İlham Əzizin “Qəvvas” romanı haqqında qeydlərim

1
İlham Əzizin “Qəvvas” romanını oxuyub tamamladım. Son dərəcə həyəcanlı və maraqlı bir kitabdır. Demək olar ki, birnəfəsə oxudum və romanın təsiri hələ bir müddət davam edəcək.
Doğrusu, hörmətli alimimiz Cəmil müəllimin (Cəmil Həsənlinin) kitab haqqında yazdığı tərifli məqalə diqqətimi “Qəvvas”a yönəltdi və əsəri tapıb oxumağı özümə borc bildim: “Roman doğrudan da son dövrən ən maraqlı bədii mətninə iddia edə bilər” və kitabı oxuduqdan sonra professorun sözlərinə haqq verməyə bilmirsən. Əsərin bədii mətn olaraq bir çox qüsurları olsa da roman haqqında xoş sözlər söyləmək üçün də çoxlu səbəb vardır. Kitabı oxuyaraq bəzi qeydlər apardım, həm yazıçının, həm də ədəbi prosesin inkişafı baxımından faydalı olacağını düşünərək, düşüncələrimi diqqətinizə çatdırıram.

2
Daha öncələr İlham Əzizin bir neçə hekayəsini oxumuş və onun bədii talantdan məhrum olduğu qənaətinə gəlmişdim. Buna görə də, düzünü deyim, onun yeni romanından heç nə gözləmirdim. Ancaq Cəmil müəllim kimi ciddi bir adamın bu əsər haqqında yüksək sözlər söyləməsi, kitab haqqında uzun məqalə yazması mənim də marağıma səbəb oldu. Üstəlik, Seymur Baycan da zəhmətə qatlanıb tərifli bir məqalə yazmışdı, görünür müəllifin xahişi üzərinə etmişdi bunu, çünki yazıda Seymur qələminin kəsəri hiss olunmurdu. Nə isə ki, kitabı aldım və oxudum. Bəri başdan deyim ki, bu əsər müəllif haqqındakı əvvəlki fikirlərimi o qədər də sarsıtmadı. Deyə bilərsiz, necə olur, əsər maraqlıdır, birnəfəsə oxunur, ancaq eyni zamanda, yazar bədii talantdan məhrumdur, və ya daha dəqiq ifadə ilə desək, bu talant ibtidai dərəcədədir. Bu fikrimi izah etməyə çalışım. Bir insan taleyin hökmü ilə çox maraqlı hadisələrin içinə düşə bilər, həyatı dəyirmanın boğazından keçər, zamanın qaynar qazanında bişər, yazıçı olmasa belə yazdıqları oxuyanların dəhşətli marağına səbəb olar. İlham Əzizdə də belədir. Başına maraqlı hadisələr gəlib, ancaq onları pinti şəkildə qələmə alıb. Hiss olunur ki, müəllifin mütaliə bazası zəifdir və ya keşməkeşli həyat yaşaması onun, bir qəvvas kimi, ədəbiyyatın dərinliklərinə enməsinə imkan verməyib. Əgər belə olmasaydı taleyin ona qismət etdiyi dramatik həyat hekayəsini daha dolğun və təsirli yaza bilərdi. Cəmil müəllimin də qeyd etdiyi kimi, əsərin avtobioqrafik izlər daşıdığı açıq-aşkardır, müəllif bilavasitə öz başına gələn, iştirakçısı olduğu hadisələri yazıb, daha doğrusu, çeynə-tüpür edib. Əslində, müəllif hadisələri korlayıb, onu ədəbi səviyyəyə qaldıra bilməyib.
