını təmizə çıxartmaq istəyir həmişə), hətta səfir arvadı olandan və xaricə köçəndən sonra da bu əməlinə davam edir Mədinə. Yenə inandırıcı olmayan bir təsbit. Səfir vəzifəsi dövlətin birinci dərəcəli strateji təyinatı olduğuna görə Mədinənin bu cür qeyri-leqal fəaliyyəti təhlükəsizlik baxımından ciddi fəsadlar yaradacağına görə yolverilməz haldır, yazıçının (özünün də səfirlikdə işləmək təcrübəsi ola-ola) xarici kəşfiyyat orqanları üçün səfirin xanımının hazır yem olduğunu, onun bu “məşhurluğundan” və ya müştəriləri ilə münasibətlərindən istifadə edərək səfirə qarşı şantaj və ya kompromat hazırlaya bilmə ehtimallarını nəzərə almaması qəribədir. Bir ana olaraq Mədinə “xanım”ın, xəbəri qarşılaması və sonrakı davranışları son dərəcə tutarsızdır: Oğlunun cənazəsi Bakıda ortada qalan bir ana, Buenos-Ayresdəki iqamətgahda əlinə tozsoran və süpürgə alır, divarların tozunu silir: “Ağlaya-ağlaya tozsoranın xortumunu sağa-sola çəkir…” Müəllifdən soruşsan, qadının dərdini işlə unutmağa çalışdığını göstərmək istəmişəm deyəcək, lakin bu detal o qədər eybəcər təsvir olunub ki, hadisənin tragizmini komizmə və məişət səviyyəsinə endirir. Hələ bu cümləyə diqqət yetirək – bir ananın kədərini bundan daha sönük necə təsvir etmək olar?: “Allah məni öldürəydi Emilin yerinə. Nə mənası var bundan sonra yaşamağın? Gözünün ağı-qarası bir oğlun olsun, onu da Allah alsın. Allaha ağır getməsin, yenə özü bilən məsləhətdir” – cümlələr canlı deyil, bədii mətn olaraq ölüvaylıq romanın hər səhifəsində tırr edir. Hətta, deyə bilərəm ki, mənim bu tənqidi məqaləmdə olan bədiiyat qədər haqqında danışdığım bu romanda bədiiyyat yoxdur. Dünyası dağılmış ana tozsoranla işlədiyi zaman divardan çıxan elektrik naqillərini görüb dərhal sürücü Səmədi qarğamağa başlayır: “Min dəfə dedim Səmədə, usta çağır, düzəltsin… Bir həftədir yarıq qarın kimi qalıb ortalıqda” – (“yarıq qarın kimi” – dilimizdə belə sabit söz birləşməsi yoxdur təəssüf ki). Övladını itirmiş bir ananın diqqətinin həmin an divardakı naqillərə yayınması psixoloji baxımdan tamamilə qeyri-realdır, üstəlik, yazıçının seçdiyi dil materialı o ankı emosional ab-havanı verməkdə acizdir. (Dil məsələsinə gələcəm: yazıçının dili olduqca süni və yapışıqsızdır. Bu dil bazasıyla bədii əsər yazmaq sadəcə gülməlidir). Səhnənin ən zəif nöqtələrindən biri də Xarici İşlər Nazirinin zəngidir. Şahin İsgəndərli telefonlara cavab vermədiyi halda, Mədinə “xanım” ekranda nazirin adını görən kimi dərhal kədərini unudub bürokratik təlaşa düşür: “Nazirdir, nazir zəng edir… Nazirdir, ayıbdır, cavab ver”. Şahinin nazirlə danışığı isə sanki sıravi bir iş hesabatıdır. Hər iki valideynin nazirin bu qədər işin arasında onlara vaxt ayırıb zəng etməsini fəxrlə və minnətdarlıqla qarşılaması (“Bu qədər işin-gücün arasında vaxt tapıb zəng edib”) baş vermiş hadisənin fonunda son dərəcə sönük qalır. Həqiqi hisslərin tüğyan etdiyi səhnələr bu müəllif üçün yaddır, quru, sxematik təsvirlərlə hadisəyə nüfuz etmə bacarıqsılığını ört-basdır etməyə çalışması göz önündədir. Ata və ana oğullarının ölümünə deyil, bu ölümün gətirdiyi çətinliklərə (bilet tapmaq, bura kim gələcək, ev necə təmizlənəcək, biznes-klas olacaq ya yox) reaksiya verirlər. Təsvirlər səmimi deyil, soyuq, mexaniki və oxucuda emosional təsir buraxmır, yazıçı daha çox öz eqosunun təsdiqi ilə məşğuldur, oxucu ilə təbii bağ qurmaq ona lazım deyil.

8

“Mədinə ərinin yüksəlişi üçün başqa yollar axtarmağa başlamışdı. İllərlə etdiyi m e t a f i z i k c ə h d l ə r d ə n (?) sonra yuxarı vəzifəli bir şəxsin problemini həll etdiyi üçün ondan lazım olan xahişi etmiş, ərinin fövqəladə və səlahiyyətli səfir olması üçün fövqəladə bacarıq və əlaqələrini işə salmışdı” (s.156). Şahin Mədinəni qınayanda, buna görə aralarında “kəskin münaqişə” olanda, qadın dərhal onun karyerasında oynadığı rolu yada salır, və “Şahin İsgəndərli bu argumentlər qarşısında həmişə susmağı və kinayə ilə gülümsəməyi seçirdi”. “Düz sözə nə deyəsən, kim idim ki məni səfir qoysunlar. Mədinə bir tərəfə qalsın, hələ rəhmətlik qaynanam olmasaydı, indi hələ də A k a d e m i y a n ı n q a r a m a t o t a q l a r ı n d a (?) veyillənirdim. Şahin bunları tez-tez düşünürdü, amma Mədinəyə etiraf etməzdi. Yoxsa tamam gözüqıpıq olardı arvadının yanında” – demək gözüqıpıq idi, amma hələ tamam gözüqıpıq deyildi. Bunları oxuduqca Şahin İsgəndərlinin əsl portreti üzə çıxmağa başlayır, onun çatmış olduğu müdriklik zirvəsi sən demə xəyali imiş, daha doğrusu onun özünün səssiz düşüncələrində var imiş bu zirvə: “Şahin artıq düşüncə-həqiqət oyununun üçüncü mərhələssində idi…” (s.94)

9

“Mədinə anasının ölümü ilə, bir az da yeni dövrün yaratdığı (h a n s ı y e n i d ö v r , b i l i n m i r) imkanlardan istifadə edib işini xeyli böyütdü. Həyatın ağırlığından, keçmişin məyusluğundan, gələcəyin bulanıqlığından yorulan, yerdən də, göydən də əlləri üzülən insanlar yerlə göy arasında olan naməlum, amma güclü varlıqlara, onlarla əlaqəyə girə bilən adamlara şiddətli ehtiyac hiss edirdilər. İndi artıq rayonlardan, kəndlərdən insanlar dəstə-dəstə axışıb Mədinə b a c ı n ı n (! – əvvəl xanım, sonra da bacı olur) ə t ə y i n ə p ə n a h g ə t i r i r d i l ə r (? – belə ifadə yoxdur). Qızını ərə vermək istəyənlərdən tutmuş evdən dərbədər düşmüş ərini geri qaytarmaq istəyənlərə qədər, kənd icra sovetinin sədri olmaq istəyənlərdən hakim olmaq, n a z i r l i k d ə y ü k s ə k v ə z i f ə t u t m a q i s t ə y ə n l ə r ə (?) qədər, yardım üçün yanına gələnlərin heç biri ə l i b o ş q a y ı t m ı r d ı l a r (!). Münbit şərait Mədinənin gücünü və şöhrətini bir neçə ilin içində b ü t ü n ö l k ə y ə (!) yaydı”. Göründüyü kimi Mədinə yüksək marka falçıdır, təkcə ev əhlinin, qonum-qonşunun falına baxsa bunu başa düşmək olardı, lakin “nazirlikdə yüksək vəzifə tutmaq istəyənləri əliboş qaytarmır” – bu dərəcə romanın ekosistemini pozur, onun fəlsəfi-bədii strukturunda ziddiyyət yaradır. Yazıçı bunu nə üçün edir? – müəmmalıdır. Ən sonda oğlunun ölümünün onun günahları üzündən olduğu fikrini təsdiq üçünmü? – məncə buna dəyməzdi, bu, bir həqiqəti təsdiq üçün 100 yalan uydurmaq kimidir, başqa sözlə, oxucunun vaxtına hörmətsizlikdir.

