09/06/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2026 / May

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

İlham Əzizin “Qəvvas” romanı haqqında qeydlərim

1
İlham Əzizin “Qəvvas” romanını oxuyub tamamladım. Son dərəcə həyəcanlı və maraqlı bir kitabdır. Demək olar ki, birnəfəsə oxudum və romanın təsiri hələ bir müddət davam edəcək.
Doğrusu, hörmətli alimimiz Cəmil müəllimin (Cəmil Həsənlinin) kitab haqqında yazdığı tərifli məqalə diqqətimi “Qəvvas”a yönəltdi və əsəri tapıb oxumağı özümə borc bildim: “Roman doğrudan da son dövrən ən maraqlı bədii mətninə iddia edə bilər” və kitabı oxuduqdan sonra professorun sözlərinə haqq verməyə bilmirsən. Əsərin bədii mətn olaraq bir çox qüsurları olsa da roman haqqında xoş sözlər söyləmək üçün də çoxlu səbəb vardır. Kitabı oxuyaraq bəzi qeydlər apardım, həm yazıçının, həm də ədəbi prosesin inkişafı baxımından faydalı olacağını düşünərək, düşüncələrimi diqqətinizə çatdırıram.

2
Daha öncələr İlham Əzizin bir neçə hekayəsini oxumuş və onun bədii talantdan məhrum olduğu qənaətinə gəlmişdim. Buna görə də, düzünü deyim, onun yeni romanından heç nə gözləmirdim. Ancaq Cəmil müəllim kimi ciddi bir adamın bu əsər haqqında yüksək sözlər söyləməsi, kitab haqqında uzun məqalə yazması mənim də marağıma səbəb oldu. Üstəlik, Seymur Baycan da zəhmətə qatlanıb tərifli bir məqalə yazmışdı, görünür müəllifin xahişi üzərinə etmişdi bunu, çünki yazıda Seymur qələminin kəsəri hiss olunmurdu. Nə isə ki, kitabı aldım və oxudum. Bəri başdan deyim ki, bu əsər müəllif haqqındakı əvvəlki fikirlərimi o qədər də sarsıtmadı. Deyə bilərsiz, necə olur, əsər maraqlıdır, birnəfəsə oxunur, ancaq eyni zamanda, yazar bədii talantdan məhrumdur, və ya daha dəqiq ifadə ilə desək, bu talant ibtidai dərəcədədir. Bu fikrimi izah etməyə çalışım. Bir insan taleyin hökmü ilə çox maraqlı hadisələrin içinə düşə bilər, həyatı dəyirmanın boğazından keçər, zamanın qaynar qazanında bişər, yazıçı olmasa belə yazdıqları oxuyanların dəhşətli marağına səbəb olar. İlham Əzizdə də belədir. Başına maraqlı hadisələr gəlib, ancaq onları pinti şəkildə qələmə alıb. Hiss olunur ki, müəllifin mütaliə bazası zəifdir və ya keşməkeşli həyat yaşaması onun, bir qəvvas kimi, ədəbiyyatın dərinliklərinə enməsinə imkan verməyib. Əgər belə olmasaydı taleyin ona qismət etdiyi dramatik həyat hekayəsini daha dolğun və təsirli yaza bilərdi. Cəmil müəllimin də qeyd etdiyi kimi, əsərin avtobioqrafik izlər daşıdığı açıq-aşkardır, müəllif bilavasitə öz başına gələn, iştirakçısı olduğu hadisələri yazıb, daha doğrusu, çeynə-tüpür edib. Əslində, müəllif hadisələri korlayıb, onu ədəbi səviyyəyə qaldıra bilməyib.
3
Əsas qəhrəman İlqar bədii obraz kimi təqdim olunsa da, onu vəzifəyə qoyan, nazirlikdə işə düzəldən Saleh Məmmədov real tarixi şəxsiyyətdir. Onun “Narxoz”da xüsusi qrup yaratması və dürüst, əxlaqlı bildiyi gəncləri, öz tələbələrini 1992-ci ildə nazir təyin olunandan sonra öz yanına aparması sənədli xronikadır. Yazar gənc nazirin adını dəyişməyə ehtiyac görməyib, ancaq özünü İlqar kimi qələmə alıb və ya qələmə verib. Salyan rayonunun Noxudlu kəndində müəllim ailəsində anadan olmuş İlqar elə İlham Əzizin özüdür – bu xronikanı da olduğu kimi saxlayıb. Əvvəla, bu əsər sayəsində Saleh Məmmədovu tanıdığım üçün müəllifə təşəkkür edirəm. İnternetdə bir az araşdırdım, 35 yaşında maliyyə naziri olmuş bu adam necə saf, ideal, təmənnasız bir insan olub, gələcəyə necə inanıb və özü kimi əqidəli saydığı gənc iqtisadçıları, öz tələbələrini xüsusi bir qrup şəklində nazirliyə gətirib. (Saleh müəllim kimi vicdanlı bir soydaşımızın olmasından qürur duyuram) 13 nəfərdən ibarət bu qrup 1300 tələbənin arasından müsabiqə yoluyla seçilib, yeni müstəqil olmuş respublikanın ən vacib orqanını onlara həvalə edib. Gənc nazir və gənc kadrlar, təsəvvür edirsiz. Təkcə bu fakt Elçibəy hakimiyyəti haqqında nə qədər çox şey deyir. Demək ki, yeni ölkə qurmağa cəhdlər edilib, ancaq baş qəhrəman İlqarın xronikası bu cəhdlərin nə üçün uğursuz olduğunu açıb ortaya qoyur. Elçibəyin məşhur sözünü burada xatırlamaya bilmirsən: “Fransdan xalq gətirəsi deyildik ki, olanımız budur”. Maliyyə Nazirliyində işə düzəlmiş bu sütül kadrlar, cəmi bir neçə ayın içində mahir fırıldaqçılara çevrilirlər, dövlətin pulunu mənimsəməkdən ötrü yollar axtarırlar, “abnaliçka” işlərinə qurşanırlar.
“Yoxlamaları yaxşı apardığıma görə işdə hörmətim artmışdı. Rəis şöbəyə aid bəzi şeyləri mənimlə məsləhətləşirdi. Çox keçmədi, təhsil və səhiyyə nazirliklərinin də büdcəsini mənə tapşırdılar. Həmin nazirliklərin iqtisadiyyat idarələrinin rəisləri yanıma gəlib-getməyə başlamışdılar. Onlardan altı aylıq, illik hesabatları qəbul edir, büdcələrini hesablayır, tapşırıqlarımı verirdim. Elə ilk “şirinliyimi” də onda aldım. Təhsil Nazirliyinin İqtisadiyyat idarəsinin rəisi hesabatı verəndən sonra mənə konvert uzatdı. Başa düşməyib konverti elə oradaca açmaq istədim. İdarə rəisi əl-ayağa düşüb: – Müəllim, sonra açarsız, yüngülvari şirinlikdir, – demişdi. O gedəndən sonra konverti açmışdım, içində diri yüz dollar görüb sevinmişdim. Sonralar məlum oldu ki, bu şirinliklər nazirlikdə ənənədir. Əvvəlcə təklif etməyə çəkiniblər, yaxşı bilirdilər, bizi birbaşa nazirin özü seçib gətirib. Həmin yüzlüyə “Köhnə Bakı” univermağından dama-dama pencək aldım.” (s. 15)
Bu hadisə təqribən 1993-cü ildə baş verib. Nazir Saleh Məmmədov hələ vəzifə başındadır. Onun etibar etdiyi gənc kadr artıq ilk rüşvətini alır. Və müəllif bunu şirin, yumoristik bir dillə təsvir edir. İlqar tutduğu vəzifənin necə milli strateji əhəmiyyət daşıdığını dərk etmir, dövlətçilik anlayışı yoxdur, və bu kiçik rüşvətin necə böyük cinayət olduğunu başa düşmür… Və bu gənc iqtisadçı görünməmiş sürətlə qatı bir yaramaza çevrilir. Ərzaq anbarına girmiş siçovul kimi, gənc kadrlar əl-ələ verib nazirliyi, əslində dövləti içəridən dağıdırlar. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, orta aylıq əmək haqqının 50 dollar olduğu zamanlarda İlqar bir fahişənin göbəyinə 1000 dollar sayır.
“O dövrlər ölkədə köçürmə pulla heç bir iş görmək, heç nə almaq mümkün olmadığına görə hamı məcburən nağdlaşdırma edirdi. Saxta firmalar açılır, pullar ora köçürülür, bankdakı işbazlar pulun otuz faizini götürür, qalanını nağd şəkildə qaytarırdı. Ölkədə buna nəzarət mexanizmi yox idi. Çox götür-qoydan sonra belə qərara gəldim ki, Elşənin adına firma açıb onu da direktor kimi qeydiyyatdan keçirək.” (s. 17)
Yuxarıda misal gətirdiyim parçaya Azərbaycan xalqının alın yazısı deyə bilərik. Bu bir abzaslıq yazıda xalqın bədbəxtlik xronikası öz əksini tapıb. Elşən İlqarın kəndçisi, orta və ali məktəb yoldaşıdır, ən yaxın sirdaşıdır. Yenicə müstəqil ölkə olmuşuq, o illərin aclıq və səfalətini bilən bilir, ölkədə müharibə gedir, qaçqınlar məsələsi böyük bir fəlakət kimidir, dövlət üçün hər manat qiymətlidir, Maliyyə Nazirliyində isə gənc kadrlar, onlara gösstərilən etimadı görün necə doğruldurlar:
“Görəcəyim işlərin pulunu özüm dövlət büdcəsindən əlavə olaraq ayırırdım. Təşkilatların hesablarına oturan kimi onlar da pulu bizim firmaya köçürürdülər, hamının da haqqı çatırdı. Əslində, nə qida alırdıq, nə təmir edirdik. Pulun hamısını özümüzə götürə bilməzdik, gözdən pərdə asmaq üçün iş də görülməliydi. Pulun bir hissəsini götürür, qalanını idarə müdirlərinə qaytarırdıq ki, lazım olan işləri onlar görsünlər. Nazirliyin idarə rəislərindən bir neçəsi ilə yaxın münasibət qurmuşdum. Onlar da mənim bir sözümü iki eləmirdilər. Arabir sözarası çatdırırdım ki, rəhbərliklə yaxın münasibətlərimə baxmayın, heç kimə sirr vermərəm. Nazir müavininə yaxın bir adam da tapmışdım. Onun vasitəsilə istəklərimi müavinə çatdırırdım.” (s.18)
Bu xronikanı olduğu kimi yazan müəllifi müdafiə məqsədilə deyə bilərsiz, bu da ustalıqdır, o dövrün real mənzərəsini əks etdirib. Siznlə razıyam, buna görə yazıçıya təşəkkür etməliyik.
“Elşənlə gördüyümüz işlər genişlənmişdi. Xəstəxanaların soyutma-isitmə sistemlərini təmir etdirir, dəmiryol məktəblərinə mal-material alır, xüsusi tipli orta məktəblərə qida göndərirdik. Əvvəllər bu işləri idarə və müəssisələr özləri etsələr də, sonradan hamısını öz əlimizə almışdıq. Aşağı qiymətə aldığımız malları çox baha qiymətə təhsil müəssisələrinə verir, xəstəxanada təmir işlərinin qiymətini həddindən artıq şişirdirdik. Elşən də işə can yandırır, hara deyirdimsə, gedib problemləri asanlıqla həll edirdi.” (s.21)
Bu qədər dəqiqliklə verilən detallar bədii yazı materialı deyil, birbaşa müəllifin şəxsi yaddaş kartından köçürülmüş sənədlərdir. Romanda hər personaj və hadisə əsas süjetin dramatik xəttinə xidmət etməli olduğu halda, bu mətndə hadisələrin axınını süjet yox, müəllifin xatirələri idarə edir. İlqarın obraz kimi transformasiyasındakı qeyri-adilik, utancaq tələbədən bir qrup fırıldaqçını idarə edən rəhbərə çevrilməsi, mətnin zəifliyindən yox, müəllif eqosundan qaynaqlanır. Yazıçı öz keçmişini yazarkən fırıldaq və rüşvət sxemlərini böyük bir qürur və dəqiqliklə (“pul ki mənim əlimdədir”, “otuz faizini bank götürürdü”) təsvir edir. Çünki keçmişdəki bu “böyük pullar” və “şəhər bizim əlimizdədir” statusu görünür hələ də müəllifin daxili eqosunu oxşayır, bununla özünü kimlərəsə göstərmək istəyir, çox güman onun kimi “yüksək mərtəbələrə” çata bilməyən, pul və mafiya söhbətlərindən ağzı sulanan gənc ədəbiyyat nümayəndələrinə. Digər tərəfdən, daxilən özünü təmizə çıxarmaq üçün mətndə daimi bir “mən əslində qorxaq idim, qaçmaq istəyirdim, hamı məni sevirdi” müdafiə mexanizmi qurub. Bu, yazıçı təxəyyülünün yaratdığı bir qəhrəman deyil, əslində real insanın öz keçmişi ilə daxili haqq-hesabının nəticəsidir. Roman boyunca tez-tez özünü təmizəçıxartma cümlələrinə rast gəlmək olur, hadisəni danışan birinci şəxs özünü məsum, günahsız göstərmək istəyir.
4
Roman iki hissədən ibarətdir: Bakıda, Maaliyyə Nazirliyində cinayət işlərinə qurşanan İlqar, həbs olunmaq təhlükəsi qarşısında Rusiyaya qaçır, Ufa şəhərindəki kriminal qrupa qoşulur. İstər Bakı, istərsə Ufa hadisələri son dərəcə gərgin və sürükləyicidir. İstər Bakı təsvirlərində, istərsə Ufa xronikasında çoxlu adlar çəkilir, ancaq oxucu bu adları sanki buxarlı şüşə arxasından görür, personajların xarakter özəllikləri çox xəsis notlarla verilib, təqribən bu cür: “Səlim bəstəboy, bığlı, toppuş, Mirzəli isə uzun, arıq, qaşları qalın adam idi. Səxavət nazikbığ, savadsız, pencəyi həmişə əyninə iki ölçü böyük, zarafatının, danışığının yerini bilməyən, Rafael hündürboy, sürətlə danışan, başının qabağı seyrək, sarışın, göygöz, əzələli, yaltaq, Ramiz cavan olsa da, saçları ağarmış, qarabığ, həvədiş, əvvəllər qadın türməsində nəzarətçi işləmiş, danışanda ağzından tüpürcək tökülən adam idi.” Hadisələr gündəlikdən roman səhifələrinə köçürülmüşə bənzəyir, emal edilməmiş xam material şəklində oxucuya təqdim olunub. Kriminal avtoritet Cəmilin ürəyindən bıçaqlanması kimi koloritli bir səhnənin üzərindən bir-iki xəsis cümlə ilə keçilib.
5
Romanın ən gözəçarpan problemlərindən biri gender balansının pozulmasıdır. Qadın personajlar epizodikdir, üst-üstə romanın heç 15 səhifəsi onlara ayrılmayıb. Kişi dünyasının bu qədər dominant olması əsəri birtərəfli “kriminal-detektiv” səviyyəsində saxlayır. Qadın dünyasının zərifliyinin, xüsusən də Lətafətin sevgisinin dərin psixoloji təsvirlərinin mətnə daxil edilməməsi əsərin bəsitliyinə dəlalət edir, yüksək səviyyəli psixoloji-fəlsəfi romanın izini burada görmürük. Halbuki xam material olaraq bunlar romanda var. Romanda qadın personajlar birmənalı olaraq kölgədə qalır, İlqarın kobud, birtərəfli maskulin yanaşması əsərin emosional qatını zəiflədir. İlqarın yaramaz xisləti Lianaya münasibətdə bir daha üzə çıxır, onunla sevgili olduğu halda başqa qızlarla eyş-işrət məclislərinə qatılır. Qız xəstələnəndə ondan dərhal uzaqlaşır, ona qahmar çıxmır. İlqarın qadınlara münasibəti 90-cı illər postsovet azərbaycanlı kişiyə məxsus maskulin (kişi mərkəzli) təfəkkürün məhsuludur. O, qadını seviləcək, dərindən duyulacaq bir fərd kimi yox, eyş-işrət predmeti kimi görür. İlqar pulu necə fırlatmaq lazım olduğunu bilsə də, qadın qəlbinin incəlikləri ona tamamilə yaddır. Maliyyə Nazirliyinə işə düzələndən cəmi bir neçə ay sonra canavarlaşmış bu insan həyatının Ufa mərhələsində təhsilini, savadını, insani keyfiyyətlərini tamamən unudur, həyatını oğru qanunlarıyla tənzimləyir və bir oğru kimi düşünür. Ufa şəhərinə yeni gəlməsinə baxmayaraq, yoldan keçərkən gördüyü yeni açılmış bir restoranı oğru dostlarına göstərib deyir: “Bu yeri əldən vermək olmaz, biz tələsməsək, başqa qruplar gəlib sövdələşəcək.” İlqar sadəcə yaramaz deyil, göründüyü kimi, yaradıcı yaramazdır, yaramazlıq etməkdən ötrü beyni daim yeni planlar qurur.
6
“Qəvvas” romanını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindəki yeri baxımından qiymətləndirsək, bu əsəri “kriminal-detektiv” janrda yazmış Qənimət Əlisaoğlunun, İsmayıl Qarayevin, Çingiz Ələkbərzadənin əsərləri ilə bir sıraya qoya bilərik. Romanındakı “obşak”, “strelka”, çeçen qruplaşmaları və 90-cı illər postsovet reallığının soyuq təsviri məhz Çingiz Ələkbərzadə əsərlərindən gələn realizmlə birbaşa səsləşir. “Qəvvas”ın baş qəhrəmanı İlqar bəsit bir küçə soyğunçusu deyil. İnstitut bitirmiş, Maliyyə Nazirliyində işləmiş, “abnaliçka” və böyük dövlət köçürmələri sisteminə bələd olan bir intellektualdır. Bu tipaj Qənimət Əlisaoğlunun əsərlərindəki dövlət strukturlarına sızmış qudurğan, təhlükəli və eyni zamanda savadlı cinayətkar, yaxud sistemin qurbanı olan məmur obrazları ilə tam mənada üst-üstə düşür. Dolayısıyla, “Qəvvas”ın ədəbiyyatdakı yerini adını çəkdiyim bu yazıçılarla bir sırada kateqorizə etmək lazımdır. Başqa sözlə, bu əsər bizim öz milli “çtiva”larımız arasında layiqli yer tutmağa layiqdir. Romanda yazıçı 90-cı illər “etiraflarını” bədii libasa bürüməyə çalışsa da, nəticədə ortaya roman yox, estetik süzgəcdən keçməmiş, sənədli bir məmur xronikası çıxıb – bir məmurun memuarı.