3
Əsas qəhrəman İlqar bədii obraz kimi təqdim olunsa da, onu vəzifəyə qoyan, nazirlikdə işə düzəldən Saleh Məmmədov real tarixi şəxsiyyətdir. Onun “Narxoz”da xüsusi qrup yaratması və dürüst, əxlaqlı bildiyi gəncləri, öz tələbələrini 1992-ci ildə nazir təyin olunandan sonra öz yanına aparması sənədli xronikadır. Yazar gənc nazirin adını dəyişməyə ehtiyac görməyib, ancaq özünü İlqar kimi qələmə alıb və ya qələmə verib. Salyan rayonunun Noxudlu kəndində müəllim ailəsində anadan olmuş İlqar elə İlham Əzizin özüdür – bu xronikanı da olduğu kimi saxlayıb. Əvvəla, bu əsər sayəsində Saleh Məmmədovu tanıdığım üçün müəllifə təşəkkür edirəm. İnternetdə bir az araşdırdım, 35 yaşında maliyyə naziri olmuş bu adam necə saf, ideal, təmənnasız bir insan olub, gələcəyə necə inanıb və özü kimi əqidəli saydığı gənc iqtisadçıları, öz tələbələrini xüsusi bir qrup şəklində nazirliyə gətirib. (Saleh müəllim kimi vicdanlı bir soydaşımızın olmasından qürur duyuram) 13 nəfərdən ibarət bu qrup 1300 tələbənin arasından müsabiqə yoluyla seçilib, yeni müstəqil olmuş respublikanın ən vacib orqanını onlara həvalə edib. Gənc nazir və gənc kadrlar, təsəvvür edirsiz. Təkcə bu fakt Elçibəy hakimiyyəti haqqında nə qədər çox şey deyir. Demək ki, yeni ölkə qurmağa cəhdlər edilib, ancaq baş qəhrəman İlqarın xronikası bu cəhdlərin nə üçün uğursuz olduğunu açıb ortaya qoyur. Elçibəyin məşhur sözünü burada xatırlamaya bilmirsən: “Fransdan xalq gətirəsi deyildik ki, olanımız budur”. Maliyyə Nazirliyində işə düzəlmiş bu sütül kadrlar, cəmi bir neçə ayın içində mahir fırıldaqçılara çevrilirlər, dövlətin pulunu mənimsəməkdən ötrü yollar axtarırlar, “abnaliçka” işlərinə qurşanırlar.
“Yoxlamaları yaxşı apardığıma görə işdə hörmətim artmışdı. Rəis şöbəyə aid bəzi şeyləri mənimlə məsləhətləşirdi. Çox keçmədi, təhsil və səhiyyə nazirliklərinin də büdcəsini mənə tapşırdılar. Həmin nazirliklərin iqtisadiyyat idarələrinin rəisləri yanıma gəlib-getməyə başlamışdılar. Onlardan altı aylıq, illik hesabatları qəbul edir, büdcələrini hesablayır, tapşırıqlarımı verirdim. Elə ilk “şirinliyimi” də onda aldım. Təhsil Nazirliyinin İqtisadiyyat idarəsinin rəisi hesabatı verəndən sonra mənə konvert uzatdı. Başa düşməyib konverti elə oradaca açmaq istədim. İdarə rəisi əl-ayağa düşüb: – Müəllim, sonra açarsız, yüngülvari şirinlikdir, – demişdi. O gedəndən sonra konverti açmışdım, içində diri yüz dollar görüb sevinmişdim. Sonralar məlum oldu ki, bu şirinliklər nazirlikdə ənənədir. Əvvəlcə təklif etməyə çəkiniblər, yaxşı bilirdilər, bizi birbaşa nazirin özü seçib gətirib. Həmin yüzlüyə “Köhnə Bakı” univermağından dama-dama pencək aldım.” (s. 15)
Bu hadisə təqribən 1993-cü ildə baş verib. Nazir Saleh Məmmədov hələ vəzifə başındadır. Onun etibar etdiyi gənc kadr artıq ilk rüşvətini alır. Və müəllif bunu şirin, yumoristik bir dillə təsvir edir. İlqar tutduğu vəzifənin necə milli strateji əhəmiyyət daşıdığını dərk etmir, dövlətçilik anlayışı yoxdur, və bu kiçik rüşvətin necə böyük cinayət olduğunu başa düşmür… Və bu gənc iqtisadçı görünməmiş sürətlə qatı bir yaramaza çevrilir. Ərzaq anbarına girmiş siçovul kimi, gənc kadrlar əl-ələ verib nazirliyi, əslində dövləti içəridən dağıdırlar. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, orta aylıq əmək haqqının 50 dollar olduğu zamanlarda İlqar bir fahişənin göbəyinə 1000 dollar sayır.