10

“Mədinə bacı şöhrətinin zirvəsindəykən çox yüksək vəzifəli şəxslərdən birinin ciddi ailə problemini həll etmişdi. Böyük uğurundan sonra həmin çox yüksək vəzifəli şəxs bir əlini Mədinə bacının üzərindən əskik etmədi. Ölənə qədər qulluğundayam, deyib, hər bayramda, hər doğum günündə, bəzən heç bir səbəb olmadan belə, isgəndərlilərin evinə k ə s i l i b s ə l i q ə i l ə ş a q q a l a n m ı ş q u z u l a r, h i n d u ş k a l a r, cürbəcür ərzaq məhsulları, bahalı hədiyyələr, a r a b i r d ə z ə r f i n i ç i n d ə p u l g ö n d ə r i r d i. Bu cür müştərilərin sayəsində Vorovskidəki köhnə evlərini söküb yerində ə z ə m ə t l i v i l l a t i k d i l ə r . Şəhərin i l k b a h a l ı v i l l a l a r ı n d a n b i r i artıq İsgəndərli ailəsində idi.” Bu təsvirlərdə də məntiqə sığmayan məqamlar var. Səfir təyin etmək səviyyəsindəki bir “vəzifəli adamın” isgəndərlilərin evinə kəsilib səliqə ilə şaqqalanmış quzular, hinduşkalar, cürbəcür ərzaq məhsulları göndərməsi həqiqətə uyğun deyil və inandırıcı görünmür. Ümumən, romanda yazıçı elit bir ailənin həyat tərzini təsvir etmək istəyərkən yaxşı bilmədiyi bir sahəyə girmiş kimi görünür, sadə bir ailədən çıxmış olması etibarilə elitarlıq taslaması mənim kimi oxucunun diqqətindən yayınmır. Daha bir məqam, bu yuxarıdakı parçadan da görə biləcəyiniz kimi, Rəşad Səfərin yazı tərzi mənə nədənsə yazıçı Elçinin üslubunu xatırladır, sizcə də belədirmi? Elçində də yalançı elitarlıq bol miqdardadır.

11

Romanda başdan sona qədər davam etdirilən daha bir süjet xətti əsas qəhrəmanın – Şahin İsgəndərlinin yazıçı olmaq arzusudur. “Əgər indiyə qədər yazsaydı, heç olmasa, iki ildə bir kitab çıxarsaydı, indi, azı, iyirmi kitabı olardı. Lap olsun, on. Bunun yarısı yaxşı alınsaydı, indi məşhur yazıçıyıdı, ya da ən azından, yazıçıyıdı. Sonra dərhal başqa arqumentlər gətirirdi özünə qarşı. Onsuz da yaza bilmirdi. İstedadsız alınan iş deyildi bu.” Bu sətirlərdə müəllif sanki özünü ifadə edir. Parlaq istedadının olmadığının fərqindədir, lakin israr etmək, əmək sərf etmək nəticəsində uğur qazanacağını bilir, 10 roman yazsa və bunun yarısı yaxşı alınsa məşhur yazıçı ola bilər. Rəşadın israrlı cəhdləri mənalıdır, gələcəkdə uğurlu əsərlər yazacağına və həqiqətən məşhur, seviulən bir yazar olacağına mən şəxsən inanıram. Çünki yaxşı əsərin meydana gəlməsi üçün istedad qədər zəhmət də önəmli faktordur. Çox istedadlı yazarın tənbəllik üzündüən zaman içində əridiyini hər birimiz yaxşı bilirik. Mehdi Bəyazid kimi, istedadı olub ömrü boyu yazıçılığa hazırlaşan və heç nə yaza bilməyən adlar var bizim ədəbiyyatda. “…o əyyaş yazıçılar kimi zirzəmi kafelərdə ucuz araqlardan içirdim. Bir-birimizin cəfəng hekayələrinə, şeirlərinə, məqalələrinə düşük təriflər deyirdik. Birincilər kimi olsaydım, yenə hörmətim, saxta təriflərim, kitab üzü açmayan oxucularım olardı. Amma ikincilərdən olsaydım, indi nə evdə hörmətim vardı, nə cəmiyyətdə” – burada Rəşad Səfərin özünün də içində olduğu ədəbi mühitin real təsviri var, qələm yoldaşlarını iki hissəyə bölür, əyyaşlara və məmur-yazıçılara. Təkcə Şahinin təmsil olunduğu üçüncü kateqoriya da var, yazıçı olmaq istəyirsən, ancaq yazmırsan. Belə olanda onun evdə də hörməti olmur, cəmiyyətdə də. “İndi o yazıçılar bircə zəngimə bənddirlər ki, olduğum yerə qaça-qaça gəlsinlər. Vaxtında hekayələrimi, yazılarımı bəyənməyən y a z ı ç ı l a r ı n , t ə n q i d ç i l ə r i n c i b l ə r i n ə a z p u l b a s m a m ı ş a m (!). Uşaqlarını az işə düzəltməmişəm. Düşdükləri cəncəllərdən az qurtarmamışam. Sağ olsunlar, mənim xahişimlə iki nəfərə ev də verdilər. Neylədilər guya? Hamısının dərdi pul, vəzifə imiş. Meydanlarda, mitinqlərdə o qədər hökküldəyən yazıçılar, şairlər vardı, sonradan quzuya döndülər.” – Burada müəllif bir budağa çıxıb min budaq silkələyir. Bir səfirin xahişi ilə iki yazıçıya ev verilməsi inandırıcı deyil. Bədii əsər deyib hər şeyi basıb bağlamağa nə ehtiyac var. Lakin müəllif Şahinin diliylə ac şairləri aşağılayır, beləliklə özünün daha üstün sinifə aid olduğunu təlqin edir. Məncə bunlara gərək yox idi. YAZMAQ İSTƏYİB YAZA BİLMƏMƏNİN İŞGƏNCƏSİndə qalsa daha mənalı təsiri bağışlayardı.

12

Rəşad Səfərin ciddi “lar-lər” problemi var. “Keçilərin nəğmələri” romanında bunu müşahidə etmiş və ona bildirmişəm. Amma bu nöqsan hələ də düzəlməyib. Hətta kitabın adında – “Keçilərin nəğmələri” – ikinci “lər” artıqdır, bunu müəllifə başa salmaq olmur. “Keçilərin nəğmələri” qrammatik olaraq nəyisə ifadə edirsə belə kitab adı olaraq yaxşı səslənmir və “Keçilərin nəğməsi” daha yığcam və lakonik səslənir. əsərdə nə keçi, nə də nəğmə olduğuna görə belə bir “abrakadabra” yersizdir. “Cənubda uzun bir gün” (bu ad da mənə görə uğursuzdur) romanında “lar-lər” problemi davam edir. Misallara baxaq: “Salamlaşanların hər ikisi ovuclarının ətli və yumşaq olduğunu hiss etdilər” (s. 6) – “hər ikisi” cəm bildirdiyinə görə sonda cəm şəkilçisi olmamalıdır, “…qərarsızlıqlardan yoruldu” (s. 15) – “Qərarsızlıq” sözü bütöv bir daxili vəziyyəti, ümumi bir əhval-ruhiyyəni ifadə edən mücərrəd anlayışdır. Mücərrəd isimlər isə mahiyyət etibarilə cəmlənmir. Bir insanın həyatında fərqli məqamlarda baş verən bir neçə tərəddüd anı olsa belə, onların hamısı birlikdə elə vahid bir anlayışda — “qərarsızlıq”da birləşir.
“Lar” şəkilçisi burada artıq yük yaradır və dilin təbii sintaksisinə süni görünüş verir, “Ancaq xoşu gəlirdi bu cür səbəbsiz kədərlərdən” (s. 48) – yenə də eyni şey, “kədər” mücərrəd anlayış olduğu üçün cəm şəkilçisi qəbul etmir, “Yüzlərlə cürbəcür içkilər vardı kolleksiyasında” (s. 57) – “yüzlərlə” sözü çoxluq bildirdiyi üçün “içkilər” cəmdə olmamalıdır, “Mətbəxdə yeməklər hazırlayırdı” (s. 110), “yaxınlıqda taksilər dayanmırlar” (c.133), “…çoxlu ağaclar” (s.187), “…bir qalaq sənədlərə baxmalıdır” (s. 219), – və s.