7
Romanda haqqında ən az danışılan, lakin bütün hadisələrdə arxa fon kimi var olan Ata obrazı üzərində düşünməyə dəyər. İlqar nazirlikdə işə düzələndə ilk olaraq atasına zəng edir, ən kritik anlarda atasını xatırlayır, sanki bütün hərəkətləri Atanın təqdirini almaq və ya onun zəhmindən qurtulmaq üçün edir.
İlqar və atası arasındakı münasibət ilk baxışda fədakar bir ata və çətinliyə düşmüş oğul hekayəsi kimi görünsə də, əslində bu əlaqənin arxasında böyük bir psixoloji travma, basdırılmış günahkarlıq duyğusu dayanır. Atanın romandakı obrazı təmiz, dürüst, heç vaxt səhv etməyən, əxlaqi dəyərləri hər şeydən uca tutan ideal bir müəllim profilidir. İlqarın daxilində atasına qarşı həm sonsuz bir heyranlıq, həm də böyük bir qorxu və əziklik kompleksi var. İlqarın institut illəri, Maliyyə Nazirliyində işə düzəlməsi əslində onun özünün yox, atasının onun üçün cızdığı “böyük ziyalı-məmur” gələcəyinin bir hissəsidir. İlqar əslində (bəlkə də) yazıçı olmaq istəyir, ola bilsin orta məktəbi bitirəndə sənədlərini filologiya fakültəsinə vermək istəyib, çünki uşaqlıqdan gözünü açıb evdə kitab görüb, o da yazıçı olmaq, kitab yazmaq haqqında düşünüb, ancaq despot ata onun bu arzularını beşikdəcə boğub, onu it hürən tərəfə deyil, işıq gələn tərəfə yönəldib, orada oğlunu divlərin gözlədiyini bildiyi halda. İlqar özünün deyil, atasının arzusunu reallaşdırmaq üçün iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olub, sanki atasından qisas alırmış kimi həvəslə pul maxinasiyalarına girir, “bax, sən istədin, mən də belə oldum” deyərcəsinə. Atanın Masazırdakı evini – bəlkə də İlqarın oğurluq pulla aldığı evi – oğlunun borcu üçün satması psixoloji olaraq bir növ onun “fədakarlıqla manipulyasiyasıdır”. Ata bu hərəkətlə İlqarı özünün yanlış tərbiyəsi ilə atdığı kriminal dünyadan xilas edir, amma eyni zamanda İlqarın boynuna ömrünün sonuna qədər daşıya bilməyəcəyi bir mənəvi yük qoyur. İlqar Bakıya azad bir adam kimi qayıtmır; o, artıq atasına həyatını, hər şeyini borclu olan, atasının qarşısında həmişə başıaşağı qalmağa məhkum edilmiş bir məğlub kimi qayıdır. Atanın İlqara dediyi bir söz bu mənada olduqca xarakterikdir: “Qayıt çıx gəl, otur kənddə, daha səni heç yerə buraxmayacam. Evimiz-eşiyimiz, yerimiz-yurdumuz, yeməyə bir tikə çörəyimiz… Bizim də qoca vaxtımızdı, bu gün varıq, sabah yox, gəl otur bu yurdda, bəy balası kimi dolanacaqsan”. Ata özünü bəy, oğlunu da “bəy balası” kimi görmək istəyir. Faciənin qaynağı da deyəsən elə buardadır. Ata-oğul münasibəti romanda sadəcə bir xilaskarlıq aktı deyil, Şərq ailə modelindəki “avtoritar ata və günahkar oğul” arxetipinin dramatik, daxili sarsıntılarla dolu psixoloji toqquşmasıdır.