“O dövrlər ölkədə köçürmə pulla heç bir iş görmək, heç nə almaq mümkün olmadığına görə hamı məcburən nağdlaşdırma edirdi. Saxta firmalar açılır, pullar ora köçürülür, bankdakı işbazlar pulun otuz faizini götürür, qalanını nağd şəkildə qaytarırdı. Ölkədə buna nəzarət mexanizmi yox idi. Çox götür-qoydan sonra belə qərara gəldim ki, Elşənin adına firma açıb onu da direktor kimi qeydiyyatdan keçirək.” (s. 17)
Yuxarıda misal gətirdiyim parçaya Azərbaycan xalqının alın yazısı deyə bilərik. Bu bir abzaslıq yazıda xalqın bədbəxtlik xronikası öz əksini tapıb. Elşən İlqarın kəndçisi, orta və ali məktəb yoldaşıdır, ən yaxın sirdaşıdır. Yenicə müstəqil ölkə olmuşuq, o illərin aclıq və səfalətini bilən bilir, ölkədə müharibə gedir, qaçqınlar məsələsi böyük bir fəlakət kimidir, dövlət üçün hər manat qiymətlidir, Maliyyə Nazirliyində isə gənc kadrlar, onlara gösstərilən etimadı görün necə doğruldurlar:
“Görəcəyim işlərin pulunu özüm dövlət büdcəsindən əlavə olaraq ayırırdım. Təşkilatların hesablarına oturan kimi onlar da pulu bizim firmaya köçürürdülər, hamının da haqqı çatırdı. Əslində, nə qida alırdıq, nə təmir edirdik. Pulun hamısını özümüzə götürə bilməzdik, gözdən pərdə asmaq üçün iş də görülməliydi. Pulun bir hissəsini götürür, qalanını idarə müdirlərinə qaytarırdıq ki, lazım olan işləri onlar görsünlər. Nazirliyin idarə rəislərindən bir neçəsi ilə yaxın münasibət qurmuşdum. Onlar da mənim bir sözümü iki eləmirdilər. Arabir sözarası çatdırırdım ki, rəhbərliklə yaxın münasibətlərimə baxmayın, heç kimə sirr vermərəm. Nazir müavininə yaxın bir adam da tapmışdım. Onun vasitəsilə istəklərimi müavinə çatdırırdım.” (s.18)
Bu xronikanı olduğu kimi yazan müəllifi müdafiə məqsədilə deyə bilərsiz, bu da ustalıqdır, o dövrün real mənzərəsini əks etdirib. Siznlə razıyam, buna görə yazıçıya təşəkkür etməliyik.
