22/04/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Home / 2015 / Fevral

HEKAYƏ
0

Müharibə cəhənnəmdir.

Müharibənin qızğın vaxtları idi. Atamı cəbhəyə ezamiyyətə göndərmişdilər. Kişi o vaxtlar hərbiçi idi, gənc əsgərlərin hazırlıqdan sonra cəbhəyə yollanmalarını və orada yerbəyer olmalarını təşkil edirdi. İki həftə idi ki, ondan xəbər-ətər yox idi. Qonşulara cəbhədən tez-tez qara xəbərlər gəlirdi. Nigaranlıqdan üzülmüşdük, vəziyyət get-gedə pisləşirdi. Həyətdəki uşaqlarla bir neçə dəfə küçəmizdən keçən yük maşınlarının əsgər meyitləri daşıdığının şahidi olmuşduq. Bir dəfə aşağı küçədə belə maşınlardan biri xarab oldu. Sürücüylə yanındakı hərbiçi oğlanın başı maşını təmir etməyə qarışanda, biz xəlvəti maşının arxasına dırmaşıb meyitlərə baxmağa başladıq. Onlar bunu görən kimi bizə acıqlanaraq qovalasalar da, 5 dəqiqə ərzində meyitləri yaxşı görə bilmişdik. Gözləri yumulu olanlar heç, amma gözləri açıq olanlar sanki harasa baxırdılar. Hətta onda mənə elə gəlmişdi ki, onlardan biri mənə baxırdı. Sonra başa düşdüm ki, belə olmur.
Anam müəllim idi, qəpik-quruş maaş alan müəllim. Qardaşım at idmanıyla məşqul olurdu və arada ippodromda qalıb qara-qura işləri görürdü ki, bəlkə bir-iki manat pul qazansın. Belə vaxtlar dolanışığımız pisləşirdi. Hətta bir dəfə evdə heç çörək qalmamışdı, soyuducu da boş idi. Təkcə bir qab sirkə vardı. Yaxşı yadımdadır, qabı açıb barmağımı sirkəyə saldım və sirkəli barmağımı sovuraraq mədəmi aldatmağa başladım. Anam bu mənzərəni görüb çox kövrəldi, mənə yaxınlaşaraq O da mən etdiyimi təkrarladı, sirkəyə batırdığı barmağını sovurdu. Beləcə birlikdə nahar etdik, barmaq sovuraraq. Sonra başa düşdüm ki, “acından barmaq sovurmaq” olarmış, bəlkə də elə məhz bu imiş.
Səhəri qonşumuz Rəna xalanın oğlunun meyidini gətirdilər. Düşmən snayperi Rüfətin sağ gözündən vurmuşdu. İki gündən sonra atamın sağ olduğunu öyrəndik. Kişi mühasirəyə düşübmüş. Atam sağ-salamat qayıtdı gəldi, hamımız saatlarla onu iynəyib öpdük. O bizim qəhrəmanımız idi, supermenimiz idi.
O hadisənin üstündən 20 ildən çox vaxt keçib, ondan sonra pis günər də olub, yaxşı günlər də görümüşük. Həyat adamı ora-bura vuraraq bərkidib, yaşamağı öyrədib. Atam ondan sonra dəfələrlə cəbhədə oldu və bir neçə dəfə də mühasirəyə düşdü. Amma xoşbəxtlikdən sağ salamat qayıtdı. Mən bəxti gətirməyənləri düşünürəm.
Bu gün sabah 30 yaşım olacaq, amma mən hələ də harada sirkə qabı görürəmsə, həmin gün yadıma düşür. Həmin gün yadıma düşdükcə də anlayıram ki, müharibə dəhşətdir, müharibə bütün xalqlar üçün faciədir və bu faciədən mənfəət güdənlər var olduqca bu faciə bitməyəcək. Çünki müharibə planlı şəkildə hazırlanmış pul qazanmaq yoludur, biznesdir. Nə qədər ki, insanlar müharibələrin dini və milli klişelərlə dolu təbliğatına uyaraq qan tökməyə davam edəcəklər, yer üzü bu faciənin əlindən gün görməyəcək. Yer üzü müharibələrdən azad olmayacaq.
Arada indi də o maşındakı meyitlər yadıma düşür. O vaxt gözləri mənə zillənən meyidin mənə baxmadığını zənn etmişdim. Amma indi yenə fikirləşirəm ki, bəlkə də elə mənə baxırmış və demək sitəyirmiş ki, ay uşaq, müharibə əsl cəhənnəmdir. Yalvarıram, bunu hamıya de. Hamıya başa sal!

 

 

GÜNDƏM
0

Jurnalist Türkan Turanın yazısıını təqdim edirik:

Dizlərimi qarnıma çəkib oturdum. Başımı əllərimin arasında sıxıb ağladım.

Şüurlu bir təkliyin içində, özümlə qarşılaşmaqdan qorxdum, qaçmaq istədim! Bilirdim əslində qaçmağın, susmağın, qorxmağın nə demək olduğunu! Amma bu dəfə başqa idi… Çünki 23 ildir qurtula bilmirdim!

Yenə həmin 4 gün yaxınlaşır. Yenə mən unutmağa çalışdığım o günləri, xatırlayıb, 4 gün min dəfə ölüb, diriləcəm!
Acımasız qəhqəhələr, bomba səsləri, qan gölünə dönən küçələr, bitməyən fəryadlar…! İllər keçməsinə baxmayaraq, hələ də özümü tapa bilməmişəm! Nə vaxt yadıma düşsə, qırıb dağıdıram. Gözlərim qan çanağına dönür ağlamaqdan.

Yumruğumu, dırnağım ətimi qanadana qədər sıxıram!

Dünyaya qız doğulduğum, üçün yaradanı lənətləyirəm!
13 yaşım var idi. 12 il keçirdiyim o möhtəşəm qış fəslinin 13-cü ilini yaşayırdım. Amma deyəsən bu qış daha sərt keçəcəkdi!

Müharibənin nə olduğunu dərk etmirdim. Amma hər şey “kaş o səhər, heç açılmazdı” dediyim gün dəyişdi.. Soyuq qış səhəri idi. Hər tərəf ağ örpəyə bürünmüşdü. Qapı sərt şəkildə döyülməyə başladı. Bir qədər sonra ayaqla vururdular.

Səs hamımızı qorxutdu. Atam qapını açan kimi, avtomatın arxası ilə sinəsindən vurdular. Zərbənin təsirindən, qeyri-ixtiyarı olaraq atam yerə sərildi!

Sonra silahı bizə doğruldaraq çölə çıxmağımızı əmr etdilər. Bizi evimizin qarşısındakı meydana yönəltdilər. Burda çoxluğun qadın və uşaq təşkil etdiyi, xeyli insan vardı. Güllələr göydə uçuşurdu. Sağa, sola diqqət etməsək, alnımıza dəyəcək kimi idi..

Bir qədər sonra hərbi maşınlardan 20-ə yaxın əsgər düşüb, bizə doğru gəldi. Avtomatı üstümüzə tuşlayaraq, maşınlara çıxmağımız üçün əmr verdilər. Meşənin yaxılığında hərbi hissənin bazasına gətirdilər.

Elə maşından düşəndə, gördüklərimdən şoka düşdüm. Dörd bir yanda işgəncə var idi. Qadınlar zorlanır, kişilər döyülürdü. Avtomatın arxası ilə kişilərin cinsi orqanına vururdular. Bir daha bizim kişilərdən uşaq dünyaya gətirə bilməməkləri üçün….

Yeni doğacaq nəslin, onlardan olacağını deyirdilər. Bir qədərdən sonra kişiləri maşından düşürdülər. Atam gözə dəymirdi.

Hamı ac-susuz idi. Mən isə özümü qır qazanına atılmış və bir azdan əriyib məhlula dönəcək kimi hiss edirdim. Balaca bədənimlə insanların arasında özümü unudulmuş kimi hiss etməyim isə bir az təsəlli verirdi. Sanki kiçik olmam, avantajım idi.

Bir qədər sonra qaranlıq çökdü, göstərişə əsasən bizi hərbi maşınlara yığaraq meşəyə doğru aparırdılar.
Yollarda gördüyüm mənzərə dəhşət idi. Şəhər qan gölünə dönmüşdü. Adama elə gəlirdi ki, bulud yağış əvəzinə qan yağmışdı.

Ortalıqda düşmən ordunun əsgərləri görünürdü. Yerə sərilmiş insanların, ölüb ölmədiyini yoxlayırdılar. Hərəkət və səs gələn kimi yenidən güllələyirdilər.

Daha əvvəl görmədiyim yerə gətirdilər bizi. Burada da xeyli əsir və eyni işgəncələr gördüm. İnsanları diri-diri yandırırdılar. Bəzi kişilər irəli çıxıb, hansısa qadını qorumaq istəyəndə, güllələnirdi!

Bu günə qədər yadımdadır, bir neçə dəqiqə ərzində 20 yaxın kişi öldürüldü. Kişilərin çoxu qadınlara qarşı o mənzərəni görməkdənsə, sanki etiraz edib güllələnməyi daha üstün tuturdular! İnsanlıq tarixi o mənzərəni görməyə hazır olmadığına əminəm!

Baş verənləri görməmək üçün ölmək istəyirdim. Hər dəfə insanlara edilən vəhşiliyi görəndə, ətimdən ət kəsilirdi. Beynimi uyuşdurmaq, yatmaq, yox olmaq istəyirdim. Gənc qızlara atalarının gözünün qarşısında təcavüz edir və qorxulu filmlərdə, əcaib rol ifaçısı kimi qəhqəhə çəkirdilər. “Ölümə məhkumsunuz, soyunuzu qurudacağıq, qarnınızda bizim oğlanlarımızı daşıyacaqsınız”deyib, qadınlara hücum çəkirdilər.

Gözümün qarşısında hamilə qadının qarnın cırıb, uşağı çıxardıb, ocağa atmışdılar. O mənzərəni görəndə, mən çoxdan özümdən getmişdim. Gözümü açanda o vahimənin içində gözüyaşlı anamı gördüm.

Orda qaldığım 4 gün davam edən vəhşilikdən geriyə, az sayda sağ insan qalmışdı. O vaxta qədər mənə, anama və bir neçə qadına toxunmadıqları möcüzə olmalı idi.

Növbəti gecə idi. Göyün üzü qırmızı idi. Sanki yerdəki qanın rəngi, göydə əksini tapmışdı.

Qaranlıq, pis qoxulu otağın bir küncünə sıxılmışdıq. Bir azdan ayaq səsləri gəldi. Anam məni bərk-bərk qucaqlayıb bağrına basmışdı. Əlacı olsa sanki yenidən bətnində gizlədəcək qədər titrəyirdi. Amma titrəməsi boş yerə deyildi. Çünki o ayaq səslərindən gələn əl, məni anamdan dartıb qopardı. Az qalırdı naləsi göyə çatsın, onu daha əvvəl bu cür görməmişdim. Məni nə üçün apardıqlarını başa düşmürdüm. Ağlayır, bildiyim bütün yalvarışları edirdim, aparmamaqları üçün!