8

Bu yazını yazarkən obyektiv olmağa, əsərin tənqidi cəhətlərini göstərməklə yanaşı müsbət tərəflərini də göstərməyə çalışdım. Məncə olduğumuz kimi görünməliyik. Biri-birimizi tərifləməklə, neqativləri palaz altına süpürməklə indiki mövcud durğunluqdan çıxmamız mümkün deyil.

ƏDƏBİ MÜHİT
1

Yazı-pozu ilə məşğul olan bir çoxumuzun qəlbində günlərin bir günü bir roman nəşr etdirmək arzusu yatır.

Gəncliyimdə dəftər-dəftər gündəliklər tutar, sonu gəlməyən onlarla əlyazmaya başlayar, qeyd dəftərlərini çap olunmamış yazılarla doldurardım; kompüterimdə isə saysız-hesabsız fayllar yığılıb qalmışdı. İndi o yazdıqlarımın böyük əksəriyyəti yoxdur. Ya haradasa itib-batıb, ya zibil qutusuna atılıb, ya da kompüter faylları timsalında – böyük ehtimallı hansısa tullantı poliqonunda köhnəlmiş texnologiyaların yaddaşına birdəfəlik kilidlənib.

Bir çoxları kimi, mən də həmişə içimdə bir kitabın gizləndiyini düşünürdüm, amma bu arzunu gerçəkləşdirə bilmirdim. Həyat birtəhər həmişə araya girir, ciddi və müntəzəm şəkildə yazmağa vaxt tapmağıma mane olurdu.

İndi mənim 57 yaşım var. Görəsən, artıq gecdir? Yazıçı olmaq xəyalım bəlkə də çoxdan ölüb?

Heç vaxt “Heç vaxt” deməyin

Mənimlə eyni yaş dövrünü və eyni hissləri bölüşənlər üçün bir təsəlli var: dünya şöhrətli və uğurlu bir çox yazıçı ilk əsərlərini məhz 50 yaşından sonra işıq üzünə çıxarıblar. Bəlkə də, yazmaq üçün ömrün yetkin çağını gözləməyin ən böyük üstünlüyü – danışmağa daha çox hekayəmizin olmasıdır.

“Nyuberi” (Newbury) mükafatı laureatı, “Zamanda qırış” (A Wrinkle in Time) kitabının müəllifi Madlen L’Engli (Madeleine L’Engle) 50 yaşından sonra onlarla kitab yazıb. O deyirdi: “Qocalmağın ən gözəl tərəfi odur ki, sən indiyə qədər yaşadığın heç bir yaşı itirmirsən.”

Həyat təcrübəsi kitablar üçün ən mükəmməl xammaldır; bu təcrübəni qazanmağın isə ömrü yaşamaqdan başqa yolu yoxdur.

Aşağıda ilk romanlarını yalnız 50 yaş baryerini keçdikdən sonra çap etdirmiş 10 məşhur və uğurlu yazıçının siyahısını təqdim edirik. Siyahı gəncdən qocaya doğru sıralanıb.

1. Çarlz Bukovski (51 yaş) – “Poçt şöbəsi” (Post Office, 1971)
Bukovskinin 50 yaşına qədər bəzi şeirləri və bir neçə hekayəsi çap olunsa da, o, ilk romanı olan “Poçt şöbəsi”ni yalnız 51 yaşında nəşr etdirdi. Kitab onun poçt sistemindən təqaüdə çıxmasından cəmi bir il sonra işıq üzü görmüşdü. Bukovski cəmiyyətin ağır içki düşkünü olan, ağır işlərdə çalışan, çarəsiz, yoxsul və sərt təbəqəsinin həyatını olduğu kimi, çılpaqlığı ilə qələmə alması ilə tanınırdı.

2. Reymond Çandler (51 yaş) – “Böyük yuxu” (The Big Sleep, 1939)
Reymond Çandler də ilk romanından əvvəl jurnallarda qısa hekayələr dərc etdirən müəlliflərdən olub. 1939-cu ildə, 51 yaşında olarkən Çandler özünün ilk kitabı olan “Böyük yuxu” romanını çap etdirdi. Bu, Los-Ancelesli detektiv Filip Marlou tərəfindən aparılan təhqiqatdan bəhs edən bir kriminal roman idi.

3. Riçard Adams (52 yaş) – “Uotersip təpəsi” (Watership Down, 1972)
1920-ci ildə doğulan Riçard Adams Böyük Depressiya və İkinci Dünya Müharibəsinin çətinliklərindən sağ çıxmışdı. 1972-ci ildə onun indi hamıya məlum olan məşhur əsəri “Uotersip təpəsi” işıq üzü gördü. Bu, onun ilk çap olunan kitabı idi və Adamsın o zaman 52 yaşı vardı. Müəllif bunun sadəcə dovşanlar haqqında bir nağıl olduğunu iddia etsə də, əsərdə “Odisseya” ilə paralelləri, korrupsiyalaşmış rəhbərliyə və müharibəyə qarşı tənqidləri, eləcə də insanın təbiəti məhv etməsinə dair ekoloji mesajları görməmək qeyri-mümkündür.