13

Azərbaycan dilində olmayan cümlələr: “…sevimli yazıçısı haqqında b a ğ l ı – b a ğ a t l ı c ü m l ə l ə r qururdu” s. 10, “Getdikcə tərəddüdləri s a a t b a ş ı təkrarlandı” s. 15, “…m ə k r l i t ə r ə d d ü d l ə r ə düşür” s. 15, “…pəncərənin şüşələrini endirib t ə m a s s ı z b a x m a q istəmişdi r ə n g b ə r ə n g h ə y a t a” (s.31), “Şahin İsgəndərli s ə s l i r e a k s i y a vermədi” (s. 32), “Səfirin qayğısını a r x a y ı n l ı q t ə b ə s s ü m ü ilə qarşıladı” (s. 33), “Addımlarının yeyinləndiyini tövşüməyindən anladı” (s. 118), “Allah xeyirli pay versin” (s. 122), “…tribunada dayanıb növbə ilə q a y n a r ç ı x ı ş l a r edirdilər” (s.126), “Arxada q u r u m u ş b o s t a n l ı q l a r ı n ortasında ucalan talvarlar, tərk edilmiş gözətçi daxmaları vardı” (s.184), “Yollarda s i d i k k i s ə s i h ə y ə c a n t ə b i l i ç a l a n s ü r ü c ü l ə r v ə s ə r n i ş i n l ə r arxasına keçməyə ağac l a r tapmadığından bu viranəliyə çatdırırdılar özlərini” (s.187), – (bu cümlə mənə Orxan Həsəninin bir cümləsini xatırlatdı: “Qolları təslimdə qalxmış təəccübüm məharətini alqışlarkən müdafiəsiz qalmışdım”), “Artıq rahatlıqla təbii ehtiyacını ödəyə biləcəyini anlayan s i d i k k i s ə s i n i n b o ş a l m a q a r z u s u daha da şiddətləndi” (s.187) – sidik kisəsinin də arzusu olduğunu ilk dəfədir eşidirəm, “Şahinin qorxudan mədəsinin altına ağrı çökdü” (s.190) – daha sadə ifadə etmək olardı: “Qorxudan Şahinin qarnına ağrı doldu” – bizim yazıçılarda bu sağ qulağını sol əllə qaşımaq adəti haradandır bilmək olmur. Daha bir cəfəngiyyat: “Tanrının insafı varsa, indi cənnətdə oğlunun yanındadır. Tanrının insafı yoxdursa da, oğlu ölmüş ata üçün o dünyada yalnız cənnət var. Ölənə qədər hər yer cəhənnəmdir.” – Hər yerdə Tanrını kiçik, Allahı böyük hərflərlə yazan müəllifin inanc sistemini anlamaq olmur. “Günəşli günlərin ardınca gecə əvvəlcə g ö r k ə m l i ş i m ş ə k l ə r çaxdı…” (s.209), “Bakıdakı həyatından a d d ı m b a ş ı b e z ə n Emil” (s.210), “Şahin a ğ l ı n ı a z c a t o p l a y a n k i m i” (c. 138), “…həyətdə-bacada ş ə n – ş a q r a q o y n a y a r k ə n” (s.142) – bu cür cümlələri rast gəldikcə müəllifin dil bilgisinin yetərsiz olduğuna heyrət edirsən. Dil axıcı deyil, hər fəsildə müəllifin gücəndiyini hiss edirsən.
“Borxeslə tanışlıqdan sonra isə peşəkar yazıçı olacağına qəti qərar vermişdi” (s. 15) 1986-cı ildə ölən X.L.Borxeslə Şahin İsgəndərli necə tanış ola bilərdi? Bəlkə yazıçı “Borxesin əsərləri ilə tanışlıqdan sonra…” demək istəyib. Eyni səhifədə yenə qüsurlu bir cümlə var: “…uzun illər sonra, həm də artıq praktiki olaraq yazıçı olmadığı bir dövrdə Borxesin vətəninə gəlmişdi” – praktiki olaraq yazıçı olmamaq nə deməkdir? Qəzet cümləsi yerinə daha sadə şəkildə ifadə edilə bilərdi bu fikir: “Uzun illər sonra Borxesin vətəninə gələndə artıq yazıçı olmaq xülyasını başından atmışdı”- dil qüsurludur.

14

Romanın əsas personajlarından biri Səməddir. Onun da portret cizgiləri yayğın və ziddiyyətlidir. Şahinin səfir təyinatı ərəfəsində Səmədə xarici bir şirkətdən iş təklifi gəlir, lakin Şahin ona belə deyir: “Tələsmə Səməd, bir az da gözlə. Yaxşı xəbərlər ola bilər. İki qardaş işləyərik. Onda bu xarici şirkət söhbəti boş şey olacaq” (s.217). Bu cümlələrdə də səfirin qara işlər gördüyünə işarə var (İki qardaş işləyərik), əks halda səfir də, onun sürücüsü də konkret maaş alan insanlardır, qeyd edildiyi kimi “lap yuxarı vəzifə” deyil. “İsgəndərli ailəsi ölkədən-ölkəyə köçdükcə Səməd də onlarla getdi” (s.217) – ölkədən-ölkəyə deyərkən, cəmi iki ölkə, Qazağıstan və Argentina.


15

Uzaq ölkədə oğlunun ölüm xəbərini alan Şahin İsgəndərlinin və Mədinə xanımın davranışları təbii deyil, yazıçı emosional partlayışı təsvir edə bilməyib. “İlk dəfəydi oğlu ölürdü. Necə davranmalıydı indi?” (s.80) – səfir Şahin İsgəndərli belə düşünür. Əslində bu cümləni oxuyan oxucu kitabı bir tərəfə atmalıdır, əgər atmasa ardınca daha bayağısı ilə qarşılaşacaq: “Kədərdən sanki biri-birinə yapışmış beyin qırışları birdən azca aralanınca düşünmüşdü” (s.81). Oğlunun ölüm xəbərini alan ata təlaşa düşmək, arvadına təsəlli vermək və ya telefondan asılı qalıb mümkün olan hər yerə zəng etmək əvəzinə kabinetə qapılıb qapını kilidləyir, ilk dəfə oğlu öldüyü üçün necə davranmalı olduğunu düşünür. Belə dadsız-duzsuz təsvirlər səhifələrcə davam edir. Ümumən romanın ilk 75 səhifəsi, ölüm xəbərinə qədərki hissə tamamən mənasızdır, yazmaq xatirinə yazılıb, silinib atılarsa süjet heç nə itirməz.

16

Romanda müəllifin Borxesin hekayələrinə birbaşa göndərmələr yerləşdirməsi, oxucuyla intellektual oyun oynaması və ya buna cəhd etməsi əsəri bayağılıqdan qurtara bilməyib. Şahinin stenddə gördüyü əlyazmadakı “Pierre Menard, auTor del QuijoTe” qeydi Borxesin məşhur “Don Kixotun müəllifi Pyer Menar” hekayəsinə işarədir. Həmçinin, konsert proqramında gördüyü “Deutches Requiem” ifadəsi Şahinin zehnində alman zabiti Sur Linde haqqındakı xatirələri oyadır ki, bu da Borxesin eyniadlı psixoloji-fəlsəfi hekayəsinin süjetidir. Müəllif bu cür intertekstual gedişlər edərkən personajın uşaq qatili olduğunu unudur, məşhur falçı olan arvadı tərəfindən səfir təyin edilməsi ilə, Şahinin qanlı və ya çirkli bioqrafiyası ilə ziddiyyət təşkil edir.

