Rasim Qaracanın “İnkar” kitabını oxuyub yekunlaşdırdım. Kitabda (səh.465) müəllifin esseləri, müsahibə və publisistik məqalələri yer alıb. Müəllifin qələmə aldığı qısa metrajlı mətnlərdə postmodernist bir yazarın ədəbiyyata münasibətini bütün çılpaqlığı ilə görmək olur.

Dünyada ekoloji balans pozulur, ətrafa atılan tullantıların miqdarı artır, zəhərli qidaların istehlakı az qala kütləvi hal alır. Ədəbiyyat əsərləri sırasında bizim mənəvi mühitimizi pozan, zövqümüzü korlayan və ruhumuzu zədələyən “toksit” əsərlər var. Biz onu bir çox peşəkar ədəbiyyatçıların “filtrindən” keçəndən sonra oxuyuruq. Həmin “filtr” şəxslərdən biri şair-yazıçı Rasim Qaracadır.

Əvvəla, qeyd edim ki, müəllifin “inkar mübarəkdir” deyəndə nəzərdə tutduğu dini mülahizəni bölüşmürəm. Fikrimcə, “inkar mübarəkdir” (Oğuznamə) deyəndə onun ədəbi kontekstdə yozulmasının daha vacib olduğu qəbul olunmalıdır. Əslində ədəbiyyat hadisəsinin ortasında elə inkar, etiraz və ictimai qınaq durmalıdır. Elə ədəbiyyatın işi cəmiyyətdəki neqativləri qamçılamaq və qəbahətləri gün üzünə çıxarmaqdır. Mirzə Cəlili, Axundovu, Sabiri sönməz işıq edən məhz elə bu keyfiyyətlərdir.

Kitabda bəyəndiyim əsas məsələlərdən biri Rasim Qaracanın ədəbiyyatı hansı müstəvi olaraq dərk etdiyini açıq ortaya qoymasıdır. O, ədəbiyyatı sülh və barışıq meydanından daha çox mübahisə meydanı kimi təsəvvür edir. Mübahisə yarada bilən sözü isə məhz bu məziyyətinə görə qiymətli sayır. Sözün həqiqətə xidmət etməsinə ciddi şübhələrin olduğu prosesi də təbii ədəbi proses hesab etmir.

Rasim bəyə görə, ədəbiyyatımız bir nəfərin (30 ilə yaxın müddətdə Yazıçılar Birliyinin sədri Anarı nəzərdə tutur) nazına qurban gedib. Bizdəki ədəbi prosesi obrazlı olaraq bir nəfərin teatrına da bənzədir… Rasim Qaraca iddiası özündən böyük olan ədəbiyyat generallarına sözünün olduğunu sərt formada ifadə edir. Məhz ona görə bilərəkdən ədəbi mübahisə mühitinin yaradılmamasını qınayır. Mənim fikrimcə, mübahisədən kənarda ədəbiyyat diskursu içiboş məna və “danışaraq susmaq” taktikası kimi başa düşülməlidir.

Rasim Qaraca ədəbi mübahisəni yəqin ki, sadəcə olaraq Azərbaycan Yazıçılar Birliyi – Azad Yazarlar Ocağı mübahisəsi formasında nəzərdə tutmur. O, bunun nümunəsi olaraq tarixi konteksti zamanüstü dəyərləndirməyi nəzərdə tutur. O, Hüseyn Cavidlə Səməd Vurğun arasında uğurlu paralellər aparır. Hər iki yaradıcı şəxs fərqli yolların şairləri idi. Sovet düşərgəsi illərində S.Vurğun önə çıxdı və rəğbətləndirildi. Amma tarix isə əbədi olaraq Hüseyn Cavidi önə çıxardı. Məhz H.Cavidin adı tarixə yazıldı.

Oxşar ədəbi mübahisəni qardaş Türkiyə ədəbiyyatında da izləmək olar. Orada da tarixi Nazim Hikmətlə Nəcib Fazil Qısakürək arasında görə bilərik. Bu mənada Rasim bəy haqlı olaraq yazır ki, yalnız düzgün yol seçənlərə tarix də iz buraxmaq şansı verilir. Bu mənada Sokrat haqlıdır; hədəfi böyük olan insan böyükdür.

Yazıçılıq peşəsini həyəcanlandırmaq və həyacanlanmaq fəaliyyəti hesab edən müəllif, onun həqiqətə xidmət etdiyini itirdiyi andan həyacanının da itib getməsini təbii qəbul edir. Ədəbiyyatımızda həyacanlandırmaq fazası epizodik olaraq mövcud olduğundan cəmiyyətimizin indiki halını müəllif haqlı olaraq “sönmüş vulkana” bənzədir. Belə “tamaşa cəmiyyətlərində” ədəbiyyat həyacan yaratmaq gücündə ola bilmir.

