Rəşad Səfərin “Cənubda uzun bir gün” romanı haqqında

“Ə s ə r i n t ə n q i d i y a z ı ç ı n ı n d ə y ə r i n i a z a l t m a z ” (Monica Sinead)

1
Daha bir iddialı əsər haqqında fikirlərimi sizinlə bölüşürəm. Son illərdə ard-arda yazdığı iki romanı ilə ədəbi prosesin əsas oyunçuları sırasında yer tutmağı bacarmış Rəşad Səfərin yaradıcılığı ilə 10 ildən artıqdır tanışam. “Adamlar və Gəmilər” hekayələr toplusu, habelə, tərcümə etdiyi Henri Müllerin “Cənnətdəki iblis” romanı Alatoran Yayınlarında işıq üzü görüb. “Keçilərin nəğmələri” ilk romanını oxumuş və tənqidi fikirlərimi müəllifin özünə bildirmişəm. Əsərdəki bəzi fəsillərin üzərindən çarpaz xətlər çəkərək, “bunlar olmasaydı da roman heç nə itirməzdi” və bənzəri fikirlərimi dostluq münasibətinə qurban verərək, açıq tənqidi yazı ilə çıxış etməmişəm. Lakin tənqid olmayan yerdə inkişaf ola bilməz tezisini Rəşad özünün bu ikinci romanı ilə aktual edir. Mənim bu tənqidlərimdən Rəşad Səfər nəticə çıxarmayacaq bilirəm, ancaq ədəbiyyata yeni gələn gənc qələmlər üçün bu yazıların bir faydası ola bilər deyə düşünürəm. Zira ədəbiyyatımızı düşdüyü indiki durğunluqdan (bataqlıqdan) çıxartmaq üçün sərt tənqidi yazılara ehtiyac var, tərifli məqalələrlə bu iş olmayacaq.

2

Müasir dünya nəsrini izləyən, yeni romançılıq nəzəriyyələrini milli ədəbiyyatımıza gətirmək istəyən iddialı bir yazar olaraq Rəşad Səfərin ədəbi cəhdləri mənə görə alqışlanmalıdır. O, romanlarını müəyyən bir plan əsasında yazır, mətnin konseptual əsaslarının olmasına diqqət yetirir, nəzəri cəhətdən hazırlıqlı olmaq bu müəllifin üstün tərəfidir. Müasir ədəbiyyat axınında belə bir fiqurun olması şəxsən məni sevindirir, düşünürəm ki, bizdə bu cür intellektual yazarlar çox sayda olmalıdır ki, nəhayət kəmiyyətin keyfiyyətə keçməsinin şahidi olaq. Dolayısı ilə, Rəşadın bir yazıçı kimi varlığı önəmlidir, şəxsi fədakarlığı sayəsində heç bir gəliri olmayan ədəbiyyatı, yazı sənətini ictimai fəaliyyətin ön sıralarına çəkməsi, prosesdə bir gərginlik yaratması təqdirəalayiqdir.

3

Bütün bunlara baxmayaraq, “Cənubda uzun bir gün” romanında yazıçı özünün güclü olduğu tərəflərə fokuslanmayıb, daha çox əsərin sxematik yönləri üzərində diqqətini cəmləyib, quru, bədiiyyatdan uzaq tutrasız bir mətn meydana gətirib, pis-yaxşı skelet var, ancaq əsər ətə-qana dolmayıb. Romandakı hadisələr inandırıcı deyil, faktlar arasında məntiqi əlaqələr zəifdir, təsirli ola biləcək məqamlarda yazıçı cəsarəti yetərsiz qalıb. Yazmaq xatirinə yazılmış bir roman təəssüratı oxucunu tərk etmir. Bu mənada, əsərin müsbət cəhətlərinə onu da əlavə etmək olar ki, “Cənubda uzun bir gün” romanı filologiya fakültələrində necə yazmamağı öyrədən yaxşı bir dərs vəsaiti kimi istifadə edilə bilər. Hələlik bunu mübaliğə kimi qəbul edə bilərsiz, lakin bunun belə olduğunu əsərdən gətirəcəyim sitatlarda görəcəksiniz.