Dəhliz boyunca gah sürüyərək, gah itələyə-itələyə bir otağa atdılar. Özümü itirmədən sakitləşdim. Otağa göz gəzdirdim. Hiss olunurdu ki, bu otaq digərlərindən səliqəli və hansısa rütbəli şəxsə məxsusdur. Bir qədər sonra dəhlizdə iti və ağır addımlar eşidilməyə başladı. Qalın bir səs, “onun qızıdır?” sualını verib, cavab almadan içəri daxil oldu!

Hündür, kök, 45 yaşlarında, saqqalı, saçında tək-tək ağ tük görünən adamla göz-gözə gəldik! Üzündəki nifrət, ürək bulandıran gülümsəmə ilə üzümə baxdı. Qəfəsdən açılan vəhşi heyvan kimi üstümə şığıdı.
Sadəcə əlimi üzünə atıb, cırmağa fürsət tapa bildim. Çünki bir qədərdən sonra saçımdan yapışaraq, divara çırpmışdı. Bədənim sanki maşın altından çıxmış kimi sızıldayırdı. Deyəsən dişim qırıldığı üçün ağzım da qan içində idi.

Alnımdan axan qan da, üzümdən süzülərək gözümə dolmuşdu. Özümə gəlib, qan dolu gözlərimi açanda, qarnımdakı dəhşətli ağrı, bütün ağrılarımı unutdurmuşdu! Bədənim keyimişdi!

Hərəkət etmədən, fikirləşirdim. Anamın niyə nalə etməsini indi daha yaxşı başa düşürdüm!

Artıq balaca qız yox, təcavüzə uğramış qadın idim. İçi parçalanmış, hissi alınmış, həm bədəninə, həm ruhuna, həm gələcəyinə təcavüz edilmiş qadın!

Qadın kimi formalaşmayan kiçik bədənim, təcavüzün ən dəhşətlisinə məruz qalmışdı.

Yerdən qalxa bilmirdim. Sanki illərlə yatağa bağlı xəstə idim. İndi isə yataqdan yerə düşmüş, həmin köməksiz xəstədən fərqim yox idi.

Özümə gəlmədən növbəti dəfə eyni adam daxil olmaqla, digər əsgərlərin təcavüzünə məruz qaldım. Üzünü cırdığım yekəpər hər dəfə şüşədə və ya güzgüdə üzünü görəndə çəkdiyi siqareti bədənimdə söndürərək, balaca fahişə ilə başlayan söyüşləri sıralayırdı. Təbii ehtiyacın üstümə tökürdü, “sizi belə məhv etmək lazımdır”deyirdi!

Bədənim siqaret kötüyünün yanıqları, içim parçalanmış halda daha nə qədər dözə bilərdim?! Bəzən elə bilirdim gördüklərim yuxudur!

Amma hər dəfə diksinib özümə gəlirdim!

Ölmək üçün çarələr axtarırdım. Amma əslində ölüdən fərqim yox idi.

Qurtuluşum da belə oldu. Ölü bilib, digər cəsədlərlə birlikdə bir dərəyə atmışdılar. Sonradan öyrəndim ki, əsgərlərimizdən biri təsadüfən xırıltımı eşidib, məni Ağdama-xəstəxanaya aparıb. Bir neçə il danışa bilmədim. Dilim tutulmuşdu.

Bədənimdəki yaralar sağaldı! Ancaq izləri həm bədənimdə, həm ruhumda qaldı. Elə həmin gündən bütün qoxular barıt, bütün rənglər qırmızı və qara, bütün səslər avtomat və bomba səsləri oldu…

Nə uşaqlığımı yaşaya bilmədim, nə gəncliyimi, nə qadınlığımı. Sevişmə sonrası qadın olmadım mən!
Gənc qızlıqdan qadınlığa keçid etmədim. Ehtiras, hərarət, istilik nədir bilmədim!

Əsir oldum, övlad oldum, şəhid qızı oldum, kimsəsiz oldum, şagird oldum, tələbə oldum, amma qadın ola bilmədim!

Aynanın qarşısına keçib, bədənimə baxanda siqaret izlərini görüb bədənimdən iyrəndim. Başımın sağ tərəfindən, həmin gün kökündən yolunan saçımın keçəl yerini görəndə, üzümdən iyrəndim! Fəryadımı kimsə eşitmədiyi üçün, qulağımdan getməyən səsimdən iyrəndim! Qadın olduğum gün, qadın olmağımdan iyrəndim! Qadınlığı rədd etdim!

Hamı məni Xocalıda təcavüzə uğramış qız kimi göstərdi. Bir daha mən yenə özümdən iyrəndim. Bir gerçək var idi əslində: mənim bədənimə, barmaqla göstərənlərin isə vicdanına təcavüz edilmişdi.
12 il yaşadığım Xocalı, ağlımda 4 gün və bir adla yadımda qaldı. Təcavüz!!!


HEKAYƏ
0

Bəxtiyar Hidayət 

   ƏTƏNƏ

 

Şair Səfər Pik özünü Şoloxovla müqayisə edərdi, nədi- nədi o da kənddə yaşayır. Adına dar dünya, vəfasız dünya  dediyi bu dünyada bu şairin  olan qalan iki oğlu, bir arvadı, bir  Ala inəyi və bir də beş-altı kitabı vardı ki bu kitablar da o Ala inəyin hesabına basılırdı. Kəndin bütün həndi pay torpağı kimi əhaliyə paylandığından Şair Səfər  Pik Ala İnəyi sahədən gətirdiyi otla həyətdə bəsləyirdi.

 Ala inəyin quluncu qırılmış, məmələri şüşələnmişdi. Bu –gün sabah doğası idi. Şairin ğözü Ala inəkdə idi. Hər il Ala inəyin danasını satıb özünə 200-250 tirajlı bir kitab çıxartdırardı. Buzov tez ətlənsin deyə şair inəyin məmələrini buzov və ailə arasında 50-50-yə bölmüşdü. Ala inək də bicin biri . Şairin ailəsinə məxsus südün bir hissəsini də eydirər balasına saxlayardı ki ailə demək olar ki süddən də bir xeyir görməzdi. Inəkləri ola-ola ordan-burdan sarımsaqlıq alardılar. Buna görə də Ala inəyin hörməti də elə evdə şairin hörməti qədər olmuşdu.Uşaqlar inəyə sahədən ot gətirmir, anaları da ki Ala inəyə elə baxırdı guya ala ilana baxırdı.           

                                                     –

Bu şair Səfər Piklə Ala inək artıq bir –birinə çox isnişmişdilər. Hətta onların arasında qəribə oxşarlıqlar da tapmaq olardı. Məsələn-Ala inəyin üstündən şair gənələri necə təmizləyirdisə şairin şeirlərini də ədəbiyyatdan elə təmizləmək lazım idi. Ala inək qaşovlanmağı sevərdi şair də təriflənməyi, sığallanmağı.. Ala inək başından həyətə bağlı idi, şair də başından hökumətə bağlı idi. Ala inək buğaya gələndə o biri inəklərə necə sıçrayırdısa şair də tədbirlərdə tribunaya elə sıçrayırdı. Ala inək tənhalıqdan bezib mələyərdi, şair də tənhalıqdan yazdığı şeirləri mələyə-mələyə oxuyardı. Hətta Ala inək düyə vaxtı özünü əmərdi də. Bununçün o dal qıçının birini qaldırıb başını da xeyli qanırıb əməliyyata başlardı. Şair o vaxt Ala inəyin başını noxtalayıb noxtanın buruntaqlıq yerinə iti uclu məftillər bərkitmişdi və inək bir –iki dəfə özünü əmərkən məftillər yelninə batdığından bu əməlini tərkitdi. Indi şairi də beləcə noxtalamaq lazım idi ki özü-özünü əmməsin-yənə hər dəfəsində özünü təkrar etməsi. Zatən onun şeirləri bir-birinin eyni idi. Ala inək hər buğaya gələndə rayon İcra Hakimiyyətinin 1-ci müavininin kənddəki fermasında sürülürdüsə şair də siyasi mövzuları gedib o birinci müavindən sifariş alırdı.

 

   Belə oxşarlıqları çox tapmaq olar və bu oxşarlıqlardan sonra Ala inək şairdən daha dəyərli bir varlıq kimi hörmət qoyulası bir zad olar. Çün Ala inək Allahın ona verdiyi quyruğu yalnız çibini, göyöyünü qorumaq üçün kullanırdı, amma şair quyruğu olmaya –olmaya quyruq bulamağı bacarırdı.

                                                –

 

    -Hələ dedim a qırılmış, şimşək çaxır, keçirin o televizoru. “Qoy görək Əsmər noolacaq, Ezo noolacaq” .  İndi gəlsin Ezo antennanı düzəltsin. Andırın sistemi yanıb. Bu Türk qardaşlar da serial tapdılar verməyə.

  Beləcə deyinə-deyinə tələsik-tələsik antennanı düzəldirdi şair . Oğlu da ona kömək edirdi.

  -A bala muğama baxın, saza baxın, Zəlimxana baxın. Nə var ee seriallarda.

 -Dədə sən canın bəsdi dəə. Yeri get deyəsən inəyin sancısı tutub. Antennanı özüm düzəldərəm.

-Ay məndən olub mənə oxşamayan köpəkoğlu haa. Belə getsə vəsiyyət edəcəm qəbrim nədi, heç heykəlimin üstünə sizi buraxmasınlar. Onsuz da dahilərin çoxunun ailə problemi olub.

-Dədə, düzdü ki rayon şairləri hərəsi özünə bir heykəl yeri manşırlayıb? Deyirlər sənə erməni qəbristanlığının yanı düşüb.

-Kəs səsini qancıq balası! Bu torpağın hər qarışı bizimdi. Erməni qəristanlığı deyil ora. Ərməni qəbristanlığıdı. “Ərmən” sırf türk sözüdü. Orda ərmən türkləri yatır.

Şair ağzı köpüklənə-köpüklənə bir xeyli danışdı. Oğlu ha demək istədi ki ordakı görbagorlar axı dünənin erməniləri idi, deməyi artıq bildi.

      Bu vaxt o biri uşağın səsi gəldi:

-Dədə, inək doğur.

-Qoy doğsun, birinci dəfəsidimi, özü doğacaq. Bir azdan məni göstərəcəklər. Qoy görüm bu andır antennanı  neynəyirəm.

                                                    

 

Antenna şairin ekrana çıxacağı vaxta zornan hazır oldu. Şair külfəti ekarn başına yığmışdı. Aşıq Ədalətin 70 illiyi haqda yarım saatlıq bir veriliş getməli idi ki, o verilişdə də rayon şairlərinin hərəsinə bir-iki dəqiqə söz düşəydi ya yox. O cümlədən Səfər Pik də iki dəqiqəlik bir çıxış yapdi:

–       Yaşasın ümummilli lider, onun uğurlu yolunu davam etdirən prezidentimiz və s.

   Çıxışı bitəndən sonra isə- “nəhayət tarixə biz də düşdük”-dedi öz özünə.

Uşaqlar şairin çıxışını üz-gözlərini turşuda-turşuda izlədilər. Böyük oğlu dilləndi:

-Heç hənanın yeriydi? Sabah yenə çıxa bilməyəcəyik kəndin içinə.Mən də elə bilirəm şeir deyəcək.