4. Anna Syuell (57 yaş) – “Qara gözəl” (Black Beauty, 1877)
Bu məqalənin yarımbaşlığı belədir: “Yazıçılıq karyerasına başlamaq üçün heç vaxt gec deyil”. Lakin Anna Syuell üçün bu ifadə az qala özünü doğrultmayacaqdı. O, özünün məşhur “Qara gözəl” kitabını ağır xəstə yatağında olarkən yazmışdı. Nəhayət, 57 yaşında kitabını çap etdirə bildi. Bu, onun həyatında nəşr etdirdiyi ilk və yeganə kitab oldu. Yazıçı kitabın nəşrindən cəmi beş ay sonra dünyasını dəyişdi.

5. Meri Uesli (57 yaş) – “Danışıq şərtləri” (Speaking Terms, 1969)
1912-ci ildə doğulmuş Meri Uesli 1969-cu ildə – 57 yaşında olarkən uşaqlar üçün iki kitab nəşr etdirdi: “Danışıq şərtləri” və “Altıncı möhür” (The Sixth Seal). Lakin o, daha çox böyüklər üçün yazdığı əsərlərlə şöhrət qazandı. Yazıçının 70 yaşında nəşr etdirdiyi “Növbəyə girmək” (Jumping the Queue, 1983) romanı dünya səviyyəli bestsellerə çevrildi.

6. Laura İnqalls Uaylder (65 yaş) – “Böyük meşədəki balaca ev” (Little House in the Big Woods, 1932)
Laura İnqalls Uaylder haqqında yazmaq üçün mütləq əvvəlcə həyatı yaşamaq və təcrübə toplamaq lazım olduğunun ən bariz nümunəsidir. Onun Orta Qərbdə, pionerlər dövründə böyüməsindən bəhs edən məşhur kitab seriyası nəsillər boyu oxucuların sevimlisinə çevrilmiş, hətta ürəkləri isidən məşhur bir teleserialın yaranmasına ilham vermişdir. Müəllif bu seriyanın ilk kitabı olan “Böyük meşədəki balaca ev” əsərini 1932-ci ildə, 65 yaşında çap etdirib.

7. Karl Marlantes (65 yaş) – “Matterhorn” (2010)
Karl Marlantes, əlbəttə ki, yazmağa 50 yaşından sonra başlamamışdı. Onun üçün bu şahəsərin ideyası hələ 1969-cu ildə Vyetnam cəngəlliklərində sağ qalmaq uğrunda mübarizə apararkən beynində doğulmuşdu. O, yaşadıqlarını 70-ci illərin sonlarında kağıza köçürməyə başladı. Əlyazma üzərində tam otuz il işlədikdən sonra, nəhayət, kitabı 2010-cu ildə nəşr etdirdi. Həmin vaxt onun 65 yaşı vardı. “Matterhorn” böyük ölçüdə Marlantesin Vyetnam müharibəsi zamanı dəniz piyada zabiti kimi yaşadığı şəxsi təcrübələrinə əsaslanır. Müəllif bizimlə amansız şərtlərin, irqi qarşıdurmaların, bacarıqsız rəhbərliyin və müharibə dəhşətlərinin ağır mənzərəsini bölüşür.

8. Frenk Makkort (66 yaş) – “Anjelanın külü” (Angela’s Ashes, 1996)
Frenk Makkort Nyu-Yorkda müəllimlik fəaliyyətini başa vurub təqaüdə çıxana qədər bədii yaradıcılıqla məşğul olmayıb. 1996-cı ildə, 66 yaşında olarkən o, ilk kitabı olan “Anjelanın külü” roman-bioqrafiyasını nəşr etdirdi. İrlandiyanın Limerik şəhərində keçən yoxsul uşaqlıq illərindən bəhs edən bu memuar yazıçıya “Pulitser” (Pulitzer) mükafatı və Milli Kitab Tənqidçiləri Dairəsinin mükafatını qazandırdı.

9. Harriet Doerr (73 yaş) – “İbarra üçün daşlar” (Stones for Ibarra, 1984)
1984-cü ildə Harriet Doerrun ilk romanı işıq üzü görəndə onun artıq 73 yaşı vardı. Müəllifin Meksikadakı şəxsi yaşayış təcrübəsinə əsaslanan “İbarra üçün daşlar” romanı ABŞ-da “İlk bədii əsər” nominasiyasında Milli Kitab Mükafatına layiq görüldü.

10. Norman Maklin (74 yaş) – “Ortasından çay keçir” (A River Runs Through It, 1976)
Norman Maklin özünün ilk romanını 1976-cı ildə, 74 yaşında nəşr etdirib. Buna qədər o, ABŞ Meşə Təsərrüfatı Xidmətində çalışmış, həmçinin Çikaqo Universitetində ingilis dili professoru olmuşdu. Montanada, presviterian keşişinin ailəsində böyüməsindən bəhs edən bu bioqrafik əsərdə Maklin həyatın ritmini tilovla balıq ovlamaq metaforası vasitəsilə bədii şəkildə təsvir edir. Roman böyük rəğbətlə qarşılandı və sonradan uğurlu bir filmə adaptasiya olundu.

Ralf Valdo Emerson deyirdi: “Ən gözəl nəğmələr ən köhnə skripkalarda çalınır”.

Bir insanın yaşının çox olması heç də onun yazıçı kimi gələcəyinin olmadığı anlamına gəlmir. Əksinə, 50 yaşdan yuxarı insanların zəngin həyat təcrübəsi onlara mükəmməl bir roman yaratmaq üçün lazımdır olan hekayələri bəxş edir.