4

Maraqlıdır ki, əsərin baş qəhrəmanı 65 yaşlı Şahin İsgəndərli də yazıçı olmaq istəyən və bu sahədə uğur qazana bilməyən birdir. Ümumən ziddiyyətli bir tipdir, portret cizgiləri xaotikdir, arvadı, keçmişin məşhur falçısı Mədinənin sayəsində, falına baxdığı yüksək vəzifəli bir adamın vasitəsi ilə səfir təyin olunub. Diplomat kimi işləməsi onun yazıçı olmasına mane olub. “Mədinə məni bu qədər ora-bura dartmasaydı… mən də ortabab nələrsə yaza bilərdim”, “Kiməsə lazımdırmı yazdığım bu cəfəngiyyatlar” (s. 15), “Onca dənə salamat hekayə çıxara bilsəydim ortaya” (s. 16) deyir. (2015-ci ildə 65 yaşı olan Şahin İsgəndərli, təqribən 55 yaşında diplomat missiyasına başlayır, maraqlıdır ki, o yaşa qədər də “salamat bir hekayə” yaza bilməyib) – bu cür sual doğuran məqamlar çoxdur: Borxesdən, Kortasardan, yüksək materiyadan danışan, iqamətgahın böyük otaqlarından birini tamamilə içki kolleksiyasına həsr edən, orada dünyanın dörd bir yanından gələn yüzlərlə bahalı və nadir içki şüşələri saxlayan, dünənə qədər Akademiyada quru maaşa işləyən Şahin İsgəndərli son dərəcə imkanlı birisi kimi təsvir edilir. Bu imkanlar normal səfir maaşını aşır, mətbuatdan bildiyimiz bəzi Azərbaycan səfirləri kimi Şahin İsgəndərlinin də vəzfəsindən kənar işlərlə məşğul olduğu şübhəsi yaranır oxucuda, lakin müəllif bu barədə söz açmır, beləliklə Şahin İsgəndərli portreti yarımçıq qalır, müəllif bu məsələlərdə axıra qədər səmimi deyil. Ümumən, bütün informasiyaların əl altında olduğu, hər bir faktın kontrol edilə bildiyi indiki zamanda Argentinadakı Azərbaycan səfiri haqqında uydurma şeylər yazmaq intellektual maskası taxmış yazıçı manerasına uyğun gəlmir. Bədii əsərdə belə şeylər olar deyib keçməyin; Argentinada ilk diplomatik missiyanın 2010-cu ildə açıldığı faktı romanda olduğu kimi göstərilirsə, bu, müəllifin dokumentallığa riayət etdiyini göstərir, əks halda bu tarix də uydurma olmalıydı. Ölkə və missiyanın yarandığı tarix dəqiq göstərilirsə, təyin edilən səfirin də xarakter özəlliklərinin ən azı yarısının realda olanı əks etdirdiyini düşünməyə oxucunun haqqı var. Halbuki, o illərdə Argentinada səfir olmuş şəxsin bioqrafiyası, hətta aldığı maaşın miqdarı açıq internet resurslarında əks olunmaqdadır. Dokumental elementlərdən necə istifadə etməli olduğunu bilməməsini mən yazıçının ciddi qüsuru hesab edirəm.