Şair :

-Kəs sənin südünə lənət. Eşşək nə bilir zəfəran nədi? Xalxın uşaqları deyir noola mənim dədəmi də göstərələr, bu gör neynəyir? Bu kənddə sizin dədənizdən başqa kimin dədəsini televizora verirlər? Niyə fəxr eləmək əvəzinə şıllaq atırsınız? Mən də hörmətli müavinə yalvarıb sizə iş istəmişəm a burnunuzdan gəlsin. O mənim şairliyimə hörmət edib sizə iş verəsidi, daha sizin qara qaşınıza görə yox ki.

Kiçik oğul da söhbətə qoşuldu:

-Düz deyir dəə dədə. Hər il bir dana bordayırıq ki o da sənin kitabınnın badına gedir. O cəhənnəm- kitab çıxandan sonra təqdimatdı, nədi ondan keçırırsən o andırın ikinci hissəsini də salırsan evə. Gəl indi avara –uvara şair xaylaqlarına havayı yemək ver. Hələ də İmanın nisyəılərini verə bilmirik

-Siz məni dəli eləyəcəksiniz, dəli.

Böyük oğlu Turan dilləndi:

-Dədə, hələ o gün Müxalifət Səməd gör nə deyir- Deyir ki sənin dədən guya türkçüdü, oğlunun adını Turan qoyub, amma öz qardaşı ilə bir qarış torpağın üstündə on ildi küsülüdü. Bu necə birləşdirəcək bir belə türk millətini?

-Qələt edir agent kopoludu o. Bütün günü oturub internetdə ermənilərə xəbər ötürür. Hələ mənə də sataşır ki, gəl şeirlərini yerləşdirim bloga zada. Dedim qoy kopolu Con indi də məni oxumasın.

  Kiçik oğlu elə dilləndi ki sanki burada söhbət nə Turan dünyasından, nə də Kopolu Condan getmişdi bayaqdan:

-Hələ bir o ləqəbini də dəyiş. Uşaqlar əlli şunquruq qoşur. Lap biabır olmuşuq

-Aya bu kənddə nə bilirlər Pik nədi, Peqas nədi. Onsuz da heç kim öz kəndində peyğəmbər olmayıb. Mənim ən əziz günümdə qanımı itin qanına döndərməyin.

Şair ağzı köpüklənə-köpüklənə, donquldana-donquldana oğullarının ikisinin də üzünə lambıltıyla tüpürüb bir-iki də qab qacaq qırıb bayıra çıxdı

                                    –

  Zərblə çırpılan qapının səsindənmi ya bayırdakı şairanə axşam havasındanmı inəyin doğmağı yadına düşdü.

  Inək salamat doğmuşdu. Şair  sevindi. Buzovun erkək olması əhvalını bir az düzəltdi-yaxşı ət götürəcəkdi erkək buzov böyüyüncə.

 Oğulları da yanına gəldi. Onlar yəqin ki inəyin ətənəsini Alabaşa vermək üçün şairin acıqlı olmasına fikir verməyib Ala inəyə baş çəkmişdilər.

Şair böyük oğluna:

–     Apar ətənəni itə ver.

-Baş üstə.

Amma nə qədər axtardılar ətənəni tapa bilmədilər. Kiçik oğul birdən sevinə-sevinə dedi:

-Ay caan, inək ətənəsini yeyib.

-A beyşüur övlad, buna sən niyə sevinirsən, həə?

-Dədə, deyirlər ətənəsini yeyən inək buğaya gəlməyi bir il təxirə salır. Deməli inək danalı qalacaq.. Gələn il yox o biri il sən satmağa dana tapmayacaqsan. Onda kitabın da çıxmayacaq. Kitabın çıxmayanda bizdə də təqdimatın ikinci hissəsi olmayacaq. Həm də ən azı bir il kitabında ləqəbini dəyişib gözümüzə soxmayacaq uşaqlar.

-Uşaqların da var-yoxuna lənət, sənin də!

 Uşaqların üzünə tüpürüb bayıra çıxdı- Şair şeiri yazmır, şeiri doğur -sözlərini daim təkrarlayan Səfər Pik. İndi sanki Ala inəyin yerində hiss edirdi özünü. Sanki  birinci müavinin qabağında sözünü yeyirmiş kimi hisslər keçirdi.Sanki özü də öz şeirinin ətənəsini yemişdi. İllər uzunu bircə dəfə televizorda göstərilməyini arzulayan şair bu arzunun sevincini yaşaya bilmədi. O nə qədər xəyallar qurmuşdu televizorda göstəriləndən sonra şəhərdə necə yeriyəcəyi, necə qarşılanacağı barədə. Kənddəki təbriklər də ki öz yerində. Amma sanki hər şey bir anda bərbad olu.

Yüz faiz bilirdi ki, sabah nə kəndin arasına, nə də şəhərə çıxacaqdı. Bu an telefon çağırdı.

Yüz faiz bildi ki, şairlərdən hansısa zəng edib:

-A qırılmış, məni soruşan olsa deyin inək doğuzdurur, inəyin balası tərs gəlib.

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Kütləvi iradəsizlik – Aristotelin ἀκρασία (akrasia) modeli

 

Tez-tez eşitdiyimiz bir ifadə var: Bu millət nə vaxt oyanacaq? Burdakı „oyanmaq“ feli sadəcə yuxu halından oyaq hala keçməyi bildirməkdən daha böyük iddia ilə yüklənib və onun nəyi ifadə etdiyini yəqin oxucular ən azı intuitiv (bu sözü yadda saxlayın, zəhmət olmasa) olaraq onsuz da təxmin edə bilirlər. Yəni, qınaq bir qrupun, bizm halda Azərbaycan cəmiyyətinin ona olan haqsızlığa niyə etiraz etməməsinə yönəlib. “Oyanmaq” burda sadəcə yuxudan ayılıb passiv ayıqlıq vəziyyətində qalmağı yox, hansısa aktiv bir etiraz formasını nəzərdə tutur. Yuvarlaqlaşdıraraq bu gözləntiyə “təşəbbüs gözləntisi” deyək. Bu təşəbbüssüzlüyə olan qınağın çox vaxt ayrıca ifadə olunmayan, ancaq həmişə nəzərdə tutulan konteksti, həm də, onun (təşəbbüssüzlüyün) subyekti olan cəmiyyətin ona edilən haqsızlıqdan xəbərdar olmasıdır. Deməli, çəmiyyət qınanır ki, nə baş verdiyini bilə-bilə bu baş verənlər ilə bağlı adekvat təşşübbüs (aktivlik) göstərmir.

Bu davranış (təşəbbüssüzlük) ilk növbədə məntiqə uyğunsuzluğu ilə diqqət cəlb edir və ən azı qədim yunan fəlsəfəsinə gedib çıxan müzakirə tarixi var. Qədim yunanlarda bu tip davranışlar (bilinən səbəblər ilə ona reaksiyanın uyğunsuzluğu) ἀκρασία (akrasia/akratia) mövzusu tərkibində müzakirə olunub. Bizim “hər şeyi bilə-bilə yatan” cəmiyyətimizin də davranışı ἀκρασία–yanın bir formasıdır.  Akrasia sözündəki a inkar hissəciyi kratos (güc, hamiklik) (kratein – hökm etmək, hökm sahibi olmaq) sözünü inkar edir və “özünə hakim olmamaq, özünə nəzarəti itirmişlik” bildirir. Maraqlı məqam burasıdır ki, qədim yunanca bu sözün tərkibində ayrıca “özü(nə)” (auton) hissəsi yoxdur. “Özünə hakim olmama, özünə nəzarətsizlik” elə “hakim olmama, nəzarətsizlik” ilə ifadə olunub. Akrasia sözünə antonim olan söz enkrasia-dır və “özünə hakim olma, özünə nəzarət etmə deməkdir.

ÁκρασίαSokratdan əvvəl, Sokratın özündə, Platonda və s. müzakirə olunub. Ancaq müasir debatlar üçün əsas olan formatı Aristotelin bu məfhuma verdiyi definisiya ilə müəyyənləşib. Bu kiçik yazıda mövzünun müzakirə tarixinə yer vermək istəmirəm, məqsədim başqadır. Ona görə də digər müəlliflərin mülahizələrinə konsentrasiya olmayaraq Aristotelin bu anlayışla bağlı şərhlərindən yalnız bir neçə məqamın üstündə dayanmaq istərdim. Yazının məqsədi həmçinin Aristotelin ἀκρασία ilə bağlı iddialarına şərh vermək deyil, daha çox Aristotelin ἀκρασία-nı izah etmək üçün işlətdiyi silloqizm modelindən metafor kimi istifadə edərək onu yuxarıda bəhs etdiyim “Bu millət nə vaxt oyanacaq?” qınağına proyeksiya etməkdir.

Deyildiyi kimi, ἀκρασία  “özünə hakim olmamaq, özünə nəzarəti itirmək” deməkdir. Məsələn, diabet xəstəsinin özünü saxlaya bilməyib şirniyyat yeməsi akratik aktdır. Eləcə də artıq çəkidən əziyyət çəkdiyi halda idman etmək üçün özünü toparlaya bilməyən adam akratik hala girmiş olur. Hirslənib özündən çıxaraq hərəkətlərinə hakim ola bilməyən adam aktiv akratikdir (bəzən buna “affekt halında” olmaq deyirlər). Eləcə də “affekt halında” passiv olmaq olar, məsələn, təhlükəni başa düşdüyü halda müdafiə olunmamaq. Misallardan göründüyü kimi, akratik aktların və halların aktiv və passiv növlərini ayırd etmək olur. Özünə nəzarəti itirərək nəyisə etmək aktiv ἀκρασία, özünə nəzarəti itirərək nəyisə etməmək passiv ἀκρασία–dır. Bu təzahür formalarına görə bəzən ἀκρασία –nın aktiv və passiv formaları bir-biri ilə qarışdırıla bilər.

Qayıdaq girişdə dediyimiz “təşəbbüssüzlük” (“Bu millət nə vaxt oyanacaq?” kontekstindəki “oyanmamaq”, “yatmışlıq”) qınağına. Yuxarıdakı təsnifata görə, bu “təşəbbüssüzlük” də passiv ἀκρασία–dır. Ancaq  bu, elə də əhəmiyyətli məqam deyil. Məsələnin daha maraqlı tərəfi Aristotelin ἀκρασία-ını izah etmək üçün verdiyi silloqizm modelində görünür.