“Elşənlə gördüyümüz işlər genişlənmişdi. Xəstəxanaların soyutma-isitmə sistemlərini təmir etdirir, dəmiryol məktəblərinə mal-material alır, xüsusi tipli orta məktəblərə qida göndərirdik. Əvvəllər bu işləri idarə və müəssisələr özləri etsələr də, sonradan hamısını öz əlimizə almışdıq. Aşağı qiymətə aldığımız malları çox baha qiymətə təhsil müəssisələrinə verir, xəstəxanada təmir işlərinin qiymətini həddindən artıq şişirdirdik. Elşən də işə can yandırır, hara deyirdimsə, gedib problemləri asanlıqla həll edirdi.” (s.21)
Bu qədər dəqiqliklə verilən detallar bədii yazı materialı deyil, birbaşa müəllifin şəxsi yaddaş kartından köçürülmüş sənədlərdir. Romanda hər personaj və hadisə əsas süjetin dramatik xəttinə xidmət etməli olduğu halda, bu mətndə hadisələrin axınını süjet yox, müəllifin xatirələri idarə edir. İlqarın obraz kimi transformasiyasındakı qeyri-adilik, utancaq tələbədən bir qrup fırıldaqçını idarə edən rəhbərə çevrilməsi, mətnin zəifliyindən yox, müəllif eqosundan qaynaqlanır. Yazıçı öz keçmişini yazarkən fırıldaq və rüşvət sxemlərini böyük bir qürur və dəqiqliklə (“pul ki mənim əlimdədir”, “otuz faizini bank götürürdü”) təsvir edir. Çünki keçmişdəki bu “böyük pullar” və “şəhər bizim əlimizdədir” statusu görünür hələ də müəllifin daxili eqosunu oxşayır, bununla özünü kimlərəsə göstərmək istəyir, çox güman onun kimi “yüksək mərtəbələrə” çata bilməyən, pul və mafiya söhbətlərindən ağzı sulanan gənc ədəbiyyat nümayəndələrinə. Digər tərəfdən, daxilən özünü təmizə çıxarmaq üçün mətndə daimi bir “mən əslində qorxaq idim, qaçmaq istəyirdim, hamı məni sevirdi” müdafiə mexanizmi qurub. Bu, yazıçı təxəyyülünün yaratdığı bir qəhrəman deyil, əslində real insanın öz keçmişi ilə daxili haqq-hesabının nəticəsidir. Roman boyunca tez-tez özünü təmizəçıxartma cümlələrinə rast gəlmək olur, hadisəni danışan birinci şəxs özünü məsum, günahsız göstərmək istəyir.
4
Roman iki hissədən ibarətdir: Bakıda, Maaliyyə Nazirliyində cinayət işlərinə qurşanan İlqar, həbs olunmaq təhlükəsi qarşısında Rusiyaya qaçır, Ufa şəhərindəki kriminal qrupa qoşulur. İstər Bakı, istərsə Ufa hadisələri son dərəcə gərgin və sürükləyicidir. İstər Bakı təsvirlərində, istərsə Ufa xronikasında çoxlu adlar çəkilir, ancaq oxucu bu adları sanki buxarlı şüşə arxasından görür, personajların xarakter özəllikləri çox xəsis notlarla verilib, təqribən bu cür: “Səlim bəstəboy, bığlı, toppuş, Mirzəli isə uzun, arıq, qaşları qalın adam idi. Səxavət nazikbığ, savadsız, pencəyi həmişə əyninə iki ölçü böyük, zarafatının, danışığının yerini bilməyən, Rafael hündürboy, sürətlə danışan, başının qabağı seyrək, sarışın, göygöz, əzələli, yaltaq, Ramiz cavan olsa da, saçları ağarmış, qarabığ, həvədiş, əvvəllər qadın türməsində nəzarətçi işləmiş, danışanda ağzından tüpürcək tökülən adam idi.” Hadisələr gündəlikdən roman səhifələrinə köçürülmüşə bənzəyir, emal edilməmiş xam material şəklində oxucuya təqdim olunub. Kriminal avtoritet Cəmilin ürəyindən bıçaqlanması kimi koloritli bir səhnənin üzərindən bir-iki xəsis cümlə ilə keçilib.