5
Şahin İsgəndərli obrazını yaradarkən yazıçı açıq-aşkar özünü elitar maneralardan xəbəri olan biri kimi göstərməyə çalışır, ona əsərin əsas süjetinə dəxli olmayan, yerli-yersiz sifətlər yükləyir, Borxesdən dəm vurur, görməmiş Azərbaycan oxucusuna Buenos-Ayres küçə-park-restoranlarını bol-bol təsvir edərək hava atır və s. Halbuki, səfir Şahin İsgəndərli əslinə qalanda bir uşaq qatilidir, pul gücünə öz cinayətini gənc bir tələbənin boynuna qoyan, eyni zamanda maşınla vurduğu uşağın qanını batıran biridir. Xanım-xanım dediyi falçı Mədinə də bu cinayətə ortaqdır. Yüksək ədəbi dəyərləri başa düşən, Kortasarı oxuyan Şahin İsgəndərlinin vicdanı əslində rahat olmamalıdır. Xüsusilə, puldan başqa heç bir dəyər tanımayan arvadı Mədinə ilə birlikdə simfonik musiqiyə qulaq asmaları gülməli təsiri bağışlayır. Elə həmin konsertdəcə bu uşaq qatili haqqında yazıçı belə bir təsvir verir: “Şahin öz qəmgin, amma qayğısız dünyasının içində olanda konkret nəyisə düşünmürdü, sanki yıxılmaq qorxusu olmadan buludların üstündə gəzişir, gəzməkdən yorulanda görünməyən qanadlarını açıb süzməyə başlayırdı”. Bu cür təsvirlər yazıçının reallıq hissini itirdiyini, özünün də yıxılmaq qorxusu olmadan buludların üstündə gəzişdiyini göstərir. Sözün düzü, bu cür bayağı təsvirləri oxuduqca romanı yarıda buraxmaqdan özünü güclə saxlayırsan. Hətta yazıçı Cavid Ramazanlının “Amanabənd” romanındakı “şam düzmək” hadisəsi Rəşadın bu təsvirlərindən daha az bayağıdır mənə görə, çünki Cavidin qəhrəmanı heç olmasa uşaq qatili deyildi. Əsər boyunca yazıçı Şahinin cinayətkar sifətini göstərmək qayğısına qalmır, əvəzində onu Buenos-Ayres küçələrində, bukinistlərdə dolaşdırır, səhifələrcə vikipedik məlumatlarla oxucunu yorur (əsl mətləbdən uzaqlaşdırır), bir mənada yazıçının öz prototipi olan qəhrəmanı sona qədər ideallaşdırmaq yolunu tutur, onu yüksək müdriklik zirvəsinə çatmış kimi göstərir: “Bir gün öncəyə qədər bu müdriklik zirvəsinə qalxa bildiyi üçün özüylə fəxr edirdi…” (s.95)

6
Mənasız təsvirləri ixtisar etməklə roman kiçik bir hekayəyə sığıdırmaq olardı: Azərbaycanın Argentinadakı səfiri Şahin İsgəndərli dəvətli olduğu bir tədbirdə oğlu Emilin ölüm xəbəini alır, bir ata kimi bu xəbərdən sarsılmaq əvəzinə, əvvəlcə kabinetində 8 saat qapılıb qalır, sonrakı saatlarda Buenos Ayres küçələrində dolaşaraq ölümün səbəblərini düşünməyə başlayır. Yeni evləndiyi zamanlarda rayondan qayıdarkən maşınla qəza törədərək qaranlıqda bir uşağı vurmasını xatırlayır, uşağın atasının onu qisas almaqla hədələdiyini yada salır və 20 ildən sonra oğlunun ölümünə o atanın səbəb olduğu ehtimalını irəli sürür. Oxucuda belə bir sual yarana bilər: Şahin İsgəndərli və arvadı Mədinə xanım nə üçün sarsıntı keçirmir, Emilin faciəli ölümünü soyuqqanlılıqla qarşılayırlar? Oğlunun ölüm xəbərini yenicə almış ata kabinetində oturub Emilin yıxıldığı eyvanın hündürlüyünü, neçənci mərtəbədən yıxıldığını riyazi olaraq hesablamağa çalışır: “İkinci mərtəbənin eyvanından yıxılmaqla adam ölər? Hoppansa, özü ayaqları üstə düşərdi Emil oradan”. Bu, övladını itirən atanın fəryadından daha çox hadisəni araşdıran müstəntiqin soyuqqanlı təhlilinə bənzəyir. Şahin kabinetdə fəlakətin böyüklüyünü dərk etmək əvəzinə, Bakıya necə gedəcəyini, təyyarədə rahat olub-olmayacağını düşünür: “Ayaqlarım da uzun. Biznes-klasda yer olmasa, zülmdür”. Müəllif deyə bilər (əminəm belə deyəcək) bu detal obrazın eqoizmini göstərmək üçün seçilib, lakin mənə görə süjetin dramatik gərginliyini tamamilə öldürür və inandırıcılığı sıfıra endirir. Uğursuz səhnələrdən biri Şahini otaqdan çıxaran “əsas” qüvvəni təsvir səhnəsidir. Səkkiz saatlıq sarsıntıdan sonra atanı hərəkətə gətirən amil oğlunun dərdi yox, dolmuş sidik kisəsi olur: “İndi səfirin ağlında tezliklə tualetə gedib yüklənmiş sidik kisəsini boşaltmaq vardı… Bu həm də onun tam ayılmasına səbəb oldu”. Fizioloji ehtiyacın övlad ölümündən daha üstün bir oyanış vasitəsi kimi təqdim edilməsi bədii cəhətdən çox zəif və qeyri-təbiidir. (“Yüklənmiş sidik kisəsi” ifadəsinə əsər boyunca tez-tez rast gəlinir, ən sonda müəllif nəhayət “işəmək” felini işlətməyə başlayır ki, bu da arvadağız Şahin İsgəndərli obrazını daha yaxşı ifadə edir.) Üstəlik belə bir cümlə əsərin bədii dəyərini məncə çox aşağı salır: “Şahin İsgəndərli təbiətin yükündən azad olan kimi yenidən öz yükünə – Emilin ölümünə qayıtdı.”