Çoxlu məzə və zarafatın əsası olan

  1. Bütün insanlar ölümlüdür.
    1. Sokrat insandır.
    2. (Deməli) Sokrat ölümlüdür.
 

cümlələrini hamınız tanıyırsınız, çox güman ki. (Haşiyə: Sokratı milliləşdirərək yerinə Abbasqulu, Məmməd, İlham, Fatma, Ramiz, Zərifə və s. də qoya bilərsiniz, mahiyyət dəyişməz.) Bu, tipik silloqizmdir. Yəni, silloqizm şərt kimi verilən iki mülahizə əsasında üçüncü bir mülahizəyə çıxarışdır. Şərt kimi verilən 1. və 2. cümlələri premislər (ruscadan “predposılka” kimi tanıdığımız), 3. çümləsi isə çıxarışdır (conclusio). 1. böyük premis, 2. kiçik premis adlanır. Hər iki premisdə rast gəlinən anlayış “insan”dır. Bu, ortaq anlayışdır (bu anlayışı da yadınızda saxlayın, bir zəhmət) və premisləri bir-birinə bağlayır. Ortaq anlayış, deməli, hər iki premisdə olur, çıxarışın özündə olmur və verilmiş premislər əsasında çıxarışın mümkünlüyünün şərtidir. Aristotelin silloqizm haqqında təlimi çox mürəkkəb təsnifat sxemləri və modellərini ehtiva edir, onlara girməyək. Sadəcə onun nəzəri və praktiki silloqizmləri bir-birindən fərqləndirməsinə diqqət yetirək. Bu fərq əsas ondan ibarətdir ki, nəzəri silloqizmin çıxarışı (conclusio) premislərindən fərqli, yeni bir bilik vahididir. Yeni mülahizədir, yəni. Praktiki silloqizmlərdə isə çıxarış (conclusio) yeni bilik yox, əməldir. Yəni praktiki silloqizmin nəticəsi olaraq nəsə əməli bir şey baş verməlidir. Əgər bu, baş vermirsə, praktiki silloqizm baş tutmur və ἀκρασία baş verir. (Bununla bağlı yadıma düşmüş bir əhvalat paylaşım. Bir dəfə 25 nömrəli avtobusda yol gedirdim. Axşam saat 22-ə qalırdı, yollar tıxaclardan təmizlənmişdi, sürücü bunun ləzzətini çıxarmaqdan özünü saxlaya bilmirdi. “Azadlıq” prospektini keçib “Drujba” kinoteatrına tərəf dönəndə süəti qaldırıb rəsmən uçmağa başladı. Avtobusdakılar oturacaqlardan yapışmışdılar, başlarını bulayıb deyinirdilər, amma sürücüyə bir şey demirdilər. Bir nəfər yaşlı qadın isə bərkdən qışqırmağa, sürücüdən sürəti azaltmağı tələb etməyə başladı. Digər sərnişinlərin reaksiyası çox maraqlı oldu. Qadını dəstəkləmək əvəzinə onu “sakitləşdirməyə” başladılar, kimsə təmkinli olmağa çağırdı, başqası çantasından su çıxarıb ona içirtmək istədi. Yəni, zahirən qadın özünə nəzarəti itirmiş, digər sərnişinlər isə təmkinlərini qoruyaraq özlərinə hakim kimi görünürdülər.  Aristotelin definisiyasına görə isə o avtobusda özünə hakim (enkratik) olan yeganə adam həmin qadın, digərləri isə akratik (özünə nəzarəti itirmiş) idilər. Çünki ortada olan şərtlər/premislər (1. Avtobus bu sürətlə gedərsə qəza olacaq. 2. Qəza olarsa avtobusdakılar öləcək, yaralanacaq ya da nəsə başqa zədə alacaq. 3. Mən də avtobusun içindəyəm. 4. Etiraz olmasa sürücü sürəti azaltmayacaq. Deməli: 5. Etiraz etməliyəm. ) əsasında nə etməli olduğunu  başa düşən və bunu edən o, idi. Digər sərnişinlər isə ya şərtləri başa düşməmişdilər ya da başa düşə-düşə heç nə etmirdilər.)

Deməli, ἀκρασία premisləri bilə-bilə çıxarışa cürət etməməkdir. Praktiki silloqizmdəki bu “çıxarış (conclusio) = əməl” məqamı ətrafında sonsuz debatlar var, sadalanması bu yazıya sığmaz. Mənim istədiyim də elə Aristotelin bu silloqizm modelini şərhlərdən kənar saxlamaqdır. Şərhçilərin nə deməsindən asılı olmayaraq Aristotelin modeli verilmiş formasında çox maraqlıdir, beyni qıcıqlandırır və bizim oxucu öz şərhini özü müəyyənləşdirsin. Həm də, yuxarıda deyildiyi kimi, yazının məqsədi Aristotel ilə razılaşmaq yaxud razılaşmamamaq deyil, onun ἀκρασία  üçün praktiki silloqizm modelindən metafor kimi istifadə etməkdir.

Akratik silloqizmdə premislər öz növbəsində digər (nəzəri) silloqizmlərin nəticəsi olan bilik vahidləridir. Amma, yuxarıda təsvir edildiyi kimi, onların bilinməsi praktiki silloqizm çərçivəsində gözlənilən adekvat çıxarış-əməlin baş tutmasına qarantiya vermir. Əksinə, ἀκρασία-nın problem kimi aktuallığı da elə bundadır. Amma ἀκρασία normallıq yox, anormallıqdır, Aristotelin təbirincə desək, (öz) yaxşılı(ğın)a can atan insan təbiətinə ziddir. Onun müvcudluğu insan təbiətinin qüsurluluğu ilə bağlıdır, amma bu o demək deyil ki, onu aradan qaldırmaq olmur.

Premislər bilinəndən sonra onun (ἀκρασία-nın) hələ də mümkünlüyü ayrı problemdir, daha böyük yaxud daha kiçikdir, deyə bilmərəm. Amma bu modeli yuxarıdakı, “Bu millət nə vaxt oyanacaq?!” qınağı ilə qınanan təşəbbüssüzlüyə/(siyasi?) apatiyaya (hansını ki, ἀκρασία–nın bir növü kimi identifikasiya etdik) proyeksiya etsək, görərik ki, bizdə vəziyyət Aristotelin vaxtındakı ἀκρασία-adan daha çətindir. İş orasındadır ki, təşəbbüssüzlükdə qınanan cəmiyyət bu gözlənilən təşəbbüs üçün lazım olan premislərə (şərt olan biliklərə, informasiyaya) sahib deyil. Toplumun öz vəziyyətini real olaraq dəyişməyə təşəbbüs göstərməsi üçün bu təşəbbüsün vacibliyinin premislərini bilmək lazımdır. Bizim cəmiyyət isə bunları bilmir, olsa-olsa onları hardansa eşidib, aralarındakı “ortaq anlayış”ı, o məşhur “middle term”i tuta bilmir. “Nikomax etikası”nda Aristotel yazır:

“… birinin biliyə sahib olub onu istifadə etməməsi hallarında biz görürük ki, bu “sahib olma” tamam başqa “sahib olma”dır. Bu, müəyyən mənada “sahib olma” və eyni zamanda “sahib olmama”dır. Məsələn, yatmış, ağlını itirmiş yaxud sərxoş birində olduğu kimi. … Bilikdən doğmuş kimi görünən cümlələri demək hələ o biliyə doğrudan da sahib olmaq deyil. Çünki, yuxarıdakı vəziyyətdə (yatmış, ağlını itirmiş yaxud sərxoş) olan biri də elmi deduksiyalar deyə yaxud Empedokldan sətirlər oxuya bilərlər. Təzə öyrənən biri də ona öyrədilən cümlələri bir-birinin yanına düzür, amma o, hələ biliyə malik deyil. Əksinə, biliyin objekti insanla birləşməlidir və buna vaxt lazımdır. …”  (Tərcümədə akademik dəqiqlik gözlənilməyib.)

Qeyd: Aristotelə görə, “bilmək” elə “ortaq anlayışı (middle term-i) bilmək”dir.

Bu narahat vəziyyətdən çıxmaq üçün ilk şərt keyfiyyətli premis istehsal etməkdir. Ümumi şüarlar və çağırışlar şəklində yox, lazım olan təşəbbüs ilə əlaqəsi (Aristotelin təbirincə desək, “middle term”ləri) aydın görünən informasiya olaraq. Bizim insanların (o da az-çox mülumatlılarının) ətrafda nə baş verməsi haqqında olan məlumatı və onu başa düşmə səviyyəsi intuisiya müstəvisinə deqradasiya olunub. Ümumi çağırışlar bu müstəvidə olan beyinə xitab edə bilmir. Tez-tez eşitdiyimiz “Kitab oxuyun!” çağırışı da bu təşəbbüssüzlük məsələsində bir işə yaramır, çünki “ortaq anlayış” (middle term) aydın görünmür. Başa düşmək olmur, “Qanun” nəşriyyatının (misal üçün) nəşr etdiyi kitabları oxumaqla necə ölkədəki vəziyyətdən çıxmaq olar. Əlbəttə, ümumilikdə hamı razıdır ki, kitab oxumaq yaxşı şeydir, amma “oyanmaq” üçün lazım olan “middle term”i tutmaq üçün bəs etmir. Bu cür çağırışlar, məsələn, qol əzələlərini bərkitmək istəyən birinə qaçmağı məsləhət görmək kimidir: idmandır, orqanizmin ümumi vəziyyətinə müsbət təsir edəcək, amma on il fasiləsiz qaçsan da, qolunun əzələləri dəyişib bərkiməyəcək. Konkret kitablar, konkret yazılar və informasiyanın başqa formaları lazımdır ki, sırf gözlənilən o təşəbbüs ilə bağlılığı bilinsin. Bu, ἀκρασία-dan çıxmağın ilk şərtidir, qarantiyası olmasa da.

Ölkədə “sabitliyi” (dolayısı ilə passiv ἀκρασία –nı) saxlamaq üçün məlumatsızlıq təşkil olunur və səhnələşdirilir. Bu, bir tərəfdən passiv ἀκρασία-nı saxlamağa kömək ola bilər, amma digər tərəfdən aktiv ἀκρασία üçün enerji akkumulasiya edir. Qeyri-mütəşəkkil ingilabvari vəziyyətlər əslində aktiv akratik aktlardır (özünə nəzarəti itirmə). Ümumiyyətlə premis ola biləcək informasiyaya sahib olmayan, əlinə düşəni məlumatları isə analiz edə bilməyən kütlənin özünə nəzarət mexanizmi, belə deyək, yaxşı deyil. Premislər nə qədər yaxşı dərk olunarsa, enkratik vəziyyətə keçid bir o qədər asan olar. Kütlənin keyfiyyəti onun enkratik aktlar daşıyıcısı olmasının şərtidir. Əksinə, premislərin bilinməsi nə qədər çətindirsə, yəni insanların  nə baş verdiyindən aydın, şüurlu surətdə xəbəri yoxdursa, proseslərin mahiyyəti bilinmirsə, (aktiv) akrasiyanın intensivliyi də bir o qədər böyük olacaq. Bu aspektdən baxanda cəmiyyəti ἀκρασία vəziyyətində saxlamaq istəyən hakimiyyətdəkilər özləri də parlaq ἀκρασία nümunəsi nümayiş etdirirlər: ya edilməli olanı bilirlər, ancaq etməyə cürətləri (bu kontekstdə buna “qeyrət” də demək olar) çatmır, ya da ümumiyyətlə cəmiyyətdə nə baş verdiyindən xəbərləri yoxdur.

 

Tinay Muşdiyeva, Vyana universiteti, fəlsəfə institutu

 

 

ŞEİR
0

Yadigar Tağıyev

Ürəyindən
( Ürək görməyəni göz görmür.)

Ürəyindən baxan gözlər
Ürəklərə baxır deyə
Gözlərin gözləri görür
Ürəyinə xəbər verir.

Ancaq bir ürək yayınır
Ürəyindən, gözlərindən
Gözlərim kənarda qalır
Sənin görən gözlərindən.