 

Məqalənin müəllifi: Kurt Meltser (Curt Melzer)

GÜNDƏM
0

Dr. Akbar Mahmoudi

Psixoloq və psixoterapevt

 

Xülasə

Zorakılıq tətbiqi fenomeni, xüsusilə təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən nümayişçilərə qarşı ölümcül gücün istifadəsi, sosial psixologiya, siyasi sosiologiya və hakimiyyət araşdırmalarının kəsişməsində ən mürəkkəb mövzulardan biridir. Bu məqalə İran təhlükəsizlik qüvvələrinin davranışına təsir edən psixoloji və struktur mexanizmləri izah etməyi hədəfləyir. Bunun üçün “Milgram eksperimenti”nin nəzəri çərçivəsindən istifadə edir və onu itaət, hakimiyyət və zorakılıq sahələrindən olan tamamlayıcı nəzəriyyələrlə birləşdirir. Tədqiqat metodu analitikteoretikdir və sistemli ədəbiyyat icmalına əsaslanır. Nəticələr göstərir ki, hakimiyyətə itaət, agentlik vəziyyəti, institusional təzyiq, cəza qorxusu, qrup konformizmi, ideoloji legitimləşdirmə və dehumanizasiya prosesləri zorakı davranışın yaranmasına birgə və qarşılıqlı şəkildə təsir edir. Məqsəd bu nəzəri çərçivəni İran təhlükəsizlik qüvvələrinin davranışının təhlilinə tətbiq etmək və dövlət zorakılığına çoxölçülü izah verməkdir.
Açar sözlər: Hakimiyyətə itaət, Milgram eksperimenti, dövlət zorakılığı, dehumanizasiya, sosial psixologiya, İran

Giriş

İranda müxtəlif etirazlar kontekstində əsas sual budur ki, rəsmi institutlar daxilində adi insanlar necə olur ki, mənəvi və insan haqları prinsipləri ilə tam ziddiyyət təşkil edən hərəkətlərə qadir olurlar. Son məlumatlara görə, Tehrandakı Rəcəi Ürək Araşdırmaları və Tibb Mərkəzinin iki tibb bacısı yaralı nümayişçilərə tibbi yardım göstərdikdən sonra həbs edilmiş və son etirazlar zamanı dəfələrlə işgəncəyə və təcavüzə məruz qalmışdır. Onlar ağır xəsarətlər almış, o cümlədən bağırsaq zədələri və tam histerektomiya yaşamışlar. Bu hadisə tək bir istisna deyil, dissidenti, həmçinin insani və sosial həmrəyliyi kriminalizə edən sistematik qorxutma strategiyasının bir hissəsidir. Tibb bacılarına qarşı zorakılıq dövlət repressiyası, patriarxal strukturlar və sistemik zorakılıq mexanizmlərinin necə birləşdiyini göstərir. Bu tibb bacılarının hadisəsində seksual zorakılıq hakimiyyət aləti kimi məqsədli şəkildə istifadə edilmişdir.

Amnesty Internationalın məlumatlarına görə, “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı zamanı da eyni şəkildə seksual zorakılıq tətbiq edilmişdir. Bu hesabatlarda təhlükəsizlik qüvvələri və İran kəşfiyyat orqanlarının əməkdaşları tərəfindən törədilmiş 45 seksual zorakılıq hadisəsi sənədləşdirilmişdir. Zərərçəkənlərin yeddisi 12–17 yaş arası yeniyetmələr idi. Təcavüz metodlarına anal, vaginal və oral zorakılıq, müxtəlif əşyaların (taxta, çubuq, şüşə, borular) istifadəsi, həmçinin 10 nəfərə qədər şəxsin iştirak etdiyi qrup təcavüzləri daxil idi.

Seksual zorakılıq hakimiyyət və təzyiqin ifadəsi kimi dünyanın digər yerlərində də mövcuddur, lakin bu fenomen İranın dini və şərq avtoritarizmi çərçivəsində uzun ənənəyə və xüsusi formaya malikdir. Bəstani Pərizi yazır ki, bir çox İran hökmdarları hərbi qələbələrdən sonra öz güc və üstünlüklərini nümayiş etdirmək üçün məğlub edilmiş şəxsləri əvvəlcə sarayda və ictimaiyyətin gözü qarşısında seksual olaraq təhqir edirdilər.

Bu məqalədə Milgram eksperimenti çərçivəsində verilən sual belədir:
Bu dövlət aktorlarının təsəvvürə sığmayan hərəkətləri onların fərdi kimliyi, şəxsiyyəti və psixologiyası ilə izah oluna bilərmi – yoxsa bu, sosial psixologiya çərçivəsində müzakirə edilməli olan struktur fenomenidir?

 

Milgram Eksperimentinin Xülasəsi

Milgram eksperimenti sosial psixologiyanın ən fundamental araşdırmalarından biridir və ilk dəfə 1961ci ildə Yale Universitetində psixoloq Stenli Milgram tərəfindən aparılmışdır. Bu eksperiment hakimiyyət təsiri altında insan davranışının təhlili üçün böyük əhəmiyyət daşıyır və tarixi vəhşiliklərin izahında geniş istifadə edilmişdir. Holokostun dəhşətlərindən sonra hakimiyyətə itaət məsələsi sosial elmlərin əsas suallarından birinə çevrilmişdi. Eksperimentin məqsədi adi insanların hakimiyyət fiqurlarının göstərişlərinə nə dərəcədə tabe olduqlarını araşdırmaq idi – hətta bu göstərişlər onların vicdanı və mənəvi dəyərləri ilə ziddiyyət təşkil etdikdə belə.

Milgram göstərdi ki, adi əhalinin üçdə ikisi elmi görünüşlü bir avtoritet tərəfindən tanımadıqları bir insana zərər verməyə sövq edilə bilər. O, bunu insanları mənəvi cəhətdən mühakimə etmək üçün deyil, itaətin psixoloji mexanizmlərini daha yaxşı anlamaq üçün etmişdi. Eksperiment itaətin psixoloji ölçülərini və “mənəvi təslimiyyətə” gətirib çıxaran sosial faktorları üzə çıxardı. Milgram iki davranış rejimini fərqləndirdi:

  • Autonom vəziyyət:Şəxs öz vicdanı və şəxsi dəyərlərinə əsasən hərəkət edir.
    • Agentik vəziyyət:Şəxs özünü başqalarının əmrlərini icra edən bir vasitə kimi görür və məsuliyyəti avtoritetə ötürür.
    Bu vəziyyətdə insan özünü məsul hiss etmədən qəddar hərəkətlər edə bilər.

 

Eksperimentin Quruluşu

Hazırlanmış ssenaridə təcrübə rəhbəri iştirakçıya – “müəllim” rolunu oynayan şəxsə – izah edirdi ki, eksperimentin məqsədi cəzanın öyrənməyə təsirini araşdırmaqdır. Müəllim “şagirdə” (əslində aktyor) suallar verməli və səhv cavablar zamanı 15dən 450 volta qədər artan elektrik şokları tətbiq etməli idi. Şagird iştirakçının gözü qarşısında yan otaqda stula bağlanır və elektrodlarla qoşulurdu. Müəllimin qarşısındakı cihazda “yüngül şok”dan “təhlükəli şok”a qədər işarələr vardı. Təcrübə rəhbəri – özü də aktyor – şagird etiraz etdikdə və ya ağrı ifadə etdikdə belə, iştirakçıdan davam etməsini tələb edirdi. Əslində heç bir şok verilmirdi, lakin rəhbər şokların ağrılı olduğunu bildirirdi.