7
Əsərdəki Mədinə xanım obrazı naşı bir rəssamın əlindən çıxmış əcaib portretə bənzəyir. Mədinə kübar mühitə düşmüş, lakin daxilindəki əyalət təfəkkürünü, falçılıq, numerologiya iddialarını və “pul hərisliyini” saxlamış ziddiyyətli bir tipdir. Falçılıqla böyük pullar qazandığını, şəhərdəki ilk ən bahalı villalardan birinə sahib olduqlarını yazır müəllif, (“Bu cür müştərilərin sayəsində Vorovskidəki köhnə evlərini söküb yerində əzəmətli villa tikdilər. Şəhərin ilk bahalı villalarından biri artıq İsgəndərli ailəsində idi”. Belə olan halda Mədinə ərini akademiyadakı işindən ayırıb səfir olaraq xaricə göndərir, özü də olur səfir xanımı – bu inandırıcı deyil. Ərinə “başlama yenə bu Borxes söhbətinə, o kişinin adı gələndə başım hərlənir” deyən qadın əri üzərində tam hakimiyyətə malikdir. Yüksək səviyyədə falçılıqla məşğul olur (müəllif nədənsə “metafizika”, “ezoterika” terminləri ilə öz qəhrəmanını təmizə çıxartmaq istəyir həmişə), hətta səfir arvadı olandan və xaricə köçəndən sonra da bu əməlinə davam edir Mədinə. Yenə inandırıcı olmayan bir təsbit. Səfir vəzifəsi dövlətin birinci dərəcəli strateji təyinatı olduğuna görə Mədinənin bu cür qeyri-leqal fəaliyyəti təhlükəsizlik baxımından ciddi fəsadlar yaradacağına görə yolverilməz haldır, yazıçının (özünün də səfirlikdə işləmək təcrübəsi ola-ola) xarici kəşfiyyat orqanları üçün səfirin xanımının hazır yem olduğunu, onun bu “məşhurluğundan” və ya müştəriləri ilə münasibətlərindən istifadə edərək səfirə qarşı şantaj və ya kompromat hazırlaya bilmə ehtimallarını nəzərə almaması qəribədir. Bir ana olaraq Mədinə “xanım”ın, xəbəri qarşılaması və sonrakı davranışları son dərəcə tutarsızdır: Oğlunun cənazəsi Bakıda ortada qalan bir ana, Buenos-Ayresdəki iqamətgahda əlinə tozsoran və süpürgə alır, divarların tozunu silir: “Ağlaya-ağlaya tozsoranın xortumunu sağa-sola çəkir…” Müəllifdən soruşsan, qadının dərdini işlə unutmağa çalışdığını göstərmək istəmişəm deyəcək, lakin bu detal o qədər eybəcər təsvir olunub ki, hadisənin tragizmini komizmə və məişət səviyyəsinə endirir. Hələ bu cümləyə diqqət yetirək – bir ananın kədərini bundan daha sönük necə təsvir etmək olar?: “Allah məni öldürəydi Emilin yerinə. Nə mənası var bundan sonra yaşamağın? Gözünün ağı-qarası bir oğlun olsun, onu da Allah alsın. Allaha ağır getməsin, yenə özü bilən məsləhətdir” – cümlələr canlı deyil, bədii mətn olaraq ölüvaylıq romanın hər səhifəsində tırr edir. Hətta, deyə bilərəm ki, mənim bu tənqidi məqaləmdə olan bədiiyat qədər haqqında danışdığım bu romanda bədiiyyat yoxdur. Dünyası dağılmış ana tozsoranla işlədiyi zaman divardan çıxan elektrik naqillərini görüb dərhal sürücü Səmədi qarğamağa başlayır: “Min dəfə dedim Səmədə, usta çağır, düzəltsin… Bir həftədir yarıq qarın kimi qalıb ortalıqda” – (“yarıq qarın kimi” – dilimizdə belə sabit söz birləşməsi yoxdur təəssüf ki). Övladını itirmiş bir ananın diqqətinin həmin an divardakı naqillərə yayınması psixoloji baxımdan tamamilə qeyri-realdır, üstəlik, yazıçının seçdiyi dil materialı o ankı emosional ab-havanı verməkdə acizdir. (Dil məsələsinə gələcəm: yazıçının dili olduqca süni və yapışıqsızdır. Bu dil bazasıyla bədii əsər yazmaq sadəcə gülməlidir). Səhnənin ən zəif nöqtələrindən biri də Xarici İşlər Nazirinin zəngidir. Şahin İsgəndərli telefonlara cavab vermədiyi halda, Mədinə “xanım” ekranda nazirin adını görən kimi dərhal kədərini unudub bürokratik təlaşa düşür: “Nazirdir, nazir zəng edir… Nazirdir, ayıbdır, cavab ver”. Şahinin nazirlə danışığı isə sanki sıravi bir iş hesabatıdır. Hər iki valideynin nazirin bu qədər işin arasında onlara vaxt ayırıb zəng etməsini fəxrlə və minnətdarlıqla qarşılaması (“Bu qədər işin-gücün arasında vaxt tapıb zəng edib”) baş vermiş hadisənin fonunda son dərəcə sönük qalır. Həqiqi hisslərin tüğyan etdiyi səhnələr bu müəllif üçün yaddır, quru, sxematik təsvirlərlə hadisəyə nüfuz etmə bacarıqsılığını ört-basdır etməyə çalışması göz önündədir. Ata və ana oğullarının ölümünə deyil, bu ölümün gətirdiyi çətinliklərə (bilet tapmaq, bura kim gələcək, ev necə təmizlənəcək, biznes-klas olacaq ya yox) reaksiya verirlər. Təsvirlər səmimi deyil, soyuq, mexaniki və oxucuda emosional təsir buraxmır, yazıçı daha çox öz eqosunun təsdiqi ilə məşğuldur, oxucu ilə təbii bağ qurmaq ona lazım deyil.