Məni də şübhə bürüyür
Xəbərsizəm bəlkə mən də,
Mənə baxan
Hansısa başqa gözlərdən.
Ürəyim titrəyir o vaxt
Yenə səni düşünürəm
Ürəyində şübhə varmı
Ürəyim səndən danışır.
Axı sənin ürəyinə,
Mənim də gözlərim baxır
Mən baxıram ürəyinə
Ürəyimi şübhə alır.

Ürəklərdən baxan gözlər
Şübhələrlə görə bilər.
Ürəyinə şübhə düşsə
Mənim gözlərimi görər.
—————-
Qürurun
Qürurun adınsa
Mən başqa adla çağıracağam.
Mənim sevgim mənim səsimdi.
Məni  səsimdən tanıyacaqsan.
Heç  səslənməsəm
Sussam, qürurdandı
Adını unudacaqsan.
Öz adını ? Mənim səsimi ?
Əvvəlcə hansını unudacaqsan ?

——————————————————————————————————— ———

Cavab
Cavab verməsən
Eşitməsəm əks-sədamı.
Şübhə edəcəyəm
Bəlkə heç
həmin o böyük dağ deyilmişsən sən.
Sədası  səsimlə
birgə səslənən.
Sən də, təbəssüm et
Dağ təmkininsə heç dəyişməsin
“O -yam “-de “özüməm.
Sadəcə
düzgün yerdə
və
qarşı-qarşıya
durmamısan sən”  

————————————————————————————
Yaşanası
Çiçəklər, şəfəqlər
Səslər, sevinclər
Sən özün bütünlüklə-
Məndən bir azca.
 
Yagışdan sonrakı bir gözəl günəş
Göy qurşağı
və bütün rənglər.
 
Yalnız gözəlliklərə açılan gözlər
Baxması  səndən
Görməsi  məndən.
 
Sən güllər içində yerini tapmış
Mənsə gözəlliklərdə itib batınca
Sizlər gözləyincə
Mənsə doyunca
 
Sizin var olduğunuz bütün ömürlər
Məndən saatlar
 
Məni tapmayınca
Gözləyib, yorulub sonra söyüncə
Məndən qulaqlar.
 
Sənin qürurunca olan rəftarın
Məndə tərcüməsi öz ürəyimcə.
 
Sənin hər gəlişin, yeni bir işıq.
Çoxluca işıqlar.
Öpüşlər, gülüşlər
 
Yaşamaq öyrədən, sevmək öyrədən
Gözəl kəpənəklər,zərif ümidlər
-Tez tez uzaqlaşan
Ancaq
yenidən gələn
 
 
Birgə gördüyümüz bütün yuxular
Sonu gözəl olan şirin nağılllar
Divlə döyüşən və qalib gələnlər.
 
Bir sözlə
 
Yaşanası olsam, şeir kimiyəm
Sizlər oxuyunca, mən oxununca.   

—————————————————————————

                            Qütb
(Cogito  ergo  sum  _   D.) fikri ilə

Günəş batır.  İşıqlanmaq üçün süni işıqları yandırırıq.
 
Günəşin əvəzedilməzliyini əvəz etməyən təbiətin özü varıdır. Zülmətin özü.
 
Qütb ulduzunun əvəzedilməzliyinin yeri vardır. Vaxtı.
 
Təbiətlə üz-bəüz qalmaqdan qorxmayanlar üçün təbiət vardır.
 
Özümüzü öz yerimizdə tapmaq üçün qütb ulduzu vardı: Böyük ayı bürcünün ən parlaq ulduzu.
 
Bizə məlum olanları tapırıq- Əvvəlcədən bizə məlum olanları. Onları tapmaq üçün özümüzü tapmırıq ki.
 
İnamımın göstərdiyi, cəsarətimin oyatdığı, həvəsimin apardığı, sevincimin azdırdığı yerlərdə özümü tapmaq üçün sən varsan. Bitdiyimi hesab etdiyim andan sən başlanırsan.
 
Mən düşünüb səni tapmamışam ki. Mən var olduğum kimi sən varsan.
 
Günəşin olmadığı yerlərdə də istiqamət vardır. Sənin olmadığın yerlərdə də -Sən varsan. _ Yadigar
13.02.14

—————————————————————————————————————————
“Sən”sən ?
“Mən”, “mən” deyirik, “Mənəm” deyib sinəmizə döyürük, özümüzdən çıxırıq.
Məsuliyyəti atmaq, tanımadıqlarımızı adlandırmaq üçün “Onlar” əvəzliyi var. “Onlar”- Hansısa başqaları.
“O”-Başımı qaldırmadan əlimlə göstərirəm.”O-məndən başqa hər kəs”.
Böyük görünmək üçün “Biz ” olaq gərək. “Biz”-yəni mən, mənim kimi düşündüyünü düşündüklərim. “Çox olaq ki, biz kimi bataq onun gözünə !”.Mən də nə vaxtsa onlara, sizlərə lazım olacağam. “Gəlin birləşək”.” Mən”imi gizlədirəm özüm kimi qorxaqların arasında. Döyüş qurtarandan sonra özümü tapa bilmirəm.
“Siz” – Üzbəüz durduğum soyuq dəmir qapıya ya arxasındakına deyirəm “Kimsiniz ?” -“Mən-əm”. Eynən mənim kimi cavab verir. İltifatını göstərir,mənini göstərir, özünü yox.
“Sənsən ?” Qaranlıqdakı ümidimdəm həyəcanla soruşuram. Soruşan yox, cavab verən öz səsim olacaq. “Hə.” -Sözünü eşidirəmsə, özümü eşidirəm. Gözlərimə işıq gəlir. Özümə gəlirəm. _
————————————————————————
Min il bir cığırla yanaşı getsək,
yenə sanacağam ki ayrıyam səndən.

Mənzilə çatsaq da, heç çatmasaq da,
Əl-ələ tutsaq da, heç tutmasaq da.
Bir yerdə yaşayıb, bir yerdə ölsək,
Ya
Bir də heç bir vaxt görüşməsək də.
——————————————————————
Gözəlliyi paltar kimi geyinmisən əyninə.
Narahatsan çıxaracaqsan deyə.
Mənsə
Heç baxmıram geyiminə, üzünə
Qaranlıqda sevişəcəyik deyə
————————————————————————————
Sonda, yalnız ən sonda xəbər tutdum ki, bax elə bu keçib gedən mənim ömrümdü.
Sənin təbəssümün, işığın, səsin – duyan, eşidənsə mənim qəlbimdi.
Məndə eşidilmək istəyi vardı. məni çağırırdı, sənin səsindi.

Birlikdə düşünür və susuruqsa, bu son nəfəsimdi, sözsə sənindi.
———————————————————————————————–
Bircə sənin evinin işığı da var deyə
Yəqin ki arasından heç görünməsə də
mənim baxdığım yerdən
-Nə gözəldi Bakının işıqları !
 
———————————————————————————————–
Hələ də məni dinləmək üçün özündə az da olsa bir həvəs saxlaya bilmisənsə, mən həmin o “little bit” həvəsdən istifadə edib olduğum vəziyyəti anlatım. Bu aşağıdakı bənzətmədə izah olunur: Əgər bir balıq başını sudan kənara çıxarıb nəsə görmək istəyərkən çox aşağıdan uçan bir quşa vurulubsa, onların görüşü çox çətinliklə baş tutacaqdır. Quş iltifat göstərib asudə vaxtında balığın ola biləcəyi suyun səthinə yaxınlaşdıqda yəqin ki balıq suyun dərinliklərində problemlər toruna düşüb. Balıq öz fəlsəfəsinin səthinə çıxanda həmin vaxt quş zirvələrdə süzəcəkdir. Yeri gəlmişkən- su yunan fəlsəfəsində zaman ölçü vahidi hesab olunur. Ancaq mən heç də dərin insan olmaq istəməzdim. Öz təvazökarlığımdan iyrənirəm. Sevgi üçün fəlsəfəni fizikaya qurban verərdim. Fəlsəfə ilə müqayisədə fizikanın imkanları məhduddur.(Daha doğrusu fizikanın imkanları konkretdir.) Ömür isə “sən demişkən” qısadır…
———————————————————————————————–
Sevilmə hissini keçirərkən beynin aktivləşən hissəsi , kokain qəbul edərkən aktivləşən hissəsi ilə eynidir. Yəni hər ikisi beynin eyni bir hissəsi ilə bağlıdır. Kokainə üz tutmağı qərara almışam. 

Beyin hüceyrələrimin hamısına cavabdehliyi öz üzərimə götürmüşəmsə, niyə bir qrup hüceyrələr digərləri üzərində hökmranlıq eləsin ? Mən ki diktatorlara nifrət edirəm. Mən demokratam.

Sevilmə hissinin çox gözəl bir hiss olmasını düşünürəm. Hərçənd ki, mən belə bir hiss keçirməmişəm.
Belə təxmin edirəm.
——————————————————-
Bir azca işıq göndər
Bir azca gülüş göndər
Lap azca
Bir az özünə saxla
Sənə yetəcək qədər
Özünü mənə göndər
Darıxmışam yamanca
—————————————————
dünya qadın şəklidir
ya da qadın bədəni
kişi ol dünya boyda
ya da çəkil kənara
bax
nə gözəldir dünya
————————————————————–

GÜNDƏM
0

KİMDİR DƏLİ?

37-ci ilin repressiyaları üçün burnunun ucu göynəyənlər, “Ah nə kef çəkməli əyyam idi”, – deyib sovet dövrünün senzurasını arzulayanlar da var. Qərəz, hərə bir şey üçün darıxır. Şota İataşvili də keçmişdəki dəlilər üçün darıxmaqdadı. Deyir: “Onlar daha maraqlı, daha kreativ, daha urbanistik idilər”. Başlayır uşaqlıq, yeniyetməlik dövründə gördüyü dəlilərdən danışmağa. Biri xüsusən yadında qalıb. Bu adam qoltuğuna radio vurub gedirmiş stadiona. Futbol oyununa baxmağa. O zamanlar oyunlar həm də radio ilə canlı yayımlanırdı. Bunu indi təsəvvür etmək nə qədər çətin olsa da, belə bir şey olub. Aparıcı başdan ayağa oyunu danışırdı. Məsələn, deyirdi ki, Maşallah Əhmədov topu götürüb meydanın sağ küncü ilə irəliləməkdədi… Zərbə, top qapının yanından, yaxud da üstündən keçdi. Sən də bu eşitdiklərini təsəvvür etməliydin. Bəli, bunu indi təsəvvür etmək çox çətindi. İndi  oyunları həzz ala-ala seyr etmək üçün hər cür şərait var. Topu, oyunçunu, hakimi hər tərəfdən çəkib adamlara göstərirlər. Hakimlərin də səhvi o dəqiqə aşkar olur. Yadımdadı, rəngli televizor almışdıq. Bir qohumum rəngli televizorda futbola baxandan sonra dedi: “Biz bu vaxta qədər futbola baxmamışıq”. Düz deyirdi. Hərçənd həmin o rəngli “Raduqa” markalı televizoru da texniki imkanlar baxımından indinin inkişaf etmiş televizorları ilə heç cür müqayisə etmək olmaz. Ağ-qara televizorda isə  oyunçuların kölgəsi də ekrana düşürdü. Oyunçuların sayı gəlib çatırdı qırx dördə. Üstəlik külək bir balaca əsən kimi ekran qarışırdı. Gərək bir adam qalxaydı damın üstünə. Daima antennanı ora-bura hərlədəydi…
 