Rasim Qaraca 25 il öncə gənc şair-yazıçılarla birgə Azad Yazarlar Ocağını (AYO) yaradanda onun manifestində özlərinin prinsiplərini elan etmişdilər. Rasim Qaraca bunun niyə vacib olduğunu son kitabında bədii formada uğurlu interpretasiya edərək yazır: “Sənəd həlledici məsələ deyil, ancaq prinsipial məsələlərdə sərhəd dirəkləri basdırılmayanda kimin hansı ərazidən olduğunu bilə bilmirik. O zaman satqın da özünə bəraət üçün özünə min dərədən su gətirir.”

Rasim Qaraca ədəbi əqidəsinə sadiq yazıçıdır. Dahi Dantenin “həqiqət onu aparan əlləri tez-tez yandırar” deyəndə yəqin ki, indiki şərtlər daxilində biz bunu öz əqidəmiz yolunda uğursuzluğa, titulsuzluğa dözümlülük kimi nəzərdə tutmalıyıq. Səni qiymətləndirmirlər, dözürsən. Səni hesaba almırlar, səbr edirsən. Səni yazıçı hesab etmirlər, bu səni narahat etmir. Sənə fəxri ad verilmir, özünü yenə də yazıçı sayırsan. Səni rəsmi tədbirlərə dəvət etmirlər, sən də diplomatik korpusun tədbirlərinə qatılırsan. Və sonda bir ədəbiyyat adamı olaraq bütün bunları daxilən həzm etməyə hazır olursan və sonda səndə haqsızlığa qarşı bir immunitet formalaşır. Sən öz yağında bişirsən, için yanmır. Səni saya saymırlar, için göynəmir. Nəhayətində bunu həyat tərzi sayıb, yaşamaqda davam edirsən. Mən Rasim Qaracanın da ədəbiyyat yolunda beləcə irəlilədiyini müşahidə edirəm.

Yeri düşmüşkən, Rasim bəy özü də “İnkar”da bu mövzuya toxunaraq bunu çox arxayınçılıqla ifadə edir və yazır: “Mənim bir yazıçı olaraq qiymətimi almamağım məni narahat etmir. Yalanın hakim olduğu cəmiyyətdə qiymətini almamaq da bir üstünlükdür. Təsdiqimi almağa və konvertasiya olunmağa tələsmirəm. Yaradıcılıq və yaşamaq mənə görə uzunmüddətli prosesdir.” Yalnız nəticəyə yox, həm də prosesi önəmli hesab edən yaradıcı insanlar əksər insanın nəzərində daha maraqlı və mənalı görünürlər. Rasim Qaracanın hər zaman formaya yox, məzmuna və rasional düşüncəyə önəm verdiyini zənn etmişəm.

Rasim Qaraca çağdaş Azərbaycan ədəbi proseslərini daha çox tənqidi prizmadan şərh edir. Amma onun yaradıcı imkanları əsas verir ki, o, daha çox özünün pasportu olacaq bir ədəbiyyat nümunəsi yarada bilsin. Sadəcə olaraq, o, bir naşir olaraq dişi-dırnağı ilə daha çox başqa faydalı işlər görür. Biz onu kitab sərgilərinin ən fədakar nümayəndəsi olaraq daha çox görürük. Ədəbi əsərlərə peşəkar ədəbiyyatçı kimi resenziyalar yazır. Biz bir çox ədəbiyyat əsərlərini onun qələmi qiymət verdikdən sonra oxuyuruq. Bu qədər tənqidi rəyi və obyektiv tərifləri də görə bilirik. Rasim Qaracanın şeirləri də mənim üçün çox ciddi tənqid olunan materiallar sırasındadır.

Rasim Qaraca keyfiyyətli tərcüməçi kimi də tanınır. Tərcümə ədəbiyyatı ilə yaxından məşğul olur. Nəcib Fazil Qısakürəyin əsərlərinin tərcüməsində ürəyəyatan yaxşı şeirlərini dilimizə uğurla uyğunlaşdırıb. Rasim bəyin öz şeirləri də özünəməxsusdur. O şeirlər hansı sentimental dünya yaradır, hansı gənclərin qəlb söhbətlərini biri-birinə necə bağlayır, deyə bilmirəm, çünki bəyənmirəm. “Zürafəsiz dünya” və “Poemlər” şeirlər kitabını oxuyandan sonra özüm-özümə dedim ki, belə şeirlərdən daha çox yazmaq olar. İçi dolu deyil, məzmunu əhatəli deyil və üslubundan isə səliqəsizlik yağır…