8

“Mədinə ərinin yüksəlişi üçün başqa yollar axtarmağa başlamışdı. İllərlə etdiyi m e t a f i z i k c ə h d l ə r d ə n (?) sonra yuxarı vəzifəli bir şəxsin problemini həll etdiyi üçün ondan lazım olan xahişi etmiş, ərinin fövqəladə və səlahiyyətli səfir olması üçün fövqəladə bacarıq və əlaqələrini işə salmışdı” (s.156). Şahin Mədinəni qınayanda, buna görə aralarında “kəskin münaqişə” olanda, qadın dərhal onun karyerasında oynadığı rolu yada salır, və “Şahin İsgəndərli bu argumentlər qarşısında həmişə susmağı və kinayə ilə gülümsəməyi seçirdi”. “Düz sözə nə deyəsən, kim idim ki məni səfir qoysunlar. Mədinə bir tərəfə qalsın, hələ rəhmətlik qaynanam olmasaydı, indi hələ də A k a d e m i y a n ı n q a r a m a t o t a q l a r ı n d a (?) veyillənirdim. Şahin bunları tez-tez düşünürdü, amma Mədinəyə etiraf etməzdi. Yoxsa tamam gözüqıpıq olardı arvadının yanında” – demək gözüqıpıq idi, amma hələ tamam gözüqıpıq deyildi. Bunları oxuduqca Şahin İsgəndərlinin əsl portreti üzə çıxmağa başlayır, onun çatmış olduğu müdriklik zirvəsi sən demə xəyali imiş, daha doğrusu onun özünün səssiz düşüncələrində var imiş bu zirvə: “Şahin artıq düşüncə-həqiqət oyununun üçüncü mərhələssində idi…” (s.94)