17

Müəllif emosional məqamları təsvir edə bilmədiyi üçün bu bacarıqsızlığını fəlsəfi “dərinliklə” pərdələməyə çalışır. Müəllif bəhanələrini, onun mətndaxili manipulyasiyalarını başa düşməkdən ötrü ər və arvadın ölüm xəbərini alması fəslini oxumaq yetərlidir. Bu tutarsızlıq romanın üzərindəki bütün o intellektual pərdəni birdəfəlik qaldırıb, onun ən zəif nöqtəsini üzə çıxarır. Həqiqətən də, dünya və Azərbaycan ədəbiyyatında bir çox gənc və ya intellektual yazarın bədii yaradıcılıqda ən çox büdrədiyi yer məhz buradır: Canlı insan emosiyasını, gerçək ağrını təbii şəkildə təsvir edə bilməmək və bu yaradıcı boşluğu fəlsəfi cümlələrlə, simvollarla, Borxesvari labirintlərlə doldurmaq. Yazıçı 65 yaşlı bir atanın oğul itkisi qarşısındakı donuqluğunu psixoloji şok kimi sırımağa çalışır. Amma mətni dərindən oxuyanda hiss olunur ki, müəllif sadəcə olaraq bir atanın o anda keçirəcəyi o qorxulu, insanı daxildən parçalayan fəryadı, o real emosional monoloqu yaza biləcək rəvan nəsr dilinə və təcrübəsinə malik deyil. Məhz yaza bilmədiyi üçün qəhrəmanın dilini tamamilə bağlayır və bunu “fəlsəfi gediş” kimi təqdim edir. Bu əsərdə Fəlsəfə Dramın deyil, Təcrübəsizliyin xidmətindədir. Kitabın hər küncündən boylanan Pessoa, Borxes istinadları, Buenos-Ayres küçələrinin ensiklopedik təsviri, 16-cı mərtəbə ilə bağlı soyuq fəlsəfi mülahizələr, əslində, oxucunun diqqətini əsas fəlakətdən yayındırmaq üçün qurulmuş bir “intellektual sığınacaqdır”. Yazıçı sanki oxucuya deyir: “Mən sizə ucuz bir göz yaşı dramı yox, böyük bir varlıq və yoxluq fəlsəfəsi təqdim edirəm”. Halbuki, bir çıqqan yazıçı ustalığı olsa ən böyük fəlsəfəni məhz o çılpaq, qorxulu və dözülməz emosiyaların içindən çıxarar, fəlsəfəni emosiyaya sipər etməz. Nəticə etibarilə, bu mətn, böyük həyat və sənət təcrübəsi olmayan, amma yaxşı mütaliəsi olan bir yazarın “ədəbiyyatçılıq oynamaq” cəhdidir. O, insan qəlbinin real fırtınalarını təsvir etməkdə aciz qaldığı üçün mətnə süni bir “müdriklik” və qocalıq donu geyindirib. Bəlkə də buna görə əsərin dinamikası ləngdir, qocavaridir, “Zootopia” cizgi filmində olduğu kimi hər şey yavaşıdılmış tempdədir. Təkcə bunu demək qalır ki, həyatın çılpaq reallığı, ağrı-acısı bəzən ən mürəkkəb fəlsəfədən daha dərindir — müəllif bunu bilməlidir.

Son

Seymur Baycanın sözləri ilə desək, “Cənubda ən uzun gün” romanı müstəqillik dövründə yazılmış ən pis altı romandan biridir. Ümid edirəm, ona həqiqətləri söylədiyim üçün bu məqaləyə görə mənə təşəkkürünü bildirmək gücünü özündə tapacaq.

Rasim Qaraca

HEKAYƏ
0

Shaloo Walia
(Hindistanlı yazar, blogger, məzmun yaradıcı)

——————————

Əgər siz də möhtəşəm bir hekayə axtarışındasınızsa, lakin qalın bir romanı oxumağa vaxtınız və ya həvəsiniz yoxdursa, qısa hekayələr ən doğru seçimdir. İstər yatmazdan əvvəl, istər yolda olarkən, istərsə də həkim qəbulu gözləyərkən – bu kiçik zaman kəsikləri qısa hekayələr üçün mükəmməl fürsətdir.

Çoxları üçün yaxşı bir kitabla divana uzanmaqdan daha dincəldici heç nə yoxdur. Lakin sakit oturub oxumaqda çətinlik çəkirsinizsə, tək deyilsiniz. Kitab oxumaq sizi yorursa, səsli kitablar (audiobook) sizin üçün daha uyğun ola bilər.

Təsirli hekayələr təxəyyülünüzü hərəkətə gətirə və sizi maşın sürərkən, idman edərkən və ya sadəcə ev işləri görərkən fərqli bir macəraya apara bilər.

Şəxsən mən səsli kitabları çox sevirəm. Uzun saatlar boyu oxumaq gözləri yorduğu üçün mən fiziki kitablarla səsli kitablar arasında dövr edirəm. Səsli kitabları əsasən hər gün işə gedib-gələrkən dinləyirəm. İnanın mənə, sükan arxasında olarkən səsli kitab dinləmək mənim qazandığım ən yaxşı məhsuldarlıq vərdişidir. Artıq tıxacda qalmaq belə adamı o qədər də qəzəbləndirmir!

Bir çox oxucu səsli kitabları sınamaq istəyir, lakin haradan başlayacağını bilmədiyi üçün çəkinir. Yeni başlayanlar üçün qısa hekayələr səsli kitab dinləmək vərdişi qazanmağın ən yaxşı yoludur.

Beləliklə, real üslubdan tutmuş fantastikaya qədər, dünyanın dörd bir yanından, köhnə və yeni ən yaxşı qısa hekayələrdən bəzilərini təqdim edirəm:

1. “Eşşək arısının yuvası” (Wasp’s Nest) – Aqata Kristi
Bu qısa hekayə Aqata Kristinin məşhur belçikalı xəfiyyəsi Erkül Puaronun iştirakı ilə yazılıb. Puaro dostu Con Harrisona baş çəkir və ona hələ törədilməmiş bir qətli həll etmək missiyasında olduğunu bildirir. Süjet xətti və gözlənilməz sonluq müəllifin istedadını nümayiş etdirir və əsəri şahəsərə çevirir. Əgər Aqata Kristi pərəstişkarısınızsa, bu qısa hekayə mütləq oxunmağa dəyər. Mükəmməl bir müəllifdən mükəmməl bir qısa hekayə!

2. “Müqəddəs Martin kilsəsindəki şam ağacı” (The Pine Tree at St. Martin) – Paulo Koelyo
Bu, Milad ağacı axtarışına çıxan gənc bir oğlan haqqında şirin, çox qısa və ürəkoxşayan bir nağıldır. Onun səyahəti onu təməl ehtiyacları üçün pula ehtiyacı olan insanların qarşısına çıxarır. Və bu xeyirxah qəlbli oğlan ehtiyacı olanlara kömək etməkdən çəkinmir. Onun yaxşı əməlləri mükafatlandırılır. Bu, bir Milad möcüzəsinin gözəl hekayəsidir. Dindar olmasanız belə, bu hekayənin qəlbinizi isidəcəyinə əminəm. Şirin və gözəldir!

3. “Balaca ördəkçi qız” (The Little Duck Girl) – Anita Nair
Bu qısa hekayə, möhtəşəm aktyor Prakaş Racın sadə, lakin güclü nəqli ilə məni təəccübləndirdi. Hekayə ölkənin (Hindistanın) mövcud siyasi vəziyyəti fonunda qurulub. Bu, müəllifin CAA (Vətəndaşlıq Dəyişikliyi Aktı) və NRC (Milli Vətəndaşlar Reyestri) qanunlarına qarşı fərdi baxışıdır və bu qanunların insanın kimliyinə və azadlığına necə zidd olduğunu göstərir. Biz burada evinin və ehtiyaclarının qayğısına qalan, altmış yaşlarında subay bir adam olan Raman Maşın sadə həyatı ilə tanış oluruq. Balaca ördəkçi qız onun həyatına bir meh kimi daxil olur və onların arasında sevgi dolu bir bağ yaranır. İllər keçir və onlar ən qəribə şəraitdə yenidən qarşılaşırlar. Hekayə həm məzmunu, həm də səsləndirilməsi ilə məni valeh etdi. Sadə, lakin düşündürücü bir hekayədir.

4. “Aclıq sənətkarı” (A Hunger Artist) – Frans Kafka
Bu klassik hekayə, özünü ac saxlamağı bir sənətə çevirən sənətkar haqqındadır. Keçmiş zamanlarda aclıq sənətkarı qəfəsdə nümayiş etdirilirdi və bir çox insan onun sənətinə heyran olmaq üçün pul ödəyirdi. Lakin zaman dəyişib və artıq insanlar onunla maraqlanmır. Hekayə olduqca metaforikdir və ondan fərqli mənalar çıxarmaq olar. Öz sənətinə olan rəğbətin azaldığını görən baş qəhrəman – aclıq sənətkarı, bütövlükdə cəmiyyət tərəfindən kənara itilmiş və qurban verilmiş fərdi təmsil edir.

5. “Böyüyəndə” (When We Grow Up) – Nikita Sinqh
Bu qısa hekayə gənclərin pandemiya dövründə, karantin günlərində nələr yaşadıqları haqqındadır. Süjet olduqca müasirdir və çoxumuza yaxşı tanışdır. Pandemiya zamanı demək olar ki, bütün şirkətlər iqtisadi böhranla üzləşdi, o cümlədən Vivekin çalışdığı şirkət də. Vivek kütləvi ixtisarlar zamanı işini itirir. İndi Vivek sevgilisi Tanunun mənzilində yaşayır. Onun işi, pulu yoxdur və bu, onun psixi sağlamlığına ciddi şəkildə mənfi təsir göstərir. Vivekin depressiyası və əsəbi Tanunun da həyatına təsir edir. Hekayə pandemiyaya görə yüzlərlə insanın necə işsiz qaldığını kədərli bir dillə təqdim edir. Lakin o, eyni zamanda hazırda hamımızın ehtiyacı olan bir ümid işığı da göstərir.