Dahi alman filosofu Volfqanq Gete yazırdı: “Hər bir şeir bizim dünyaya bəxş etdiyimiz öpüşdür. Lakin yalnız öpüşdən uşaq doğulmur.” Rasim Qaracanın şeirlərində açıq-saçıq səhnə və ifadələrə rast gəlmək olur. Həmin şeirlər dünyada yaradıcı imkanlara çatmağın “öpüş” mərhələsidir. Ədəbi həqiqətləri ifadə etmək baxımından onun esseləri və publisistikası sərt olmaqla yanaşı, çox məzmunludur. Bu baxımdan onun şeirləri hekayələri və esseləri ilə müqayisədə çox solğun görünür. Müəllifin özünün dediyi kimi, şeirlər – duyğu sümürücüləridir. Amma onun şeirlərində duyğular pərvazlanmır, öləziyir…

Müəllif kitabında çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının neft pulları hesabına bəsləndiyi illərə bir tarixçi yaddaşı ilə toxunur. Həssas sənətçi tayfasının havadan pul qoxusunu tez duymasını və özünün hansı ədəbi cinahda yerini möhkəmləndirməklə bağlı seçimlərini necə etdiklərini detalları ilə təsvir edir. Yazıçı bunu belə ifadə edir: “Çoxları bəraət üçün “dovlətçilik” maskası taxdı və sanki azad sənət adamı olmaq dövlətçiliyin əleyhinə imiş kimi bir havaya girdilər.” Görünür, məhz ona görə idi ki, ədəbi camiə obyektiv ictimai rəyi yarada bilmədi, əksinə neft pullarının qidalandırdığı proseslər ədəbi camiəni yönləndirdi.

Bu tarazlıq nöqtəsində dura bilən yazıçı elitamız olsaydı, biz başqa bir yazıçı nəsli yetişdirmişdik. Müvazinətini qoruyub saxlaya bilməyən yaradıcı adam heç vaxt tarixə işləyə bilməz. Rasim Qaraca hesab edir ki, azad yazıçı olmağın meyarı yaradıcı şəxsin özünün azadlığıdır və azad yazar yalnız öz azadlığının əsarətində olmalıdır, vəssəlam…

Kitabdakı yazılardan onun ictimai narahatlığı, daxili məyusluğu və ziyalı nigarançılığı duyulur. Azərbaycan ədəbiyyatında doğru sözü bu qədər yazmaq, söyləmək eşqi olan yazıçı çox deyil. Rasim bəyin özünəməxsusluğunu çağdaş Türkiyənin ədəbiyyat nümayəndələrindən olan Ömər Zülfü Livaneliyə daha çox bənzədirəm. Hər ikisi aristokratik duruşu ilə seçilirlər. Hər iki yazar sərbəst vəzndə yazan şairlərdir. Alicənab davranışları, kültürləri və mülayim davranışları ilə çox oxşardırlar. Təbiət etibarilə minimalistdirlər, amma iddiaları yalansız ədəbi əsərlər yaratmaqdır. Hər ikisi bir yazarın yaxşı yaşamaq bacarığının estetikası ilə ədəbiyyatçı olmağın simbioz mövcudluğunun uğurlu modelini yarada bilirlər.

Yazıçı-şairlərin ümumiləşmiş obrazı ənənəvi yaddaşımızdakı bir rəngdə qalıb. Ədəbiyyatçı içki düşkünü olmalıdır. Pinti görkəmi və miskin durumu ilə cındırından cin ürkməlidir. Daxmalarda yaşamalıdır. Söyüşkən və qaba olmalıdır. Məsuliyyət hissini itirib içki məclisi təşkil edib yeyib-içəndən sonra ərki çatdığı insanlara hesabı bağlamaq xahişi etməlidir. Ailədə uğursuz olub bunun bəraəti olaraq xalq üçün yazdığını əsas gətirməlidir. Böyük materiallardan söz açıb, bəşəri ideyalarla silahlanıb və cahanşümul düşüncələrə iddia edərək məişətdə yıxılmalıdır. Uğursuz ailə başçısı olub xalqın övladları üçün “gün ağladığını” əsas gətirib özünün idealist obrazını yaratmalıdır. Borc içində itib-batmalıdır və günü-günə calayıb yaşamaqdan başqa heç bir seçənəyi olmamalıdır. Bu qədər şair-yazıçının ümumi obrazlarını beləcə təsəvvür etdiyimiz ədəbi camiədən səliqəli-səhmanlı, intizamlı və muncuq kimi həyatı ipə-sapa düzülmüş şəxsləri görəndə çaşır-qalırıq. Bu meyarlara uyğun yazarlardan biri də Rasim Qaracadır.

Burası bir reallıqdır ki, Azərbaycan kimi kiçik bir ölkədə kitabdan, yaradıcılıqdan pul qazanmaq asan iş deyil. Heç bir şair şeir kitablarından pul qazanaraq ailəsini yaşada bilməz. Buna görədir ki, şairlik, yazıçılıq yaradıcı insanların “arxa bağçasına” çevrilib.