Qərəz, Şotanın haqqında danışdığı adam qoltuğuna vururmuş radionu, gəlirmiş stadiona. Qulağını radioya dirəyib, yayıma qulaq asıb, şərhlə oyunu müqayisə edirmiş ki, görsün şərhçi adamları aldadır, ya yox. Adamda azara bax. Şərhçi bir balaca yanlışlığa yol verəndə, götürüb radioyaya məktub yazırmış. Niyə adamları aldadırsınız?  Filan dəqiqədə top qapının yanından iki metr aralı keçib. Sizin şərhçi isə dedi ki, top qapıdan bir metr aralı keçib. 
Sonra Şota günlərin bir günü nəsə xəstələnir. Onu xəstəxanaya aparırlar və həmin bu dəliylə bir palatada yatmalı olur. Təsəvvür edin, bu söhbət içki masasının arxasında gedir. O danışır və mən də qulaq asa-asa paralel olaraq uşaqlıqda gördüyüm dəliləri xatırlayıram. Xatırladıqca bu qərara gəlirəm ki doğurdan da o dövrün dəliləri daha kreativ, daha maraqlı və urbanistik idilər. Nəyin əlamətidir bu? Nostalgiya, keçmiş üçün darıxmaq, yoxsa həqiqətən də belə idi? Bu onun göstəricisidir ki, cəmiyyət nə qədər geri gedib. Cəhalət tüğyan etməkdədir. O vaxtın dəliləri nəsə icad etməyə çalışırdılar. Məişət avadanlıqlarını söküb nəsə özlərindən təzədən bir şey quraşdırmaq istəyirdilər. Biri vardı, həyətinə nə qədər dəmir-dümür yığmışdı. Təyyarə düzəltmək istəyirdi. Deyirdi düzəltməyinə düzəldəcəm, amma uçacaq- uçmayacaq onu bilmirəm. 
 
Bir dəli də yadımdadı. Parkda Lenin heykəlinin qarşısında bir yekə ağac vardı. Gövdəsində oyuq yaranmışdı. Bu dəli həmişə deyirdi: “Lenin ağaca o qədər baxıb ki, ağac deşilib”. 
 
Cəmiyyətin nə qədər geri getdiyini göstərən daha bir göstərici var. O vaxtlar dəli olmuş adamlar haqqında daha çox bu sözləri deyirdilər: “Oxumaqdan başı xarab olub”. Bir nəfər tanıyırdım. Öz-özünə danışa-danışa küçədə gəzirdi. Hamı deyirdi ki, oxumaqdan başı xarab olub. Biz də uşaq idik. Bilmirdik doğurdan da oxumaqdan başı xarab olub, yoxsa camaat kitaba qarşı qorxu yaratmaq üçün belə şayiələr yayır. Yəni sən də oxusan onun gününə düşəcəksən. 
 
Bir uzaq qohumum vardı. Xəstələnmişdi. Hamı deyirdi ki, uzanıb kitab oxumaqdan bədəni quruyub. Bir adamı da xatırlayıram. Onun haqqında “Körpüsalanlar”da yazmışam. Dirəşmişdi ki, sportlotoda beş rəqəmini tutacam. Anasıyla balaca bir evdə yaşayırdı. Çox az adamla ünsiyyətə girirdi. Özünə qapanmışdı.  Ata tərəfdən yaxın qohumumuz idi. Nə qədər əziyyət çəkdi. Axırda doğurdan da beş rəqəmini tutdu. Özünə süd rəngində bir maşın aldı. Amma artıq başı pozulmuşdu. Dəli oldu. Neçə dəfə maşınla itdi. Hər dəfə axtarışa verib respublikanın bir tərəfindən tapıb evlərinə gətirirdilər. Sonra daha evdən bayıra çıxmadı. Maşının da təkərlərini gecəylə açıb apardılar. Belə bir faciəvi həyat yaşadı adam. 
 
Bir başqa dəlini da xatırlayıram. Heç kimlə işi olmazdı. Toyda, yasda peyda olub, bir qab çörəyini yeyib çıxıb gedirdi. Onun haqqında da deyirdilər ki, cavanlıqda çox güclü riyaziyyatçı olub…
 
İki cür dəlilik var. Cəhalətə xidmət edən dəlilik. Tərəqqiyə xidmət edən dəlilik. Gəlin indi də bu günümüzün dəlilərini xatırlayaq. Onlar nə edirlər? Cin çıxarırlar, qeybdən səslər eşidirlər, onlara vergi verildiyini iddia edirlər. Üstəlik bu dəlilər hər gün efirdədirlər. Tanınırlar. O vaxtın dəliləri haqqında deyirdilər: “Oxumaqdan başı xarab olub”. İndinin dəliləri haqqında deyirlər: “Adama vergi verilib”. 
 
Ötənlərdə bir müsahibə oxudum. Müsahibədə adam ciddi-ciddi demişdi ki, cinlərimi küçədə gəzdirmirəm. Bir kadr isə heç yadımdan çıxmaz. Bir nəfəri uzatmışdılar yerə. Bir cinçıxardan isə onun başının üstündə dayanıb guya adamın qarnındakı cinlə danışırdı. Daha doğrusu cini danlayırdı: “Sən nə edirsən orda? Çıx ordan. Çıx. Çıx get Məkkəyə”. 
 
Cinçıxardan cini çox ərkyana danlayırdı. Lap “O olmasın, bu olsun” filmindən Məşədi İbadla Sərvərin deyişməsi yada düşdü. Sən orda neynirsən?  Ən pisi də odur ki, millətin ataları, anaları, xalaları, bibiləri, bığlı-saqqallı kişilər bu dəlilərin qapılarında növbəyə düzülüblər. Fala baxdırırlar, cin çıxartdırırlar. Ətək-ətək pullar xərcləyirlər. 
 
Ölkədə normal bir elmi jurnal olmayanda, efiri falçılarla, müğənnilərlə, idmançılarla dolduranda belə də olmalı idi. 
 
Keçək məsələnin başqa tərəfinə. Haqverdiyevin “Uca dağ başında” adlı bir hekayəsi var. Hekayədə bir şəhərdən bəhs olunur. Bu şəhərin əhalisi bekarçılıqdan əziyyət çəkir. Ona görə də darıxmaqdan yaxa qurtarmaq üçün işləri-peşələri dəli oynatmaqdır. Dəli tapmayanda gedib başqa yerdən dəli gətirirlər. Bu da alınmayanda kimisə dəli edirlər. Gerçəkdən də bizim adamların dəlilərə qarşı çox qəddar münasibəti var. Bir də görürsən bazarda, küçədə bir topa bığlı-saqqallı bazburutlu kişi yığışıb dəli oynadırlar. İndi adamdı, əsəbləri dözməyib başı pozulub. Ya anadan belə doğulub. Bu o demək deyil ki, onu araya alıb dolamaq lazımdı. Ayıb deyilmi? Nə ad vermək olar buna? Onsuz da  cəmiyyətimizdə elə bir vəziyyət yaranıb ki, bir balaca həssas, biraz abırlı adam dəli olmalıdı. Olmayıbsa, ya dəli edənlər təbəqəsinə mənsubdu, ya da qabırğaları standartlardan biraz qalındı. 
 
 Bir dəfə 8-ci kilometr bazarında gördüm. Bir dəlini bir topa kişi araya alıb oynadırdı. Biri dəliyə bir manat verib onu söydürürdü. Biri dəliyə iki manat verib bunu söydürürdü. Baxırsan yekə-yekə kişilərdi. Atadırlar, ailə başçısıdırlar, əmidirlər, dayıdırlar… Oturanda  dünya siyasətindən, masonlardan,  mərifətdən, qanacaqdan danışırlar, amma  xəstə bir  adamı ortaya salıb vəhşicəsinə əylənməkdədirlər. Nədir bunun adı. Dəli edib adamı salıblar çöllərə, hələ bir utanmadan da oynadıb guya özlüklərində əyləncəli vaxt keçirirlər. Halbuki, xəbərləri yoxdur başqa dəlilər, efirdəki qalstuklu, kostyumlu dəlilər  bunların özlərini bu və ya digər formada dolamaqda və oynatmaqdadırlar. Belə məqamda klassik sual çıxır ortaya: Kimdir dəli? 

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Savaşmaq və sevişmək arasında seçim

 

(Rasim Qaracanın “On bir gecə” kitabı haqda resenziya) 

 “İnsanlarımız könülsüzləşiblər. Bunun təkcə bir səbəbi var; yaxın Qarabağ savaşında bütün könüllülər cəbhəyə yollanıb və çoxu da həlak olub. Yerdə biz könülsüzlər qalmışıq. Artıq biz nə dostluq etməyi, nə də sevməyi bacarırıq. Qəlb dünyamızda səbəbini fəhm edə bilmədiyimiz bir boşluq yaranıb. Düşünə bilirsizmi, vətən borcu deyərək minlərlə insan özünü müharibə adlı ət maşınının içərisinə atır. Bu insanlar toplu şəkildə Bir Millətin Könlü idi deyə bilərik. Bəlkə də buna görə bütün milli hədəflərimizdə bu qədər könülsüzük. Bizi əzən sistemə qarşı heç bir dirəncimiz yoxdur”.

 
Bu uzun sitatı yazıçı Rasim Qaracanın “Könülsüzlər” essesindən götürmüşəm. Rasim bəy ədəbiyyatımızda yapon poeziyasının ruhunu, avanqard şeiri, sürrealizmi və sairəni layiqincə təmsil etmiş, bir çox yeniliklərə imza atmış insandır. Şəxsən mən onun 1989-cu ildə hansısa jurnalda çıxan “İstəməzdim dəniz otağıma gəlsin” misralı şeirinin havasını, təxminən elə o vaxtlar Azad Yaşar və adını unutduğum başqa şairlə yaratdığı “Baca” ədəbi qrupunun gurultulu manifestini unutmuram. Keçən il isə Rasim bəyin “On bir gecə” hekayələr kitabı çıxdı, sitat gətirdiyim esse də o hekayələr kitabının bir küncündə özünə yer tapıb. 
 
Müəllif kitabı “Qarabağ Dekameron”u adlandırıb, burada 10 hekayə, 10 əsgərimizin dilindən verilir. Bunlar savaşda mühasirəyə düşüblər, son döyüş qabağı qərara gəlirlər ki, səhərəcən bir təhər vaxtı ötüşdürsünlər, hər kəs ilk sevgisi, ya da ilk sevişdiyi qadın haqda danışsın. Bokaççonun “Dekameron”u ilə müəllifin paralel qurması da burdan irəli gəlir, çünki orta əsrlər italyan ədəbiyyatının şedevrlərindən biri olan “Dekameron”da da 3 gənc və 7 qadın şəhərdəki (Florensiya) epidemiyadan qurtulmaq üçün şəhər kənarındakı villaya toplaşır, orda vaxtı öldürmək üçün cürbəcür maraqlı əhvalatlar danışırlar.
 