6. “Son hesabat” (The Final Accounting) – Rabindranat Taqor
Bu əsər Rabindranat Taqorun məşhur orijinal benqal hekayəsindən tərcümə edilmişdir. Nirupamanın atası Ramsundar sevimli qızı üçün layiqli bir bəy tapmaq istəyir. Onun axtarışı çox hörmətli bir bəyin yeganə oğlu ilə başa çatır. Evlilik qərarı verilir, lakin bəyin ailəsi 10.000 rupi və çoxlu sayda bahalı hədiyyələr tələb edir. Ramsundar bunun üzərində çox düşünmədən razılaşır, çünki bu izdivac fürsətini əldən verə bilməzdi. O, əlində olanları girov qoyur, hətta mülkünü satır, lakin hələ də ödənilməli 7000 rupi qalır. Kimsə ona bu məbləği çox yüksək faizlə borc verməyə razı olur. Lakin həmin adam toy yerinə vaxtında gəlib çıxmır. Məhz bu səbəbdən toyda xaos yaranır. Bu ürəkdağlayan hekayə cəmiyyətdə geniş yayılmış cehiz/başlıq sisteminə yönəlib. Vacib bir mesajı olan gözəl bir hekayədir!

7. “Öpüş” (The Kiss) – Keyt Şopen
“Öpüş” Keyt Şopenin varlı bir adamla evlənməyi planlaşdıran qadın haqqında qısa hekayəsidir. Hekayə varlı, lakin cəlbedici olmayan Brenteynin sakitcə Nataliyə sevgi elan etməsi ilə açılır. Nataliyanın aşkar sevgilisi Harvi içəri girib Brenteynin orada olmasından xəbərsiz onu öpənə qədər hər şey qaydasında gedirdi. Müəllif burada “pulun sevgidən üstün olması”, “istismar” və “qəbullanma” kimi fərqli mövzulardan istifadə edir. Bu mövzular eyni anda iki şeyə sahib olmağın mümkün olmadığını göstərmək üçün təqdim olunur.

8. “Havadakı öpüş” (A Kiss in The Air) – Ravinder Sinqh, Ruçu Kokça
Bu, səyahət həvəskarı olan Abhişek haqqında dinamik bir hekayədir. Bir dəfə öz məmləkətinə qayıdarkən hava limanında bir qız görür və bu, demək olar ki, ilk baxışdan sevgidir. Bəxti gətirir ki, qız da eyni təyyarədə, onun yanındakı oturacaqdadır. Uçuş zamanı onlar öpüşürlər, bəs gələcək onlar üçün nə vəd edir? Bu, bəzi incə Bollivud məqamları olan gözəl və eyni zamanda kədərli bir hekayədir.

9. “Amontilyado çəlləyi” (The Cask of Amontillado) – Edqar Allan Po
Edqar Allan Ponun bu klassik qısa hekayəsi qorxu janrının şahəsəridir. Bu, karnaval zamanı adı çəkilməyən bir İtaliya şəhərində baş verən qisas hekayəsidir. Ravi Montresor, dostu Fortunatonun onu təhqir etdiyinə inanır. O, Fortunatounu öldürməyi planlaşdırır və onun içkiyə olan zəifliyindən bir silah kimi istifadə edir. Çox maraqlı və tükürpədici bir hekayədir!

10. “Yenidən görüşənədək” (We Meet Again) – Era Tak
Həyatda dostlar və bəzi münasibətlər arasında bir çox şey deyilməmiş qalır. Pallavi və Pallavın arasında da bənzər bir vəziyyət var idi. Onlar illər sonra yenidən qarşılaşırlar. Lakin həyatları tamamilə dəyişib. Görəsən, bu gün onlar üçün keçmişdən qalan, deyilməmiş sözləri dilə gətirmək mümkün olacaq sımı? Bu, nostalji hissi yaradan gözəl bir hekayədir.

11. “Bohemiyada qalmaqal” (A Scandal in Bohemia) – Artur Konan Doyl
Bu, məşhur xəfiyyə Şerlok Holmsun yer aldığı ilk qısa hekayədir. Bir qalmaqal Bohemiya Krallığını və beləliklə, Kralın özünü təhdid edir; bu səbəbdən Kral tələsik Şerlok Holmsdan kömək istəmək üçün Beyker Strit 221-B ünvanına gəlir. Bu, bizim Şerlokun diqqətinə layiq gördüyü yeganə qadın olan xanım İren Adler ilə ilk tanış olduğumuz hekayədir. Çox maraqlıdır, klassik əsər axtaran hər kəsə tövsiyə edirəm.

12. “Kirayə fırıldağı” (Rent Scam) – Sofiya Con
Şrutinin bank hesabı hakerlər tərəfindən oğurlanır və ev pulunu ödəməli olduğu vaxtdan dərhal əvvəl onun bütün pulları yoxa çıxır. Ev sahibi cənab Patil isə kirayəni vaxtında ödəməsə, onu evdən qovmaqla hədələyib. O, bütün ümidini itirir, ta ki ticarət mərkəzində eşitdiyi bir söhbət ona oğruları tutmaq üçün bir ideya verənə qədər. Bu, yolda olarkən rahatca dinləyə biləcəyiniz asan və sadə bir hekayədir.

13. “Meri Ventura və Doqquzuncu Krallıq” (Mary Ventura and the Ninth Kingdom) – Silviya Plat
Mənim Silviya Plat yaradıcılığı ilə ilk tanışlığım bu qısa hekayə ilə olub. O, bunu gənc yaşlarında yazıb və həmin vaxt əsər rədd edilib. Bu, valideynləri tərəfindən “Doqquzuncu Krallığa” gedən qatara mindirilən gənc bir qadın – Meri haqqında qəribə, qaranlıq və maraqlı bir hekayədir. Hekayə arxa fonda dolaşan qaranlıq və məşum bir hava ilə sürreal və cəlbedicidir. İntensiv, qorxuludur və sizi özünə bağlayacaq.

14. “Tədarüklər” (The Arrangements) – Çimamanda Nqozi Adiçi
Mən bu qısa hekayəni bu səhər otağımı təmizləyərkən dinlədim. Hekayə Melaniya Tramp haqqındadır və “Xanım Dellovey” (Mrs. Dalloway) romanı modelində qurulub! Hekayə Melaniyanın baxış bucağından nəql olunur və burada digərləri ilə yanaşı, onun əri Donald Tramp və qızı İvanka da yer alır. Hekayə yaxşı yazılıb, maraqlıdır və Adiçinin yaradıcılıq diapazonunu göstərir.

15. “Sehrbazların töhfəsi” (The Gift of Magi) – O’Henri
Bu, Miladın əsl mənası haqqında gözəl bir qısa hekayədir. Sevgi və fədakarlığın ən həyəcanlı və ruhlandırıcı hekayələrindən biridir. Bu, yoxsul bir cütlük – Della və Cimin hekayəsidir. Kasıb olmalarına baxmayaraq, onlar xüsusi bir Milad hədiyyəsi ilə bir-birlərinə olan sevgilərini nümayiş etdirməkdə israrlıdırlar və lazımi fədakarlığı təbəssümlə etməyə hazırdırlar. Özünüzə bir yaxşılıq edin və bu zamansız klassiki dinləmək üçün bir az vaxt ayırın!

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Gəlin yazı sənəti haqqında o motivasiya afişalarındakı şablon sözləri bir kənara qoyaq. Onları onsuz da yetərincə eşitmisiniz: “Hər gün yazın”, “Öz səsinizi tapın”, “Daha çox kitab oxuyun”, “Prosesə etibar edin”.

Bunların hamısı doğrudur. Amma insanları geridə saxlayan əsl səbəb bu deyil. İnsanları yolundan edən şey – heç kimin birbaşa demək istəmədiyi o həqiqətdir. İcazə verin, bunu mən deyim.

Çox adamın arzuladığı yazıçıya çevrilə bilməməsinin səbəbi istedadsızlıq deyil. Səbəb – özlərinə qarşı, ağ vərəq qarşısında və yazının əslində nə tələb etdiyi barədə dürüst ola bilməmələridir.

Ona görə də gəlin indi real şeylərdən danışaq. Yazıçı emalatxanalarında bəzədilməyən, motivasiya xülyalarından uzaq olan gerçəklərdən… Ağ vərəqlə baş-başa qalıb, onun insandan əslində nə tələb etdiyini yaşayaraq bilən birinin dilindən çıxan o narahat, amma həqiqətən faydalı həqiqətlərdən.

Birinci Həqiqət: Çox Adam Yazmaq İstəmir, Sadəcə “Yazıçı Olmaq” İstəyir
Bax, bu, heç kimin dilə gətirmədiyi ilk və ən mühüm həqiqətdir.