9

“Mədinə anasının ölümü ilə, bir az da yeni dövrün yaratdığı (h a n s ı y e n i d ö v r , b i l i n m i r) imkanlardan istifadə edib işini xeyli böyütdü. Həyatın ağırlığından, keçmişin məyusluğundan, gələcəyin bulanıqlığından yorulan, yerdən də, göydən də əlləri üzülən insanlar yerlə göy arasında olan naməlum, amma güclü varlıqlara, onlarla əlaqəyə girə bilən adamlara şiddətli ehtiyac hiss edirdilər. İndi artıq rayonlardan, kəndlərdən insanlar dəstə-dəstə axışıb Mədinə b a c ı n ı n (! – əvvəl xanım, sonra da bacı olur) ə t ə y i n ə p ə n a h g ə t i r i r d i l ə r (? – belə ifadə yoxdur). Qızını ərə vermək istəyənlərdən tutmuş evdən dərbədər düşmüş ərini geri qaytarmaq istəyənlərə qədər, kənd icra sovetinin sədri olmaq istəyənlərdən hakim olmaq, n a z i r l i k d ə y ü k s ə k v ə z i f ə t u t m a q i s t ə y ə n l ə r ə (?) qədər, yardım üçün yanına gələnlərin heç biri ə l i b o ş q a y ı t m ı r d ı l a r (!). Münbit şərait Mədinənin gücünü və şöhrətini bir neçə ilin içində b ü t ü n ö l k ə y ə (!) yaydı”. Göründüyü kimi Mədinə yüksək marka falçıdır, təkcə ev əhlinin, qonum-qonşunun falına baxsa bunu başa düşmək olardı, lakin “nazirlikdə yüksək vəzifə tutmaq istəyənləri əliboş qaytarmır” – bu dərəcə romanın ekosistemini pozur, onun fəlsəfi-bədii strukturunda ziddiyyət yaradır. Yazıçı bunu nə üçün edir? – müəmmalıdır. Ən sonda oğlunun ölümünün onun günahları üzündən olduğu fikrini təsdiq üçünmü? – məncə buna dəyməzdi, bu, bir həqiqəti təsdiq üçün 100 yalan uydurmaq kimidir, başqa sözlə, oxucunun vaxtına hörmətsizlikdir.

10

“Mədinə bacı şöhrətinin zirvəsindəykən çox yüksək vəzifəli şəxslərdən birinin ciddi ailə problemini həll etmişdi. Böyük uğurundan sonra həmin çox yüksək vəzifəli şəxs bir əlini Mədinə bacının üzərindən əskik etmədi. Ölənə qədər qulluğundayam, deyib, hər bayramda, hər doğum günündə, bəzən heç bir səbəb olmadan belə, isgəndərlilərin evinə k ə s i l i b s ə l i q ə i l ə ş a q q a l a n m ı ş q u z u l a r, h i n d u ş k a l a r, cürbəcür ərzaq məhsulları, bahalı hədiyyələr, a r a b i r d ə z ə r f i n i ç i n d ə p u l g ö n d ə r i r d i. Bu cür müştərilərin sayəsində Vorovskidəki köhnə evlərini söküb yerində ə z ə m ə t l i v i l l a t i k d i l ə r . Şəhərin i l k b a h a l ı v i l l a l a r ı n d a n b i r i artıq İsgəndərli ailəsində idi.” Bu təsvirlərdə də məntiqə sığmayan məqamlar var. Səfir təyin etmək səviyyəsindəki bir “vəzifəli adamın” isgəndərlilərin evinə kəsilib səliqə ilə şaqqalanmış quzular, hinduşkalar, cürbəcür ərzaq məhsulları göndərməsi həqiqətə uyğun deyil və inandırıcı görünmür. Ümumən, romanda yazıçı elit bir ailənin həyat tərzini təsvir etmək istəyərkən yaxşı bilmədiyi bir sahəyə girmiş kimi görünür, sadə bir ailədən çıxmış olması etibarilə elitarlıq taslaması mənim kimi oxucunun diqqətindən yayınmır. Daha bir məqam, bu yuxarıdakı parçadan da görə biləcəyiniz kimi, Rəşad Səfərin yazı tərzi mənə nədənsə yazıçı Elçinin üslubunu xatırladır, sizcə də belədirmi? Elçində də yalançı elitarlıq bol miqdardadır.