Ancaq mən Qaracanın hekayələrini oxuyanda daha çox “Min bir gecə” ərəb nağıllarının ruhunu gördüm. Hətta bəzi hekayələr elə Şirvanın yarımsəhra iqlimində yaranmış (Rasim Qaraca keçmiş Əli Bayramlı şəhərində doğulub, böyüyüb) nağıllara oxşayırdı. “On bir gecə”nin qəhrəmanları olan döyüşçülər öz sevgi əhvalatlarını danışdıqca, kitabı səhifələdikcə sən də bir oxucu olaraq özünü Şəhriyar şahın yerində hiss edirsən, istəmirsən bu nağıllar qurtarsın, çünki qurtaranda Şəhrizadın boynunu vuracaqlar – əsgərlər son döyüşə girib öləcəklər. Düzdür, nağılda Şəhrizad axırda da sağ qalırdı, ancaq bizim ümidsizlik girdabına düşən könüllülərimizin heç bir şansı yoxdur. Bu, hər səhifədən adama cümlə-cümlə anladılır. Çünki hekayələr sevgi haqda olsa da, burda əslində heç sevgi də yoxdur. Qəhrəmanların bir çoxu sevdiklərini hətta öpə də bilməyib savaşa gəliblər. Müharibə haqdadır, amma müharibə də yoxdur. Çünki əsl savaşın insanın daxilində getdiyini müəllif yaxşı bilir. Daxili savaşlarımızda axan qanlar, itkilər, yaralı və ölülər daha çox deyilmi? 
 
Bu mənada, “On bir gecə” hekayələr kitabına atəşkəs dövrünün ədəbiyyatı da deyə bilərik. Burada hələ heç nə öz yerini tapmayıb. Döyüşçülər sevgi hekayələrini, yarımçıq qalmış dinc həyatlarını danışırlar, eyni zamanda, nifrət və savaş da burada yarımçıqdır. Bu hekayələrdə müsbət, mənfi qəhrəmanlar yoxdur. Sadəcə, 10 nəfərin adından danışılan böyük bir təəssüf var, keçmişin bir də qayıtmayacağına, nağıllarda deyilən kimi, “geriyə baxarkən bizim daş olacağımıza” aid xəbərdarlıq var. Bu hekayələrin kədəri öldürücü deyil, dirildicidir. 
 
Ümid edirəm ki, Rasim Qaracanın hekayələrini oxuyan indiki və gələcək insanlar öz sevgilərini yarımçıq qoyub savaşa getməyəcəklər. 1960-cı illər hippi hərəkatının məşhur şüarında deyilən kimi: “Savaşmayın, sevişin”. Bəzən bu, insanların öz ixtiyarında olmasa belə, yazıçı bizə bu ümidi verir. 

ŞEİR
0

SƏKİNƏDƏN YENİ ŞEİRLƏR

 

Nolar, allah baba, öldürmə balaca uşaqları…
Kəfən nazik, soyuq torpağın altında xəstələnir onlar..
cənnəti anlayacaq yaşa çatmadılar ki,
bir-iki gəlincik, top, masanın altına sığışa biləcək qədər evcik istəyirlər,
bir də
yorulub yatanda,
gecənin qaranlığında
analarına sığınmaq…

*

Daha çox da darıxmıram, biləsən…

Məsələn, atamın ağ saçları kimi
ağrıtmırsan ürəyimi
Eləcə içimi gizildədir xatirən…
Balaca əlini açıb dilənən uşaqlar kimi
ağrıtmırsan ürəyimi,
amma şəkillərinə baxa bilmirəm cəsarət toplayıb…
Anamın gecələr xısın-xısın ağlamağı kimi
ağrıtmırsan ürəyimi, amma
adını eşidəndə
gizlənirəm aynalardan…

*

Bu nömrəyə zəng çatmır,
Telefon ya söndürülüb, ya da…
Bilmirəm…
Bir küçə pişiyini qucaqlayıb oturmuşam dəniz sahilində…
Soyuqdu mənə, pişiyə də,
Elə sudakı balıqlara da…
üzümü tutub göy üzünə,
Uladım bu gecə,
Nigaran qalma, gedirəm,
Vidalaşmadan heç kimlə…

*

Yox, ağlamıram…
Hər gecə qan-tər içində yuxudan dik atılıb
Sənə şeir yazmıram…
Hər gün şəkillərini qucaqlamıram!
Yox, yalançı deyiləm,
Baxmıram xəritədə getdiyin şəhərə,
Heç hava proqnozuna da…
Sənə yazdığım axırıncı məktubu
Biləyimə, tam damarımın üstünə yazdım,
Didim-didim elədim…

HEKAYƏ
0

EMALATXANA

-Xəstənin vəziyyəti pis deyil,amma körpənin vəziyyəti kafidir. Deyəsən vurmusunuz, qarnında iz var.- Həkim eynəyinin altından onu etinasız halda süzdü.
-Mən Əfqanıstan veteranıyam. Əgər məni bununla şantaj etsəniz, qaynar xəttə zəng vurub hamınızı tutduracam.
Həkim onun bu sözlərindən sonra üzünü döndərib getdi. İki saat sonra ona balaca bir yeşik verdilər. Əllərində qalan barmaqlarla qorxa-qorxa kağızı araladı. Çəhrayı büzüşmüş bir varlıq gözləri qapalı halda yeşiyin küncünə atılmışdı. Tibb bacısı ətrafa boylanaraq:
– Bu həkimlərin beli qırılsın. Azca pul verin, küməsə qoyulsun. Yaşayar, bəlkə də, yaşayar. Yeddi aylıqdı. Oğlandı, hayıfdı.-dodaqları əsə-əsə pıçıldadı.
– Bəlkəni əkiblər göyərməyib. Ölür ki, bu. Qəpik də verən deyiləm. Cəhənnəm olsun! – deyib yeşiyi qamarlayıb özü ilə götürdü. Gətirib yan oturacağın ayaqaltısına itələyib köhnə maşınına gücü gəldikcə qaz verdi. Maşın ac qurd kimi ulayıb xəstəxanın həyətini tərk etdi. Yol getdikcə dodağının altında özündən asılı olmadan:
– Mənim nəyimə lazım idi?! Nəyimə lazım idi 56 yaşımda?! Bu nə qələt idi etdim?! Nəyimə lazım idi?! Nəyimə…?!- azı əlli dəfə pıçıldadı. Birdən ona elə gəldi ki, yeşik hərəkət etdi. Qəfil ayağını əyləcə necə basdısa bayaqdan zorla gedən maşın özünu ürəyi getmiş insan kimi asfalta çırpdı. Bu maşını alandan bəri ilk dəfə olaraq qapısını çırparaq içindən çıxdı. Bir siqaret yandırıb oktyabrın soyuq havasını ciyərlərinə çəkdi. Nələr görmüşdü bu 57 ildə. İşlədiyi emalatxanalarda qoyduğu barmaqlarının sayı beş olmuşdu. İndi sağ əlində qalan üç barmaqla siqareti tutarkən maşındakı yeşiyi unuda bilmirdi. Ondan qorxduğunu özünə etiraf etməyə qorxurdu. Ona elə gəlirdi ki, bu an ordakı uşaq qalxacaq, dünya boyda olacaq. Onun qarşısında hesab soruşacaq. ” Bütün günahlarım qarşıma belə çıxdı. Bükülü, bağlama şəklində. Həyat olmadı, qardaş, olmadı mənim ki, kindersürpriz oldu. Hamı arvadını döyür də. Bircə mənimki vuran kimi uşağını saldı. Hamı qızını döyür də. Bircə mən vuran kimi, bütün Rusiya qarşıma çıxdı. Mən nə deyirdim?! Deyirdim ki, namuslu ol! Qoltuğuma verdilər namusumu, deportasiya etdilər. Mənim nəyimə lazım idi?! Mənim nəyimə lazım idi?!”- donquldana-donquldana maşının ətrafında dörd dolanmağa başladı. Sonra qəfil özünə gəldi. Siqareti yerə vızıldatdı. Son cəsarətini toplayıb maşına oturdu. Nə qədər çalışdısa maşın işə düşmədi. Kürəyini oturacağa söykəyərək dərindən nəfəs aldı. Gözücü yeşiyə tərəf baxaraq tərpəndiyini bu dəfə dəqiq hiss etdi. Yadına atasının Alabaşın balaca küçüklərini azdırmağa aparmasını xatırladı. Onda Alabaş başa düşmüşdü. Hey zingildəyirdi. Gözü açılmamış balaları isə yeşikdə idi. Onda atası onların hamsını suya atmışdı. Öz düşündüyündən özünün əti ürpəşdi. Anladı ki, bu yeşiyi gözlərinin qarşısında saxladıqca vahimə onu basacaq. Cəld yerindən qalxıb yeşiyə tərəf əyildi. İçinə baxmamağa cəhd edərək onu götürüb maşından çıxdı və onu gözlərini az qala yumaraq yük yerinə atdı. Sanki bir az yüngülləşmiş kimi maşını yenidən işə salmağa cəhd etdi. Maşın vərəmli xəstə kimi bir iki xırıldayıb işə düşdü. Başqa vaxt yollarda müştəri güdən gözləri bu dəfə maşını saxlamağa cəhd edən əlləri belə görmədi. Birbaşa həyətə sürdü. Maşını düz emalatxananın qarşısında saxlayıb yük yerini açdı. Titrəyə-titrəyə yeşiyi götürüb düz emalatxanın ortasına apardı. Hara qoyacağını anışdıra bilməyib gah stolun, gah da rəfin üstünə qoydu. Son qərar olaraq rəfin üst hisəsinə itələyib arxasına baxmadan az qala oradan qaçdı. Əllərini əl-üz yuyanda yuyarkən ona elə gəlirdi ki, kimisə öldürüb. Əlləri qanlıdı, ha yusa getməyəcək . Evə girəndə anası suaedici nəzərlərlə onu süzdü.Özündən asılı olmadan:
– Nə baxırsan? Döydüm. rahat oldun? Ölmüşdü az qala. Qoltuğuma verdilər əkdiyimi. 90-a çatdın düzəlmədin.Ax,axxxx.-zarımağa başladı.
-Nolub ay bala. Dədən o qədər döyüb ki, məni. Olan şeydi. Heç fikir eləmə! Allah o biri balalarını qorusun. Olmasın bu soxulcandan uşağın. Böyük iş olacaq- anası yenə o nifrət etdiyi ironiya ilə sözləri sıraya düzüb cümlə qurduqca qulaqlarını tixayıb kar olmaq istəyirdi. Anasını danışa-danışa qoyub yataq otağına keçdi. Gücsüz halda çarpayıya sərilib hər şeyi bir anda unutmaq istədi. Bu kəndi, yiyəsiz hesab edib gənc yaşında özünə təslim etdiyi o yaşıl gözlü sısqa gəlini, indi əli yetmədiyi o ailəsini-qızını, oğlunu, hətta bir zamanlar dəli kimi sevdiyi o vəfasız arvadını belə unutmaq istədi. Yenidən körpə kimi tərtəmiz doğulmaq, yenidən yaşamaq arzusu keçdi qəlbindən. Qarmaqarışıq fikirlərlə nə vaxt göz qapaqlarının ağırlaşdığını, yuxuya getdiyinin fərqində olmadı. Yuxuda özünü nəhəng bir emalatxanada gördü. Lakin bu emalatxanada nə taxta yonurdular, nə də şüşə düzəldirdilər. Burada milyonlarla insan uşaq düzəldirdi. Hər şey sürətlə cərəyan edirdi. Balaca fiqurları yonub düzəldir,insan halına salmağa çalışırdılar. Alınmayanda sobaya atılan fiqurları gördü. Qışıqırıb ayılanda pəncərəyə qaranlıq çökdüyünü, gecənin düşdüyünü gördü. Bir anlıq bu gün nələrin baş verdiyini xatırlayıb durmaq fikrindən vaz keçdi. Yenidən başını yastığa atıb yuxuya getdi. Bu dəfə səhər açılana qədər yatdı.
Səhər malı-qoyunu yerbəyer edib tövlədən dönəndə uzun-uzadı emalatxananın qapısını süzdü. Anladı ki, ora girməyə cəsarəti yoxdu. Birbaşa evə dönüb elə çay fincanını əlinə alırdı ki, qayınanası ilə arvadının darvazadan içəri girdiyini gördü. Fincanı stola qoyub bir siqaret yandırdı. Özünü hesabata hazırladı. Onlar içəri girən kimi:
-Mənlik deyil. Onsuzda ölmüşdü.Bir ton pul istədilər. Baxın, əllərimdə barmaqlarım belə tam deyil, amma çörək qazanıram. Neyləyəydim?! Mən nə bilim sən uşaq salassan. Bəxt, tale deyil aaa mənmki . Kimi vurdum, kişiləşdim zərər gördüm. Qızı tudum sevgilisi ilə vuran kimi məhkəməlik oldum. Sən demə bütün qazancım, həyatım o şillənin başında imiş. Tarappp atdılar məni sərhəddən bu tərəfə.İndi siz nəyə gəlmisiniz? Davaya? Hə, mən öldürdüm. Bunu eşitməyə gəlmisiniz? Hə, buna gəlmisiniz?- O qışqırıb kükrədikcə qayınanası ilə arvadı sanki kiçilib otağın küncündə yox olmaq istəyirdilər.
Nəhayət onun qəzəb dalğasından sonra ortalığa dərin bir sükut çökdü. O,arvadının anasını dümsüklədiyini gördü. Yavaşca udqunan qadın nimdaş yaylığının ucunu düyünləyə-düyünləyə (arvadın bu hərəkətini heç sevməzdi. uşaq vaxtı eşitmişdi ki, söhbət zamanı paltarın ucunu düyünləmək qarşındakı adamın dilini-ağzını bağlamaq mənasına gəlir) sözə başladı:
– Bala olan şeydi. Canınıza gələn olsun. İndi işdi olub. Sənin də bir kimsən yoxdu. Elə mənim qızım da yola verəndi. Nolub cavansınız- deyəndə gözlərini kürəkənin qırış paltar kimi bürüşmüş üzündən çəkərək tavana baxdı və nəfəsini dərərək davam etdi- Hə, nə deyirdim? Cavansınız. Sən heç kefini pozma. Biz qadın tayfası sex kimi bir şeyik. İstehsal mümkündür. Rəndələ düzəlt! Olmadı qır, yenisini düzəlt. – qayınanası cümləni bitirən kimi qapıya doğru yönəldi. Arvadı anasının dalınca çıxmaq istəyəndə onların didişməyini eşitdi
-Hara gedirsən? El, camaat nə deyəcək. Deyəcəklər, ikincidə də oturmadı.Qardaşın arvadları ilə boğuşmaq düşüb könlünə? Cəhənnəm ol, otur burda! Paaah, ətcəbalası ölüb. Gözümüz aydın.
Sonra nə damışdıqlarınıl ayırd edə bilməyib pəncərəyə doğru yönəldi. Onların həyətdə söhbətləşdiyini, arvadının arada gözlərinin ovxaladığını gördü. Qəfildən dünən emalatxanaya qoyduğu yeşiyi xatırladı. Eyvana çıxıb qayınanasına səsləndi.
– Dünəndən gətirib qoymuşam sexə-əli ilə emalatxanaya tərəf işarə etdi.- Gedəndə onu da aparın!-deyib onların cavabını gözləmədən otağa qaçmaq istədisə də qayınanasının
-Azzz, nə zalım adamdı. Görəsən, mış yeməyib biçarəni -dediyini eşidəndə onu daha da vahimə basdı. Bu heç ağlına gəlməmişdi. Elə bu vahimə qapının dibinə çökdü. Bir qulağı ilə çölü dinşəyir, bir qulağı ilə isə heç nə eşitməməyə cəhd edirdi. Emalatxananın qapısının cırıltısı, beş dəqiqə sonra isə darvazanın açılıb-bağlanmasını eşitdi. Qəlbində arvadının çıxıb getməsini arzuladı.Bir anlığa ona elə gəldi ki, arzusu reallaşdı. Elə qapının dibindən qalxmaq istəyirdi ki, qəfil arvadı ilə burun-buruna gəldi.
İki gün sonra sağ əlinin sonuncu barmaqlarını emalatxanada elektrik mişar doğradı. Əlinin yekə mələfələrlə büküb saxlaya bilməyən qonşular onu təcili xəstənaya çatdırdılar. Onun yol boyunca qışqırmaqdan səsi batmışdı. Xəstəxanaya çatdırlanda zəfləmiş səsi ilə şüursuz halda yalnız bu cümlələri pıçıldayırdı:
-Mən Əfqanıstan veteranıyam.Siz məndən pul ala bilməyəcəksiniz!