Xəyalınızda özünüzlə bağlı bir obraz var: gözəl cümlələr quran, fəxr edə biləcəyi bitmiş bir əsəri olan, insanların oxuyub təsirləndiyi bir obraz. Bu obraz cəlbedicidir. Sizin istədiyiniz də budur.

Amma o nöqtəyə çatmağın real prosesi – masaya əyləşmək, bomboş vərəqə zillənmək, bərbad nəsə yazmaq, onu silmək, yenidən başlamaq, deyəcək heç bir sözünün olmadığını hiss etmək və buna rəğmən yenə də yazmağa davam etmək – bax bu hiss xəyalınızdakı o romantik obrazdan çox uzaqdır.

Hamı yazıçı olmaq istəyir. Amma çox az adam yazının tələb etdiyi o qara işi görmək istəyir.

Yazmaq ilham demək deyil. İlham sadəcə təsadüfi bir qonaqdır. Yazmaq isə o qonağın gəlib-gəlməyəcəyindən asılı olmayaraq hər gün masanın arxasına keçmək vərdişidir. Həvəsin olmayanda da əyləşib yazmaqdır. Sənə orta statistik görünən bir mətni yarıda qoymayıb bitirməkdir; çünki bitirmək bir bacarıq, yarıda qoymaq isə sadəcə pis bir vərdişdir.

Əgər yazmaq üçün ilhamın gəlməsini gözləyirsinizsə, deməli, çox az yazacaqsınız. Çünki duyğu hərəkətdən sonra gəlir – əvvəl yox. Əyləşirsiniz, başlayırsınız, hər şey bərbad görünür, davam edirsiniz və o inadkar davamiyyətin tam ortasında haradasa içəridən həqiqi bir səs baş qaldırır.

Amma o səs gəlməmişdən əvvəl siz başlamalısınız. İstisnasız olaraq hər dəfə.

İkinci Həqiqət: İlk Qaralama Bərbad Olmalıdır. Ona Bitmiş Əsər Kimi Baxmağı Dayandırın

Yazıçıların – xüsusən də bu işə yeni başlayanların tam ilişib qaldığı yer buradır. Bir cümlə yazırlar. Dönüb oxuyurlar. Nifrət edirlər. Silirlər. Yenidən yazırlar. Yenə nifrət edirlər. Sənədi bağlayıb adını “yazıçı böhranı” qoyurlar.

Bu, yazıçı böhranı deyil. Bu, mükəmməllik xəstəliyidir (perfeksionizm). Mükəmməllik xəstəliyi isə sadəcə olaraq bəzəkli libas geyinmiş qorxudur.

İlk qaralama hələ sizin yazınız deyil. O, sadəcə gələcəkdə ortaya çıxacaq yazının xammalıdır. İlk qaralamaya bitmiş məhsul kimi baxmaq, tikilməkdə olan binanı onun ətrafındakı inşaat iskelatına görə mühakimə etmək kimidir.

İlk qaralamada özünüzə pis yazmaq üçün rəsmi icazə verin. Bunu keçici bir narahatlıq kimi yox, prosesin şüurlu və vacib bir hissəsi kimi qəbul edin. İlk qaralamanın yeganə vəzifəsi mövcud olmaqdır. Beyninizdəki düşüncələri hər hansı bir formada vərəqə köçürməkdir.

Bütün sehr redaktə prosesində – ikinci, üçüncü, dördüncü oxunuşda baş verir. Məhz o zaman siz o dağınıq, qeyri-mükəmməl, bəzən hətta adamı utandıran xammalı götürüb real bir formaya salırsınız. Amma mövcud olmayan mətni redaktə edə bilməzsiniz. Özünüzə bərbad yazmaq icazəsi verməyənə qədər isə ortada heç nə olmayacaq.

Uğursuz ilk qaralamalar sizin yaza bilməməyinizin sübutu deyil. Onlar sizin faktiki olaraq yazdığınızın sübutudur. Bu iki məqam arasında yerlə göy qədər fərq var.

Üçüncü Həqiqət: Əgər Yazdıqlarınız Sizi Azca Da Olsa Narahat Etmirsə, Deməli, Yetərincə Dürüst Deyilsiniz
Bax, texniki cəhətdən qüsursuz yazılan mətnlərlə insanı yerindən oynadan, təsir edən mətnləri bir-birindən ayıran sərhəd buradadır.

Təhlükəsiz yazılar hər yerdədir. Komfort zonasından kənara çıxmayan, insanların onsuz da razılaşdığı şeyləri onların min dəfə eşitdiyi üslubda təkrarlayan mətnlər. Belə yazılar cilalanmışdır, peşəkardır və tamamilə unudulmağa məhkumdur.

İnsanların yaddaşına həkk olunan, paylaşılan, yenidən dönüb oxunan və oxucuya “bəli, məni görürlər” hissi yaşadan mətnlər isə demək olar ki, həmişə müəllifin getməyə qorxduğu o qaranlıq nöqtələrdən doğulur.

Deməyə tərəddüd etdiyiniz o şey – həddindən artıq şəxsi görünən o müşahidə, kimisə incidə biləcək o rəy, bölüşməyə qorxduğunuz o həssas təcrübə, birbaşa deyildiyi zaman qulağa çox sərt gələn o həqiqət var ya… Bax, yazılmalı olan şey məhz odur.

Bu o demək deyil ki, ağlına gələn hər şeyi ortaya tökmək elə yazmaqdır. Xeyr. Sənətkarlıq və texnika olmadan göstərilən daxili çılpaqlıq sadəcə gündəlik qeydidir. Amma o narahat nöqtəyə getmək cəsarəti – yəni hadisəni təhlükəsiz yox, dürüst şəkildə ifadə etmək istəyi yazının nəbzinə çevrilir.

Yazarkən özünüzdən soruşun: “Mən həqiqətən düşündüyümü yazıram, yoxsa qulağa xoş gələnimi? Həqiqətə doğru gedirəm, yoxsa ondan qaçıram? Özümü gələcək reaksiyalardan qorumağa çalışıram, yoxsa oxucuya güvənib onunla dürüst danışıram?”

Bu sualların cavabı sizə yazdığınız mətnin canlı, yoxsa sadəcə yaxşı konstruksiya edilmiş quru bir maket olduğunu deyəcək.

Dördüncü Həqiqət: Yazmaqda Çətinlik Çəkməyinizin Səbəbi Deyəsi Sözünüzün Olmaması Deyil, Öz Sözünüzə Güvənməməyinizdir

Bu, bəlkə də yazıçıların yaşadığı ən çox yayılmış və ən ağrılı təcrübədir. Qarşınızdakı ağ vərəq əslində boş deyil; o, sizin düşündüyünüz, hiss etdiyiniz, müşahidə etdiyiniz və yaşadığınız tonlarla şeylə doludur. Amma vərəqə heç nə köçürə bilmirsiniz, çünki oturub özünüzə bu sualları verirsiniz: “Bu kifayət qədər maraqlıdırmı? Bu bəs qədər orijinaldırmı? Bunu kimsə məndən yaxşı yazmayıb ki? Mən kiməm ki, bu mövzuda yazım?”

Özünə şübhə etmək – bir yazıçının ödəyə biləcəyi ən baha başa gələn bədəldir. O, zamandan da baha başa gəlir. O, birbaşa əsərin özünü məhv edir.

Həqiqət budur: heç kim sizin baxış bucağınıza sahib deyil. Heç kim sizin yaşadığınız təcrübələrin, müşahidələrin, emosiyaların və dünyanıgörmə üsulunuzun o unikal kombinasiyasına malik deyil. Sizinlə bərabər böyüdüyü üçün sizə çox adi və bəsit görünən bir detal, hansısa başqa bir oxucunun bu dünyada özünü tənha hiss etməməsi üçün axtardığı yeganə xilas kəməri ola bilər.

Oxunmağa dəyər nəsə yazmaq üçün qeyri-adi bir həyat yaşamağa ehtiyac yoxdur. Sadəcə yaşadığınız həyata diqqət yetirmək və orada nə tapdığınız barədə dürüst olmaq lazımdır.

Dünyada ən çox rezonans doğuran yazılar demək olar ki, həmişə ən fərdi, ən spesifik detallardan bəhs edənlərdir. Dumanlı və ümumi yox, xırda, dəqiq və dürüst detallar. Sizin şəxsi təcrübənizin konkret detalı, sizinlə tamamilə fərqli həyat yaşamış insanların belə o mətndəki həqiqəti hiss etməsinə səbəb olur.

Deyəcəyiniz sözə güvənin. Kor-koranə yox – sənətkarlıqla, qayğıyla və redaktəyə hazır olmaq şərtilə. Amma daxili baxışınızın bir dəyəri olduğuna inanın. Çünki onun dəyəri var. Həmişə var idi.