5
Romanın ən gözəçarpan problemlərindən biri gender balansının pozulmasıdır. Qadın personajlar epizodikdir, üst-üstə romanın heç 15 səhifəsi onlara ayrılmayıb. Kişi dünyasının bu qədər dominant olması əsəri birtərəfli “kriminal-detektiv” səviyyəsində saxlayır. Qadın dünyasının zərifliyinin, xüsusən də Lətafətin sevgisinin dərin psixoloji təsvirlərinin mətnə daxil edilməməsi əsərin bəsitliyinə dəlalət edir, yüksək səviyyəli psixoloji-fəlsəfi romanın izini burada görmürük. Halbuki xam material olaraq bunlar romanda var. Romanda qadın personajlar birmənalı olaraq kölgədə qalır, İlqarın kobud, birtərəfli maskulin yanaşması əsərin emosional qatını zəiflədir. İlqarın yaramaz xisləti Lianaya münasibətdə bir daha üzə çıxır, onunla sevgili olduğu halda başqa qızlarla eyş-işrət məclislərinə qatılır. Qız xəstələnəndə ondan dərhal uzaqlaşır, ona qahmar çıxmır. İlqarın qadınlara münasibəti 90-cı illər postsovet azərbaycanlı kişiyə məxsus maskulin (kişi mərkəzli) təfəkkürün məhsuludur. O, qadını seviləcək, dərindən duyulacaq bir fərd kimi yox, eyş-işrət predmeti kimi görür. İlqar pulu necə fırlatmaq lazım olduğunu bilsə də, qadın qəlbinin incəlikləri ona tamamilə yaddır. Maliyyə Nazirliyinə işə düzələndən cəmi bir neçə ay sonra canavarlaşmış bu insan həyatının Ufa mərhələsində təhsilini, savadını, insani keyfiyyətlərini tamamən unudur, həyatını oğru qanunlarıyla tənzimləyir və bir oğru kimi düşünür. Ufa şəhərinə yeni gəlməsinə baxmayaraq, yoldan keçərkən gördüyü yeni açılmış bir restoranı oğru dostlarına göstərib deyir: “Bu yeri əldən vermək olmaz, biz tələsməsək, başqa qruplar gəlib sövdələşəcək.” İlqar sadəcə yaramaz deyil, göründüyü kimi, yaradıcı yaramazdır, yaramazlıq etməkdən ötrü beyni daim yeni planlar qurur.
6
“Qəvvas” romanını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindəki yeri baxımından qiymətləndirsək, bu əsəri “kriminal-detektiv” janrda yazmış Qənimət Əlisaoğlunun, İsmayıl Qarayevin, Çingiz Ələkbərzadənin əsərləri ilə bir sıraya qoya bilərik. Romanındakı “obşak”, “strelka”, çeçen qruplaşmaları və 90-cı illər postsovet reallığının soyuq təsviri məhz Çingiz Ələkbərzadə əsərlərindən gələn realizmlə birbaşa səsləşir. “Qəvvas”ın baş qəhrəmanı İlqar bəsit bir küçə soyğunçusu deyil. İnstitut bitirmiş, Maliyyə Nazirliyində işləmiş, “abnaliçka” və böyük dövlət köçürmələri sisteminə bələd olan bir intellektualdır. Bu tipaj Qənimət Əlisaoğlunun əsərlərindəki dövlət strukturlarına sızmış qudurğan, təhlükəli və eyni zamanda savadlı cinayətkar, yaxud sistemin qurbanı olan məmur obrazları ilə tam mənada üst-üstə düşür. Dolayısıyla, “Qəvvas”ın ədəbiyyatdakı yerini adını çəkdiyim bu yazıçılarla bir sırada kateqorizə etmək lazımdır. Başqa sözlə, bu əsər bizim öz milli “çtiva”larımız arasında layiqli yer tutmağa layiqdir. Romanda yazıçı 90-cı illər “etiraflarını” bədii libasa bürüməyə çalışsa da, nəticədə ortaya roman yox, estetik süzgəcdən keçməmiş, sənədli bir məmur xronikası çıxıb – bir məmurun memuarı.