Lakin elə yazarlar vardır ki, insan kimi yaşamaqla uğurlu ədəbiyyatçı olmağı bir araya sığışdıra bilirlər. Böyük lüks həyatı yaşamırlar, amma çətinliklərlə də olsa insan kimi yaşamağı bacarırlar. Yeri düşmüşkən, Azərbaycanda neqativ yollarla yaxşı yaşayan insanlar çoxluq təşkil etdiyi üçün xoşbəxt insanları bizim cəmiyyət az qala qəbul etmir. Onların rahat həyatlarından nəsə şübhələnirlər. Başa düşə bilmirlər ki, həmin şəxsin üzündən niyə təbəssüm yağır, həyatı niyə qaydasında gedir. Onun niyə yıxılmadığı və faciə yaşamadığı kimi mazoxist düşüncənin üstünlük qazandığını görürük.

Rasim bəy nizamlı və qaydalı-qanunlu yaşamağı bacaran yazıçıdır. Bəlkə də buna görə Rasim bəyin ruhu cavan, özü isə şux qalıb. Mənalı yaşlaşa bilir. Nüfuzlu qocala bilir. Hörmət qazanaraq yüksələ bilir.

Rasim bəyi belə saxlayan bir neçə şəxsi keyfiyyətini də hiss etmişəm. Heç bir kini yoxdur. Keçmişin kölgəsində yaşamır, keçmişin yükü ilə qayğılanmır, amma prinsiplərindən də güzəştə getmir. Hər dəqiqə prinsip davası eləmir, amma qırmızı xətlərini də tapdatmır.

Fərqli bir obrazı var… Onunla söhbəti də, mübahisəni də rahat etmək olur. O, sevdiyi işi görür, qəbul etdiyi yolu gedir. Minimalistdir, amma gördüyü kiçik işləri belə səliqə ilə, intizamla görür. Titullu, bərbəzəkli və populist davranışlardan uzaq insandır. Öz zəhmətkeşliyi ilə gurultulu yox, alicənab bir yazıçının bioqrafiyasını yazır. Ən təhlükəli yaradıcı fəaliyyət özünə saxta tərcümeyi-hal yazdırmaqdır. O, kağızdan düzəldilmiş evcik kimidir… Adi toxunuşla uçacaq.

Rasim Qaraca yüksək etik qaydaları və daxili mədəniyyəti ilə seçilən yazardır. Necə görünməkdən daha çox necə olmağın vacibliyini dərk edən şəxsiyyətdir. Hər yerdə “titanik” kimidir… Dağıtmır, uçurmur, amma həfif toxunur. “Sənin toxunduğun hər şeydə” daşların parçasını saxlayan neçə oxucun var? Əslində sənin dünyagörüşünə toxunduğun nə qədər oxucun varsa, onlar da sənin əsərlərindir. Bunu ki, inkar edə bilməzsən…

Əqidə qəbul etdiyin yoldur, düşüncədir. Dünyagörüş və rasional məntiq əqidəni formalaşdırırsa, bu ömür boyu sənə kömək olacaq. Ədəbiyyatın sənə əbədiyyət bəxş etməsi üçün kredon olmalıdır. Ədəbiyyata xidmət edəcək kredon… Əqidəli olmaq qəlibləşmiş doqmaları ömürboyu daşımaq deyil. Əqidə uzun illər öncə qəbul etdiyin daşlaşmış sterotiplərlə bir ömür boyu kor-koranə yoldaşlıq da deyil. “Kor tutduğunu buraxmayan kimi” düşüncədə qalmaq da təbii ki, əqidəli olmaq sayılmaz.

Amma bu məntiqin tamamilə əksi olan “bir ölülər, bir də dəlilər fikirlərini dəyişməzlər” havasına girərək əqidəni mövsümü paltar kimi dəyişmək əqidə ilə yaxından-uzaqdan əlaqənin olmaması mənasına gəlir. Bəs o zaman əqidənin ölçüsü və rasional həddi haradadır, sualına dəqiq cavabımız olmalıdır.

Əqidəli olmaq şüurlu surətdə qəbul etdiyin dəyərlərin dəyişən şərtlərlə səbəb-nəticə əlaqəsini doğru dəyərləndirərək ona doğru hər gün addımlamaq və hədəfinə xidmət etməkdir. Bir tərəfdən dəyərləri olan insan olursan, digər tərəfdən yeniliklərə açıqlığınla və çağdaş şərtlərə adekvat olaraq dəyərlərinə xidmət edirsən.

Sabitqədəm olmağınla və çağdaş şərtləri biri-birinə elə bağlayırsan ki, dəyərlərin ucuzlaşmasın, əksinə dəyər qazansın. Rasim Qaraca da yazıçının doğru sözə xidmət etməsi ilə peşəkar yazar olmağın uğurlu kombinasiyasını tapmış ədəbi əqidə sahibidir.