Beşinci Həqiqət: Yazıçı Səsi Tapılan Bir Şey Deyil, Qurulan Bir Şeydir

İnsanlar “öz səsini tapmaqdan” elə danışırlar ki, sanki o səs haradasa basdırılıb və kəşf olunmağı gözləyir. Elə bil bir gün hansısa cümləni yazacaqsınız və “Bax budur, bu mənim səsimdir, tapdım!” deyəcəksiniz.

Xeyr, bu, belə işləmir.

Yazıçı səsi tapılmır. O, yavaş-yavaş, minlərlə sözün içindən, təqlidlərdən, eksperimentlərdən, uğursuzluqlardan və redaktələrdən keçərək qurulur. Və sonda yerdə qalan o saf şey yalnız sizə aid olan səs olur.

Başlanğıcda heyran olduğunuz yazıçılardan təsirlənəcək, onları təqlid edəcəksiniz. Bu, oğurluq deyil, hamı belə başlayır. Sevdiyiniz insanların üslubunda yazırsınız və tədricən, yetərincə məşqdən sonra, o xarici təsirlərin altından sizin öz həssaslığınız boy göstərir: hadisələri fərqli şəkildə qeyd etməyiniz, öz daxili ritminiz, nəyi mətnə daxil edib, nəyi çıxarmaq lazım olduğunu fəhmlə duymayınız.

O səs işdən (yazmaqdan) əvvəl gəlmir. O səs işin içindən doğulur. Bu isə o deməkdir ki, onu tapmağın yeganə yolu – o səsə üzə çıxmaq üçün kifayət qədər geniş vərəqlər, böyük mətnlər verməkdir.

Çox yazın. Davamlı yazın. Dürüst yazın. Və inanın ki, nə qədər çox yazsanız, o səs bir o qədər aydın şəkildə yalnız sizə məxsus olacaq.

Altıncı Həqiqət: Real Yazı Prosesi Redaktə Zamanı Baş Verir
Çoxları elə bilir ki, yazmaq elə ilk qaralamanı kağıza köçürməkdir. Əslində isə həqiqi yazı sənəti, real sənətkarlıq məhz redaktədə gizlənir.

İlk qaralama – düşünməkdir. Redaktə isə – yazmaqdır.

Yaxşı bir mətnlə orta səviyyəli bir mətn arasındakı fərq demək olar ki, heç vaxt ilk qaralamada bəlli olmur. Fərq – yazıçının o mətnin üzərinə neçə dəfə qayıtmağa və onu daha yaxşı etmək üçün nə qədər əziyyətə qatlaşmağa hazır olmasındadır.

Yaxşı redaktə – özünə qarşı amansız olmaq deməkdir. Bu, mətndə ən çox sevdiyiniz cümləni, əgər o, ümumi məqsədə xidmət etmirsə, kəsib atmaq deməkdir. Yazdıqlarınızı uca səslə oxumaq və dilin hər fırtınalı büdrəməsini qulaqla tutmaq deməkdir. Özünüzdən soruşmaq deməkdir: “Buradakı hər bir söz öz yerini layiqincə qazanırmı? Bunu heç nə itirmədən daha qısa demək olarmı? Bu paraqraf real bir iş görür, yoxsa sadəcə yer doldurur?”

Bu, ingilislərin dediyi “Körpələrinizi öldürün” (kill your darlings) prinsipinə əməl etməkdir; yəni o çox ağıllı ifadəni, o həddindən artıq gözəl cümləni, fəxr etdiyiniz o abzas mətni – əgər onu çıxarmaq bütöv əsəri daha güclü edəcəksə – gözünüzü qırpmadan silmək bacarığıdır.

Öz eqona və heyranlığına yox, birbaşa əsərə xidmət etmək istəyi bir yazıçının qazanacağı ən mühüm keyfiyyətdir. Və bu, yaxşı yazının özünü göstərmək yox, həqiqi bir şeyi mümkün qədər aydın və güclü şəkildə qarşı tərəfə ötürmək olduğunu anlamaqdan keçir.

Yeddinci Həqiqət: Davamlılıq İlhamı Hər Dəfə Üstələyir

Yazısını təkmilləşdirən və böyüyən yazıçılar yalnız ilham gələndə yazanlar deyil. Onlar proses mexaniki görünəndə də, sözlər cansız və quru təsir bağışlayanda da, o gün yazdıqlarının heç birinin saxlanmağa dəymədiyini biləndə də masanın arxasına keçənlərdir.

İlham – evdə oturub onun qapını döyməsini gözləyən tənbəllərin yox, hər gün işinin başında olan yazıçıların qonağıdır.

Davamlılıq (müntəzəmlik) ilhamın heç vaxt edə bilməyəcəyi iki şeyi təmin edir: birincisi, o, əzələni qurur – yəni müntəzəm istifadə sayəsində sizin idraki və yaradıcı yazmaq qabiliyyətiniz istənilən digər idman növü kimi güclənir. İkincisi, o, bütöv bir irs (gövdə) yaradır; çünki yazdıqlarınızın bərbad göründüyü günlərdə belə, o mətnlərin dərinliyində gələcəkdə həqiqətən böyük bir əsərin toxumuna çevriləcək bəzi cümlələr, ideyalar və müşahidələr mütləq gizlənir.

Hansı iş seansının sizə böyük bir sıçrayış gətirəcəyini əvvəlcədən bilə bilməzsiniz. Ona görə də o seansların hamısına istisnasız qatılmalısınız.

Səkkizinci Həqiqət: Hamı Üçün Yox, Cəmi Bir Nəfər Üçün Yazın

Yazıçıların – xüsusən də geniş auditoriya üçün yazanların etdiyi ən böyük və iflicedici səhvlərdən biri hamının xoşuna gəlməyə çalışmaqdır. Maksimum sayda insan üçün anlaşıqlı olmaq istəyi. Hadisəni elə bir tərzdə demək cəhdi ki, heç kim etiraz edə bilməsin, heç kim səhv anlamasın və heç kim özünü bu mətndən kənarda hiss etməsin.

Bu yanaşma təxəyyülün doğura biləcəyi ən boz, ən maraqsız və unudulmağa məhkum mətni ortaya çıxarır.

Paradoksal olsa da, siz nə qədər konkret olaraq real bir nəfər üçün yazsanız, mətniniz bir o qədər bəşəri və universal rezonans doğuracaq. Çünki ən fərdi olan şey, eyni zamanda ən universal olandır.

Tanıdığınız və ya xəyalınızda dəqiq canlandırdığınız bir nəfər seçin və onun üçün yazın. Elə yazın ki, sanki onunla öz real səsinizlə, öz həqiqi baxış bucağınızla danışırsınız və demək istədiyiniz o ən çılpaq həqiqəti deyirsiniz. Kütlə qarşısında performans göstərməyin, sadəcə o sözü qəbul edəcəyinə güvəndiyiniz bir nəfərlə dürüst söhbət edin.

Yazını canlı edən məhz bu konkretlik və birbaşa təmasdır. Məhz bu xüsusiyyət insanlara bir mətni oxuyarkən, sizi heç vaxt görmədikləri halda, onun rəsmi olaraq şəxsən onlar üçün yazıldığını hiss etdirir.

Doqquzuncu Həqiqət: Çap Etməyə Ən Çox Qorxduğunuz Yazı, Əslində Mövcud Olmağa Ən Çox Ehtiyacı Olan Yazıdır

Bax, bu, sonuncu və bəlkə də ən vacib həqiqətdir.

Bir gün (bəlkə də artıq yazmısınız) elə bir mətn yazacaqsınız ki, o sizə həddindən artıq dürüst, həddindən artıq müdafiəsiz və şəxsi görünəcək. Səhv başa düşülməkdən, indiyə qədər gizli saxladığınız bir şeyi ifşasından qorxacaqsınız. Daxili instinktlərinizin hamısı sizə o mətni özünüzdə saxlamağı pıçıldayacaq.

Buna rəğmən, onu çap edin. Təbii ki, müəyyən bir etika və ehtiyatla, amma mütləq çap edin.

Bölüşməkdən ən çox qorxduğunuz o yazı, adətən ona ehtiyacı olan oxucular üçün ən çox məna ifadə edən yazı olur.