Eksperiment zamanı reaksiyalar

Gərginlik artdıqca şagirdin reaksiyaları da güclənirdi:

  • təxminən 150 voltdan: iniltilər, etiraz, dayandırma xahişi
    • 300 voltdan: yüksək qışqırıqlar
    • sonda: tam sükut (təhlükə siqnalı)

İştirakçı tərəddüd etdikdə rəhbər standart cümlələrdən istifadə edirdi:
“Davam etməlisiniz”, “Zəhmət olmasa davam edin”, “Eksperiment bunu tələb edir

Əsas Nəticələr

Nəticələr bütün gözləntilərə zidd idi:
• Demək olar ki, heç kim başlanğıcdan etibarən şok verməkdən imtina etmədi.
• İştirakçıların 65 %-i maksimum 450 volt gərginliyə qədər davam etdi.
• Gərginliyin addımaddım artırılması davranışı normallaşdırdı.
• Bir çoxları güclü stress və mənəvi konfliktlər yaşadı, lakin yenə də itaət etdilər.
• Kişilər və qadınlar oxşar itaət səviyyələri göstərdilər.

Bu nəticələr göstərir ki, adi insanlar hakimiyyət təsiri altında agentik vəziyyətə düşə bilərlər. Bu vəziyyətdə onlar özlərini məsuliyyət daşıyan kimi görmür və qeyriəxlaqi və ya qeyriinsani hərəkətlər edə bilirlər. Beləliklə, itaət ilk növbədə şəxsiyyət xüsusiyyəti deyil, sosial strukturların, institusional legitimləşdirmənin və psixoloji proseslərin mürəkkəb qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.

Hannah Arendtin “şərin bayağılığı” anlayışını təqdim etdiyi Eyxman prosesi ilə bağlı təhlili baxımından bu belə deməkdir:
Cinayətkarlar mütləq “canavar” deyillər, sadəcə əmrlərə tabe olan adi insanlardır.
Arendt yazır ki, ən dəhşətli şər ona görə mümkün olur ki, adi insanlar mühakimə qabiliyyətindən imtina edir və onlara deyiləni itaətlə yerinə yetirirlər.

 

İran İslam Respublikası ilə Müqayisəli Təhlil

Nəzərə almaq lazımdır ki, Milgram eksperimentinin iştirakçıları “şagirdlərə” qarşı heç bir düşmənçilik hiss etmirdilər. Bu, İran vəziyyətindən əsaslı şəkildə fərqlənir. Avtoritar siyasi sistemlərdə itaətsizlik ağır nəticələrə səbəb ola bilər; cəza hədəsi ciddi psixoloji təzyiq yaradır və itaət ehtimalını artırır. Belə şəraitdə cinayətkarlar təkcə itaət səbəbilə deyil, çox vaxt öz hərəkətlərinin doğruluğuna ideoloji inamla da davranırlar. Bu isə cinayətkarla qurban arasında mənəvi məsafəni artırır və zorakılığı asanlaşdırır. Təhlil beləliklə “passiv itaətdən” “aktiv iştirakçılığa” keçir.

İran İslam Respublikasının diniideoloji çərçivəsində itaət etməyən tərəf “yer üzündə fəsad törədən”, “Böyük Şeytanın aləti” və — Xomeyninin dediyi kimi — “xərçəng şişi” hesab olunur. İşgəncə verən özünü “cərrahi şəfa verən” kimi görə bilər; o, “daha yüksək məqsəd” (“Sistemin qorunması ən ali vəzifədir”) naminə işgəncə verir və öldürür.

Nasist Almaniyasında da yəhudilər irqçi ideologiya ilə “zərərvericilər” və “aşağı insanlar” kimi deqradasiyaya uğradılmış, onların məhvi “higiyenik təmizləmə” adlandırılmışdı. İnsanların insan ləyaqəti əlindən alındıqda, onların məhv edilməsi daha asan olur. Hətta heyvanlar bəzən arzuolunmaz qruplara qarşı insanlardan daha çox qoruyucu davranış göstərə bilirlər.

Əhməd Xomeyni bir televiziya proqramında danışmışdı ki, atası evdəki milçəkləri öldürməz, onları paltosunun ətəyi ilə “mərhəmətlə” çölə çıxararmış. Lakin həmin “mərhəmətli” adam uşaqların və hamilə qadınların işgəncə və qətlini “Allahın razılığı”, “ilahi vəzifə” və “ilahi qanunun icrası” adı ilə əmr edirdi.

Başqa bir fərq avtoritetin roluna aiddir. Milgram eksperimentində təcrübə rəhbəri sadəcə ağ laboratoriya xalatı geyinirdi — “Zaman İmamının nümayəndəsi”nin müqəddəs libası və qara sallağı deyil. Bu “ilahi legitimləşdirilmiş” avtoritet möminlər üçün dünyəvi avtoritetdən tamamilə fərqli gücə malikdir. Eksperimentdə imtina edən azsaylı şəxslərdən biri ƏhdiƏtiq ruhani idi. O sonradan bildirmişdi ki, Allahın sonsuz gücü qarşısında hər bir insan avtoriteti mənasız görünür. Lakin Milgram haqlı olaraq qeyd edir ki, bu adam da itaətdən azad deyildi — o sadəcə daha yüksək avtoritetə itaət edirdi.

Bu mütləq itaətin simvolu müqəddəs mətnlərdə də görünür: İbrahim, tam itaətini sübut etmək üçün oğlunu qurban verməyə hazır idi. Yalnız ilahi müdaxilə nəticəsində oğul qoyunla əvəz edildi. Lakin bu “rəhmət” Ayətullah Gilani və Molla Həsəninin oğullarına şamil edilmədi — onlar atalarının əmri ilə edam olundular və Əhmədinejad tərəfindən “Ədalət simvolu” kimi təltif edildilər. Bir çox möminlər bu nümunəyə əsasən ailə üzvlərini rejimə satmışlar.

Repressiya orqanlarının aktorları — qeyd edildiyi kimi — zorakılığı yalnız mümkün edən deyil, onu gücləndirən bir mühitdə fəaliyyət göstərirlər. Sistem itaəti mükafatlandırır və “kənaraçıxmanı” cəzalandırır. Burada zorakılıq çox vaxt sadist meyldən və ya “monstr” şəxsiyyətdən deyil, rolların daxilləşdirilməsi və fərdiyyətin silinməsi yolu ilə mənəvi refleksiyanın azaldıldığı və ya dayandırıldığı institusional prosesdən doğur. Cinayətkarlar özlərini — Milgram iştirakçıları kimi — “vəzifəsini yerinə yetirən alətlər” kimi görürlər. Nürnberq prosesinin müttəhimləri də eyni şeyi demişdilər.

Bu “vəzifə icrası rejimində” utanc və ya vicdan təzyiqi cinayətin özünə deyil, tapşırığın “yaxşı” yerinə yetirilibyetirilməməsinə yönəlir. Hakimiyyət kimlikləri və davranışları formalaşdırır. Buna görə də rejimin hərbitəhlükəsizlik sistemində geniş yayılmış seksual zorakılığı fərdi pozuntu kimi izah etmək olmaz; o, hakimiyyətin daxilləşdirilməsinə xidmət edən institutlar, diskurslar və intizam texnikaları ilə bağlı struktur mexanizmdir.