11

Romanda başdan sona qədər davam etdirilən daha bir süjet xətti əsas qəhrəmanın – Şahin İsgəndərlinin yazıçı olmaq arzusudur. “Əgər indiyə qədər yazsaydı, heç olmasa, iki ildə bir kitab çıxarsaydı, indi, azı, iyirmi kitabı olardı. Lap olsun, on. Bunun yarısı yaxşı alınsaydı, indi məşhur yazıçıyıdı, ya da ən azından, yazıçıyıdı. Sonra dərhal başqa arqumentlər gətirirdi özünə qarşı. Onsuz da yaza bilmirdi. İstedadsız alınan iş deyildi bu.” Bu sətirlərdə müəllif sanki özünü ifadə edir. Parlaq istedadının olmadığının fərqindədir, lakin israr etmək, əmək sərf etmək nəticəsində uğur qazanacağını bilir, 10 roman yazsa və bunun yarısı yaxşı alınsa məşhur yazıçı ola bilər. Rəşadın israrlı cəhdləri mənalıdır, gələcəkdə uğurlu əsərlər yazacağına və həqiqətən məşhur, seviulən bir yazar olacağına mən şəxsən inanıram. Çünki yaxşı əsərin meydana gəlməsi üçün istedad qədər zəhmət də önəmli faktordur. Çox istedadlı yazarın tənbəllik üzündüən zaman içində əridiyini hər birimiz yaxşı bilirik. Mehdi Bəyazid kimi, istedadı olub ömrü boyu yazıçılığa hazırlaşan və heç nə yaza bilməyən adlar var bizim ədəbiyyatda. “…o əyyaş yazıçılar kimi zirzəmi kafelərdə ucuz araqlardan içirdim. Bir-birimizin cəfəng hekayələrinə, şeirlərinə, məqalələrinə düşük təriflər deyirdik. Birincilər kimi olsaydım, yenə hörmətim, saxta təriflərim, kitab üzü açmayan oxucularım olardı. Amma ikincilərdən olsaydım, indi nə evdə hörmətim vardı, nə cəmiyyətdə” – burada Rəşad Səfərin özünün də içində olduğu ədəbi mühitin real təsviri var, qələm yoldaşlarını iki hissəyə bölür, əyyaşlara və məmur-yazıçılara. Təkcə Şahinin təmsil olunduğu üçüncü kateqoriya da var, yazıçı olmaq istəyirsən, ancaq yazmırsan. Belə olanda onun evdə də hörməti olmur, cəmiyyətdə də. “İndi o yazıçılar bircə zəngimə bənddirlər ki, olduğum yerə qaça-qaça gəlsinlər. Vaxtında hekayələrimi, yazılarımı bəyənməyən y a z ı ç ı l a r ı n , t ə n q i d ç i l ə r i n c i b l ə r i n ə a z p u l b a s m a m ı ş a m (!). Uşaqlarını az işə düzəltməmişəm. Düşdükləri cəncəllərdən az qurtarmamışam. Sağ olsunlar, mənim xahişimlə iki nəfərə ev də verdilər. Neylədilər guya? Hamısının dərdi pul, vəzifə imiş. Meydanlarda, mitinqlərdə o qədər hökküldəyən yazıçılar, şairlər vardı, sonradan quzuya döndülər.” – Burada müəllif bir budağa çıxıb min budaq silkələyir. Bir səfirin xahişi ilə iki yazıçıya ev verilməsi inandırıcı deyil. Bədii əsər deyib hər şeyi basıb bağlamağa nə ehtiyac var. Lakin müəllif Şahinin diliylə ac şairləri aşağılayır, beləliklə özünün daha üstün sinifə aid olduğunu təlqin edir. Məncə bunlara gərək yox idi. YAZMAQ İSTƏYİB YAZA BİLMƏMƏNİN İŞGƏNCƏSİndə qalsa daha mənalı təsiri bağışlayardı.

