Braziliya ədəbiyyatının banisi və dünya nəşrinin gizli zirvələrindən biri olan Joakim Mariya Maşado de Assusun şahəsəri — “Don Kasmurro” (1899) romanı təkcə Cənubi Amerika söz sənətinin deyil, ümumiyyətlə, dünya psixoloji prozasının monolit daşlarından biridir. Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatı dedikdə ağıla ilk növbədə “magik realizm” və XX əsrin “büm” dalğası gəlsə də, Maşado de Assus bu böyük ənənənin fitili, Coysdan, Prustdan və Nabokovdan çox-çox əvvəl modern romanın psixoloji mürəkkəbliyini kəşf edən dahi ustadıdır.

“Alatoran” nəşriyyatının intellektual oxucu auditoriyasına və dünya ədəbiyyatının fundamental mətnlərinə verdiyi önəmi nəzərə alaraq, bu möhtəşəm əsərin Azərbaycan oxucusu üçün açar nöqtələrini təqdim edirik.

“Don Kasmurro” Nə Deməkdir?

Romanın baş qəhrəmanı və eyni zamanda ravilik (nəql etmək) funksiyasını öz üzərinə götürən Bento Santyaqo ömrünün qürub çağında, Rio-de-Janeyrodakı tənha evində oturub öz keçmişini — uşaqlıq sevgisini, gəncliyini və həyatının necə məhv olduğunu kağıza köçürür.

“Don Kasmurro” ona qonşuları tərəfindən verilən bir ləqəbdir. “Don” aristokratik bir müraciət forması, “Kasmurro” (casmurro) isə Portuqaliya dilli mühitdə “öz qınına çəkilmiş”, “içinə qapalı”, “tərs və inadkar daxili aləmə malik insan” mənasını verir. Bento öz melanxolik tənhalığı və insanlardan qaçan təbiəti ilə bu ləqəbi qəbul edir və öz xatirələrini bu ad altında yazır.

Süjet və Əsas Münaqişə: Dünya Ədəbiyyatının Ən Böyük Şübhəsi

Zahiri baxımdan roman olduqca bəsit və klassik bir sevgi üçbucağı üzərində qurulub:
Bento və onun uşaqlıq sevgilisi, “qabaran dəniz gözlü” Kapitu (Capitu) min bir çətinlikdən, kilsə monastırının qadağalarından keçərək evlənirlər. Bu sevgiyə və evliliyə Bentonun ən yaxın dostu Eskobar da şahidlik və kömək edir. Lakin illər keçdikcə, Bento daxilində böyüyən amansız bir şübhənin qurbanına çevrilir: Görəsən, Kapitu ona ən yaxın dostu Eskobar ilə xəyanət edibmi? Doğulan uşağın getdikcə Eskobara bənzəməsi bu şübhəni patoloji bir qısqanclığa, “Otello” sindromuna çevirir.

Lakin Maşado de Assusu dahi edən məqam bu xəyanət hekayəsinin özü deyil, onun təqdimat formasıdır.

Azərbaycan Oxucusu Üçün Romanı Unikal Edən 3 Səbəb

1. Qeyri-etibarlı Ravi (Unreliable Narrator) Texnikası
Bütün romanı biz yalnız Bentonun dilindən oxuyuruq. Qarşımızda hüquqşünas təhsili almış, yaşlı və qısqanc bir adamın “ittiham aktı” var. O, oxucunu Kapitunun günahkar olduğuna inandırmaq üçün bütün manipulyasiya üsullarından istifadə edir. Lakin müəllif sətirlərin arasında elə boşluqlar və ipucları buraxır ki, oxucu özünə bu sualı verməyə məcbur olur: Biz həqiqəti oxuyuruq, yoxsa daxili qısqanclıqdan ağlını itirmiş bir adamın öz fantaziyalarını?

Dünya ədəbi tənqidində “Kapitu xəyanət etdimi?” sualı hələ də açıqdır. Maşado de Assus oxucunu hakim kürsüsünə oturdur, lakin ona yalnız bir tərəfin şahidliyini verir.

2. Şərq Eleqantlığı ilə Qərb İroniyasının Sintezi
Əsərin dili bəşəri ironiya ilə zəngindir. Maşado de Assus insan təbiətinin zəifliklərini, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü elə bir zərif dillə tənqid edir ki, bu üslub Şekspir dramaturgiyasının dərinliyi və Lorens Sternin postmodern yumorunun qovuşması kimidir. Azərbaycan oxucusunun Mirzə Cəlil prozasından və “Molla Nəsrəddin” məktəbindən tanıdığı o acı və intellektual ironiya, “Don Kassmurro”da özünü fərqli bir coğrafiyada büruzə verir.

3. Zamanın və Yaddaşın “Alatoran”ı
Bento keçmişi xatırlayarkən zamanla və yaddaşla oynayır. O, fəsilləri bəzən cəmi bir neçə cümlə ilə bitirir, bəzən isə Kapitunun bir baxışı üzərində səhifələrlə fəlsəfi mülahizə yürüdür. Bu, “Alatoran” nəşriyyatının xüsusi önəm verdiyi “şüur axını” və “yaddaşın arxeologiyası” mövzuları ilə tamamilə eyni dalğadadır.

Nəticə: Niyə “Alatoran” Nəşriyyatı Bu Kitabı Təqdim Etməlidir?
“Alatoran” yarandığı gündən bəri Azərbaycan ədəbi mühitinə bəsit və populyar mətnləri deyil, oxucunun intellektini zorlayan, onu düşünməyə və estetik zövqünü böyütməyə məcbur edən əsərləri gətirmişdir.

Maşado de Assusun “Don Kasmurro” romanı Azərbaycan dilinə tərcümə olunacağı təqdirdə:

Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatının yalnız Markes və ya Borxesdən ibarət olmadığı faktını ortaya qoyacaq,

Psixoloji realizmin və modernizmin köklərinə işıq tutacaq,

Yazıçılarımız və gənc nəsr ustalarımız üçün fərqli bir romançılıq texnikasının (bədii manipulyasiya sənətinin) qapılarını açacaqdır.

“Don Kasmurro” — insan ruhunun qaranlıq, şübhəli və alatoran dəhlizlərində unudulmaz bir gəzintidir.