7
Romanda haqqında ən az danışılan, lakin bütün hadisələrdə arxa fon kimi var olan Ata obrazı üzərində düşünməyə dəyər. İlqar nazirlikdə işə düzələndə ilk olaraq atasına zəng edir, ən kritik anlarda atasını xatırlayır, sanki bütün hərəkətləri Atanın təqdirini almaq və ya onun zəhmindən qurtulmaq üçün edir.
İlqar və atası arasındakı münasibət ilk baxışda fədakar bir ata və çətinliyə düşmüş oğul hekayəsi kimi görünsə də, əslində bu əlaqənin arxasında böyük bir psixoloji travma, basdırılmış günahkarlıq duyğusu dayanır. Atanın romandakı obrazı təmiz, dürüst, heç vaxt səhv etməyən, əxlaqi dəyərləri hər şeydən uca tutan ideal bir müəllim profilidir. İlqarın daxilində atasına qarşı həm sonsuz bir heyranlıq, həm də böyük bir qorxu və əziklik kompleksi var. İlqarın institut illəri, Maliyyə Nazirliyində işə düzəlməsi əslində onun özünün yox, atasının onun üçün cızdığı “böyük ziyalı-məmur” gələcəyinin bir hissəsidir. İlqar əslində (bəlkə də) yazıçı olmaq istəyir, ola bilsin orta məktəbi bitirəndə sənədlərini filologiya fakültəsinə vermək istəyib, çünki uşaqlıqdan gözünü açıb evdə kitab görüb, o da yazıçı olmaq, kitab yazmaq haqqında düşünüb, ancaq despot ata onun bu arzularını beşikdəcə boğub, onu it hürən tərəfə deyil, işıq gələn tərəfə yönəldib, orada oğlunu divlərin gözlədiyini bildiyi halda. İlqar özünün deyil, atasının arzusunu reallaşdırmaq üçün iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olub, sanki atasından qisas alırmış kimi həvəslə pul maxinasiyalarına girir, “bax, sən istədin, mən də belə oldum” deyərcəsinə. Atanın Masazırdakı evini – bəlkə də İlqarın oğurluq pulla aldığı evi – oğlunun borcu üçün satması psixoloji olaraq bir növ onun “fədakarlıqla manipulyasiyasıdır”. Ata bu hərəkətlə İlqarı özünün yanlış tərbiyəsi ilə atdığı kriminal dünyadan xilas edir, amma eyni zamanda İlqarın boynuna ömrünün sonuna qədər daşıya bilməyəcəyi bir mənəvi yük qoyur. İlqar Bakıya azad bir adam kimi qayıtmır; o, artıq atasına həyatını, hər şeyini borclu olan, atasının qarşısında həmişə başıaşağı qalmağa məhkum edilmiş bir məğlub kimi qayıdır. Atanın İlqara dediyi bir söz bu mənada olduqca xarakterikdir: “Qayıt çıx gəl, otur kənddə, daha səni heç yerə buraxmayacam. Evimiz-eşiyimiz, yerimiz-yurdumuz, yeməyə bir tikə çörəyimiz… Bizim də qoca vaxtımızdı, bu gün varıq, sabah yox, gəl otur bu yurdda, bəy balası kimi dolanacaqsan”. Ata özünü bəy, oğlunu da “bəy balası” kimi görmək istəyir. Faciənin qaynağı da deyəsən elə buardadır. Ata-oğul münasibəti romanda sadəcə bir xilaskarlıq aktı deyil, Şərq ailə modelindəki “avtoritar ata və günahkar oğul” arxetipinin dramatik, daxili sarsıntılarla dolu psixoloji toqquşmasıdır.

8

Bu yazını yazarkən obyektiv olmağa, əsərin tənqidi cəhətlərini göstərməklə yanaşı müsbət tərəflərini də göstərməyə çalışdım. Məncə olduğumuz kimi görünməliyik. Biri-birimizi tərifləməklə, neqativləri palaz altına süpürməklə indiki mövcud durğunluqdan çıxmamız mümkün deyil.