Çünki bizə “həddindən artıq şəxsi” görünən o qorxular, əslində bütün bəşəriyyətin ortaq şəkildə hiss etdiyi şeylərdir. Etiraf etməkdən utandığınız o tənhalıq, yazmağa utandığınız o uğursuzluq, cəmiyyət üçün həddindən artıq qaranlıq və mürəkkəb görünən o gizli düşüncə…

Bunlar əslində insanların daxilində səssizcə daşıdıqları və kiminsə çıxıb bu sözü birinci demək cəsarətini göstərməsini gözlədikləri yüklərdir. Sizin dürüstlüyünüz digər insanlara da özlərinə qarşı dürüst olmaq icazəsi verir. Sizin o həqiqəti kağıza köçürmək cəsarətiniz, başqa birinin öz dərdində tək olmadığını hiss edəcəyi bir sığınacaq yaradır.

Yazmaq elə bunun üçündür. Kimisə heyran etmək, rol oynamaq, nə qədər ağıllı, təhsilli və ya “ədəbi” olduğunuzu nümayiş etdirmək üçün deyil.

Yazmaq – əlaqə qurmaq (təmas) üçündür. Dürüstcə. İnsandan insana. İnsanlar arasındakı o nəhəng məsafəni – dil dürüstlüklə və sənətkarlıqla istifadə olunduğu zaman – birləşdirə bilən yeganə körpüdür.

Son Söz

Yazmaq sizin ya malik olduğunuz, ya da olmadığınız anadangəlmə bir istedad deyil. Bu bir təcrübədir. Bir nizam-intizamdır. Hər gün masanın arxasına keçmək və ilk növbədə özünə, sonra isə səni oxuyanlara qarşı dürüst olmaq sənətidir.

Dünyanın ən yaxşı əsərləri də vaxtilə qorxan, səhvlər edən, özünə güvənməyən – amma hər şeyə rəğmən yazan insanlar tərəfindən qələmə alınıb.

Özünüzü hazır hiss etməyi gözləməyi dayandırın. Mükəmməl ideyanın, qüsursuz cümlənin və ya nəhayət özünüzü “həqiqi yazıçı” kimi hiss edəcəyiniz o sehrli anın gəlməsini gözləməyin.

Əyləşin. Vərəqi açın. İlk başda bərbad alınsa belə, o daxili həqiqəti yazın.

Xüsusən də əgər ilk başda bərbad alınırsa, mütləq yazın.

Çünki dürüstlüklə yazılmış qeyri-mükəmməl bir tək səhifə, ömür boyu sürən mükəmməl bir səssizliyi hər dəfə tamamilə darmadağın edir.

O sözü yazın. Əsl sözü. Dürüst sözü.

Yazı sənəti onsuz da həmişə bundan ibarət olub. Və onun bundan başqa heç nəyə ehtiyacı olmayıb.

Rasim Qaraca

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Braziliya ədəbiyyatının banisi və dünya nəşrinin gizli zirvələrindən biri olan Joakim Mariya Maşado de Assusun şahəsəri — “Don Kasmurro” (1899) romanı təkcə Cənubi Amerika söz sənətinin deyil, ümumiyyətlə, dünya psixoloji prozasının monolit daşlarından biridir. Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatı dedikdə ağıla ilk növbədə “magik realizm” və XX əsrin “büm” dalğası gəlsə də, Maşado de Assus bu böyük ənənənin fitili, Coysdan, Prustdan və Nabokovdan çox-çox əvvəl modern romanın psixoloji mürəkkəbliyini kəşf edən dahi ustadıdır.

“Alatoran” nəşriyyatının intellektual oxucu auditoriyasına və dünya ədəbiyyatının fundamental mətnlərinə verdiyi önəmi nəzərə alaraq, bu möhtəşəm əsərin Azərbaycan oxucusu üçün açar nöqtələrini təqdim edirik.

“Don Kasmurro” Nə Deməkdir?

Romanın baş qəhrəmanı və eyni zamanda ravilik (nəql etmək) funksiyasını öz üzərinə götürən Bento Santyaqo ömrünün qürub çağında, Rio-de-Janeyrodakı tənha evində oturub öz keçmişini — uşaqlıq sevgisini, gəncliyini və həyatının necə məhv olduğunu kağıza köçürür.

“Don Kasmurro” ona qonşuları tərəfindən verilən bir ləqəbdir. “Don” aristokratik bir müraciət forması, “Kasmurro” (casmurro) isə Portuqaliya dilli mühitdə “öz qınına çəkilmiş”, “içinə qapalı”, “tərs və inadkar daxili aləmə malik insan” mənasını verir. Bento öz melanxolik tənhalığı və insanlardan qaçan təbiəti ilə bu ləqəbi qəbul edir və öz xatirələrini bu ad altında yazır.

Süjet və Əsas Münaqişə: Dünya Ədəbiyyatının Ən Böyük Şübhəsi

Zahiri baxımdan roman olduqca bəsit və klassik bir sevgi üçbucağı üzərində qurulub:
Bento və onun uşaqlıq sevgilisi, “qabaran dəniz gözlü” Kapitu (Capitu) min bir çətinlikdən, kilsə monastırının qadağalarından keçərək evlənirlər. Bu sevgiyə və evliliyə Bentonun ən yaxın dostu Eskobar da şahidlik və kömək edir. Lakin illər keçdikcə, Bento daxilində böyüyən amansız bir şübhənin qurbanına çevrilir: Görəsən, Kapitu ona ən yaxın dostu Eskobar ilə xəyanət edibmi? Doğulan uşağın getdikcə Eskobara bənzəməsi bu şübhəni patoloji bir qısqanclığa, “Otello” sindromuna çevirir.

Lakin Maşado de Assusu dahi edən məqam bu xəyanət hekayəsinin özü deyil, onun təqdimat formasıdır.

Azərbaycan Oxucusu Üçün Romanı Unikal Edən 3 Səbəb

1. Qeyri-etibarlı Ravi (Unreliable Narrator) Texnikası
Bütün romanı biz yalnız Bentonun dilindən oxuyuruq. Qarşımızda hüquqşünas təhsili almış, yaşlı və qısqanc bir adamın “ittiham aktı” var. O, oxucunu Kapitunun günahkar olduğuna inandırmaq üçün bütün manipulyasiya üsullarından istifadə edir. Lakin müəllif sətirlərin arasında elə boşluqlar və ipucları buraxır ki, oxucu özünə bu sualı verməyə məcbur olur: Biz həqiqəti oxuyuruq, yoxsa daxili qısqanclıqdan ağlını itirmiş bir adamın öz fantaziyalarını?

Dünya ədəbi tənqidində “Kapitu xəyanət etdimi?” sualı hələ də açıqdır. Maşado de Assus oxucunu hakim kürsüsünə oturdur, lakin ona yalnız bir tərəfin şahidliyini verir.

2. Şərq Eleqantlığı ilə Qərb İroniyasının Sintezi
Əsərin dili bəşəri ironiya ilə zəngindir. Maşado de Assus insan təbiətinin zəifliklərini, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü elə bir zərif dillə tənqid edir ki, bu üslub Şekspir dramaturgiyasının dərinliyi və Lorens Sternin postmodern yumorunun qovuşması kimidir. Azərbaycan oxucusunun Mirzə Cəlil prozasından və “Molla Nəsrəddin” məktəbindən tanıdığı o acı və intellektual ironiya, “Don Kassmurro”da özünü fərqli bir coğrafiyada büruzə verir.

3. Zamanın və Yaddaşın “Alatoran”ı
Bento keçmişi xatırlayarkən zamanla və yaddaşla oynayır. O, fəsilləri bəzən cəmi bir neçə cümlə ilə bitirir, bəzən isə Kapitunun bir baxışı üzərində səhifələrlə fəlsəfi mülahizə yürüdür. Bu, “Alatoran” nəşriyyatının xüsusi önəm verdiyi “şüur axını” və “yaddaşın arxeologiyası” mövzuları ilə tamamilə eyni dalğadadır.

Nəticə: Niyə “Alatoran” Nəşriyyatı Bu Kitabı Təqdim Etməlidir?
“Alatoran” yarandığı gündən bəri Azərbaycan ədəbi mühitinə bəsit və populyar mətnləri deyil, oxucunun intellektini zorlayan, onu düşünməyə və estetik zövqünü böyütməyə məcbur edən əsərləri gətirmişdir.

Maşado de Assusun “Don Kasmurro” romanı Azərbaycan dilinə tərcümə olunacağı təqdirdə:

Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatının yalnız Markes və ya Borxesdən ibarət olmadığı faktını ortaya qoyacaq,

Psixoloji realizmin və modernizmin köklərinə işıq tutacaq,

Yazıçılarımız və gənc nəsr ustalarımız üçün fərqli bir romançılıq texnikasının (bədii manipulyasiya sənətinin) qapılarını açacaqdır.

“Don Kasmurro” — insan ruhunun qaranlıq, şübhəli və alatoran dəhlizlərində unudulmaz bir gəzintidir.