ƏDƏBİ MÜHİT
0

MİRZƏ CƏLİLLƏ AYRILIQ MƏQAMI

Bütün ədəbi məktəblər millətin çərçivəsini daraldır. Ədəbi məktəblərə heyranlıq tərbiyəsinin axırı yoxdur. 
Cəlil Məmmədquluzadə XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının satirik ruhunda günahkardır. Satira “usta”larımız pişik quyruğuyla oynayan kimi daim acı sözlə əylənib millətin bütün önəmli keyfiyyətlərindən yan keçiblər. Onların fərasətindən millət barmaq qatlayıb öz fəzilətlərini sadalaya bilməyi unudub. Amma naqisliklərini əzbərdən bilir. Hamımız ağız-ağıza vermişik: murdarıq, yaramazıq, pisik. Satirik ruh qanımıza yeriyib.
Düşmən millətimizi topla atəşə tutanda, Mirzə Cəlil sözlə tutub. Mirzə Cəlil ədəbi kollaborasionistdir. Özü də həmişə düşmənin görüb-bilmədiyi yerləri nişan alıb.
“Molla Nəsrəddin” jurnalı bizdə natamamlıq kompleksinin səbəbkarıdır. Onun ucbatından millətdə naqislik duyğusu artıq bioloji dominantlıq səviyyəsinə çatıb. Mirzə Cəlildən sonra dürlü qəhrəmanlıq dastanları, comərdlik nəğmələri, fəxriyyələr, nə bilim, bəhariyyələr yaranmayıb. Bu gedişlə yaranmayacaq da. Qəhrəmanlığa dair hər şey qaldı “Molla Nəsrəddin”dən əvvəldə. Zaman sovuşur, xalq yaradıcılığının qəhrəmanlıq mövzularındakı fasilə məndə vahimə oyadır. Bu yüzildə yazarlarımızın az-çox igidlik mızıldayışlarısa səmimiyyətdən uzaqdır, çünki Sovet ruhundan doğulmuşdur. Natamamlıq kompleksinə düçar kəslər qəhrəmanlığı dərk etməz. 
Mirzə Cəlil millətin xarakiri aktıdır. Barı bundan sonrakı müharibələri udmaq xatirinə intihar ədəbi məktəblərini tərk etməliyik. Əfsus, hələ ondan sonra da qələbəyə yol uzundur, çünki hər şey dərinə işləyib, metastaz çoxşaxəlidir. Mirzə Cəlil hər şeyi “anlayıb”sa, bununla böyük iş görməyib. O, ədəbiyyat tariximizdə ölməzlər rəfində guşə seçməklə öz yerini bilməlidir. Onu fəal təbliğ və təşviqlə natamamlıq kompleksimizi özümüz gücləndiririk. Bu minvalla XXI əsrdən etibarən biz başqa millətlər arasına gəlin kimi yaşmaqla, bürüncəklə çıxmalıyıq. Amerika qəhrəman kovboyla simvollaşırsa, Azərbaycan – “savadsız” novruzəlilərlə. Əslində savad heç də alilik meyarı deyil. Kovboy bəlkə adını da yaza bilməz. Çeçen deyiləndə, onun savadlı, ya savadsızlığı anılmır. Mirzəmizin nişangah seçdiyi molla heç də həmişə iyrənc məxluq deyil, o da millətin bir övladıdır və onların əksəri üçün Allah adı əzizdən əzizdir; peyğəmbərinin ismini eşidəndə, məsumluq mucəssəməsinə çevrilirlər. Və heç də Mirzə Cəlil kimi İsa, Musa və Məhəmmədi milli çaxnaşmalara səbəb görmürlər. Mirzə Cəlil öz ateist savadıyla bəlkə də nurlu bir mollanın yanında avam görünərdi. 
Bizə daha öldürücü yox, dirildici ədəbiyyat vacibdir. Millət Mirzə Cəlilin hər gün yadına saldığı, təlqin yolu ilə təhtəlşüuruna yeritdiyi naqisliklərlə uzağa gedə bilməyəcək. C.Məmmədquluzadə ədəbi satira məktəbi neçə nəsil yazarlarımızı şikəst qoyub. Mirzə Cəlilə sevgilərlə M.Ə.Sabir, Ü.Hacıbəyov kimi nəhənglər də miləti “yıxıb-sürümək” yolu tutmuşdular. Nə qədər gec deyil, ədəbi bütlərə sevgi aldanışlarından qurtulmalıyıq. Sevgilərlə iş görülməz, görülsə də həmin iş başa gəlməz.
Mirzə Cəlil N.Qoqolla bahəm Z.Freydə də mehr salsaydı, millətindəki qüsurların heç də təkcə ona xas olmadığını hökmən görəcəkdi. Bəşəri yalnız instinktlər idarə edir və bu instinktlər millətin əxlaq durumu ilə tən gəlməyə bilər. Əxlaq hər bir xalqda təsadüfən uydurulur və milli əxlaq üslubları bu təsadüflərin sayı qədər olur. İnstinktlərsə məğribdən məşriqə eynidir. Adəmdən başlayıb, xatəməcən də hər yerdə eyni olacaq. Özünü ən çox mədəni adlandıran xalq daha çox şarlatandır. Bəşəriyyətdə ən səthi şey mədəniyyətdir. Xalqların öz mədəniyyətləri ilə öyünmələri oyunbazlıqdan başqa bir şey deyil, yaxud həyat və ölüm, varlıq və yoxluq fövqündə buna heç problem demək olmaz.
“Hər şeyin təzədən dəyərləndirilməsi” vaxtı çoxdan çatıb. Hətta kağız üzərində də amanabənd dayanmış müstəqilliyimizlə az öyünməliyik. Artıq, millətin gələcək mövcudluğu naminə indidən həyəcan təbilləri çalınmalıdır. Mirzə Cəlil bizi bağışlayar.

15.11.1995 “Yeni Müsavat” N38