Bundan əlavə, seksual zorakılığın nümayişkaranə xarakteri göstərir ki, o, yalnız birbaşa qurbanın nəzarət altına alınmasına deyil, bütün cəmiyyətə mesaj verməyə xidmət edir. Qurbanların bədəni siyasi hakimiyyətin simvolik səhnəsinə çevrilir. Hakimiyyət beləliklə istehsal olunur, öyrənilir və möhkəmlənir. İranda zorakılıq sosial, psixoloji və struktur səviyyələrdə eyni vaxtda təsir edən çoxqatlı konstruksiyadır və avtoritar iyerarxiyalar, zorakılığın institusional legitimləşdirilməsi, qrupdaxili normalar, tənqidi refleksiyanın olmaması, ideoloji normallaşdırma və hakimiyyət strukturlarının qarşılıqlı təsirindən yaranır. Cinayətkarlar mütləq “kənaraçıxanlar” deyil, çox vaxt qeyriadi sistemdə fəaliyyət göstərən adi aktorlardır və mənəvi refleksiya olmadan zorakılığın təkrar istehsalına töhfə verirlər.

Bundan başqa, İranın məhkəmə və təhlükəsizlik sistemi bu zorakılığı normallaşdırır: şikayətlər görməməzliyə vurulur, məcburi etiraflardan istifadə olunur, qurbanlar və onların ailələri hədələnir. Həbsxanalar, təcridxanalar, polis maşınları, hətta məktəblər və evlər belə həbs yerlərinə çevrilərək ayrıseçkilik, alçaltma və zorakılığın institusional məkanlarına çevrilir. Bu mühitlər repressiv davranışı asanlaşdırır və legitimləşdirir.

Struktur seksual zorakılığın nəticələri qurbanlarda müxtəlif psixoloji və kimlik pozuntuları şəklində özünü göstərir və uzunmüddətli peşəkar dəstək tələb edir. Patriarxal sistemlərdə qurbanlar damğalanma qorxusu ilə sosial və ailə bağlarından təcrid olunur. Daxili hüquqi təqibin olmaması ictimai şüurun gücləndirilməsini, zərərçəkənlərin insan hüquqları baxımından qorunmasını və beynəlxalq mexanizmlərin işə salınmasını zəruri edir.

 

Nəticə

Peşəkar baxımdan bu məlumatlar göstərir ki, zərərverici və norma pozan davranış yalnız sabit şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin ifadəsi kimi izah oluna bilməz; o, situativ amillərdən güclü şəkildə asılıdır. Xüsusilə legitim hesab edilən avtoritetin mövcudluğu və formal struktura daxilolma itaəti əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu vəziyyətdə şəxs məsuliyyəti avtoritetə ötürür və fərdi vicdan təzyiqi azalır. Lakin bu, cinayət məsuliyyətinin aradan qalxması demək deyil — nasist rejiminin cinayətkarlarında olduğu kimi.

Vacib məqam odur ki, Arendtin “şərin bayağılığı” nəzəriyyəsinin və Milgramın itaət mexanizmlərinin əhəmiyyətinə baxmayaraq, hər bir insanda potensial Eyxman və ya Xomeyni olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz. Daxilləşdirilmiş mənəvi normalarla xarici avtoritet təzyiqi arasındakı qarşılıqlı təsiri və itaətin azalmasını müəyyən edən çoxsaylı amillər mövcuddur. Milgram iştirakçılarının emosional reaksiyaları — güclü narahatlıq, yüksək emosional stress, daxili konfliktlər — göstərir ki, itaət empatiya çatışmazlığı və ya antisosial meyllərlə eyniləşdirilə bilməz.

İtaət və ya itaətsizliyə təsir edən amillərə daxildir:
• situasiyaya daxilolma dərəcəsi (avtoritet strukturu, qrup dinamikası, institusional kontekst)
• mövcud fəaliyyət seçimlərinin subyektiv qavranılması
• məsuliyyətin anlaşılması (daxili vs. xarici)
• avtoritetə qarşı tənqidi məsafə saxlamaq bacarığı

Milgram göstərmişdi ki, katoliklər protestantlardan daha itaətkar, yüksək təhsilli insanlar aşağı təhsillilərdən daha az itaətkar, tibbi və pedaqoji sahədə çalışanlar isə texniki və təbiət elmləri məzunlarından daha az itaətkar idilər. Daha uzun hərbi təcrübə itaəti artırırdı. Qurban görünən olduqda, avtoritet yalnız telefonla göstəriş verdikdə və ya iki avtoritet ziddiyyətli əmrlər verdikdə itaət azalırdı. Qrup təzyiqi (iki nəfərin imtina etməsi) itaəti 90 %-ə qədər azaldırdı.

Nəzərə almaq lazımdır ki, insanlar təbii olaraq — dini və ya ilahi rəhbərlik olmadan və hər hansı “qulluq” öyrədilməzdən əvvəl — əsas mənəvi intuisiya ilə doğulurlar. Hətta körpələr “yaxşı” (kömək edən) və “pis” (zərər verən) davranışları ayırd edə bilirlər. Yalnız ideoloji tərbiyə və sosializasiya prosesi insanları İranİraq müharibəsi nəsli olan “Məhəmməd Hüseyn Fəhmide” kimi özlərini qurban verməyə hazır vəziyyətə gətirir. Xomeyni kimi avtoritetlərin “Bizim rəhbərimiz bu 13 yaşlı oğlandır…” kimi ictimai tərifi növbəti nəsil üçün itaətin zəminini hazırlayır. Məlumatlara görə, hazırkı müharibədə hətta 12 yaşlı uşaqlar nəzarət məntəqələrində istifadə olunur.

 

Qısa desək:

Ən ağır böhranlarda və kütləvi psixoloji və təhlükəsizlik təzyiqi altında belə, itaət edənlərlə yanaşı, müstəqil düşüncəyə və sağlam mənəvi mühakiməyə malik insanlar da var və onlar zülmə, konformizmə və mütləq avtoritetə qarşı dayanırlar.

 

Dr. Akbar Mahmoudi 1957-ci ildə Təbrizdə anadan olmuşdur. Psixologiya və pedaqogika üzrə təhsil almış, həmçinin psixoterapevt, ailə terapevti, ailə məhkəmələri üçün ailə-psixoloji ekspert, eləcə də uşaq və yeniyetmə terapevti kimi əlavə ixtisaslaşmalar keçmişdir. Bu sahələrdə Almaniyanın Mülhaym an der Rur şəhərində fəaliyyət göstərir.

Əlaqə: E-poçt: dr.a.mahmoudi@t-online.de