12

Rəşad Səfərin ciddi “lar-lər” problemi var. “Keçilərin nəğmələri” romanında bunu müşahidə etmiş və ona bildirmişəm. Amma bu nöqsan hələ də düzəlməyib. Hətta kitabın adında – “Keçilərin nəğmələri” – ikinci “lər” artıqdır, bunu müəllifə başa salmaq olmur. “Keçilərin nəğmələri” qrammatik olaraq nəyisə ifadə edirsə belə kitab adı olaraq yaxşı səslənmir və “Keçilərin nəğməsi” daha yığcam və lakonik səslənir. əsərdə nə keçi, nə də nəğmə olduğuna görə belə bir “abrakadabra” yersizdir. “Cənubda uzun bir gün” (bu ad da mənə görə uğursuzdur) romanında “lar-lər” problemi davam edir. Misallara baxaq: “Salamlaşanların hər ikisi ovuclarının ətli və yumşaq olduğunu hiss etdilər” (s. 6) – “hər ikisi” cəm bildirdiyinə görə sonda cəm şəkilçisi olmamalıdır, “…qərarsızlıqlardan yoruldu” (s. 15) – “Qərarsızlıq” sözü bütöv bir daxili vəziyyəti, ümumi bir əhval-ruhiyyəni ifadə edən mücərrəd anlayışdır. Mücərrəd isimlər isə mahiyyət etibarilə cəmlənmir. Bir insanın həyatında fərqli məqamlarda baş verən bir neçə tərəddüd anı olsa belə, onların hamısı birlikdə elə vahid bir anlayışda — “qərarsızlıq”da birləşir.
“Lar” şəkilçisi burada artıq yük yaradır və dilin təbii sintaksisinə süni görünüş verir, “Ancaq xoşu gəlirdi bu cür səbəbsiz kədərlərdən” (s. 48) – yenə də eyni şey, “kədər” mücərrəd anlayış olduğu üçün cəm şəkilçisi qəbul etmir, “Yüzlərlə cürbəcür içkilər vardı kolleksiyasında” (s. 57) – “yüzlərlə” sözü çoxluq bildirdiyi üçün “içkilər” cəmdə olmamalıdır, “Mətbəxdə yeməklər hazırlayırdı” (s. 110), “yaxınlıqda taksilər dayanmırlar” (c.133), “…çoxlu ağaclar” (s.187), “…bir qalaq sənədlərə baxmalıdır” (s. 219), – və s.

13

Azərbaycan dilində olmayan cümlələr: “…sevimli yazıçısı haqqında b a ğ l ı – b a ğ a t l ı c ü m l ə l ə r qururdu” s. 10, “Getdikcə tərəddüdləri s a a t b a ş ı təkrarlandı” s. 15, “…m ə k r l i t ə r ə d d ü d l ə r ə düşür” s. 15, “…pəncərənin şüşələrini endirib t ə m a s s ı z b a x m a q istəmişdi r ə n g b ə r ə n g h ə y a t a” (s.31), “Şahin İsgəndərli s ə s l i r e a k s i y a vermədi” (s. 32), “Səfirin qayğısını a r x a y ı n l ı q t ə b ə s s ü m ü ilə qarşıladı” (s. 33), “Addımlarının yeyinləndiyini tövşüməyindən anladı” (s. 118), “Allah xeyirli pay versin” (s. 122), “…tribunada dayanıb növbə ilə q a y n a r ç ı x ı ş l a r edirdilər” (s.126), “Arxada q u r u m u ş b o s t a n l ı q l a r ı n ortasında ucalan talvarlar, tərk edilmiş gözətçi daxmaları vardı” (s.184), “Yollarda s i d i k k i s ə s i h ə y ə c a n t ə b i l i ç a l a n s ü r ü c ü l ə r v ə s ə r n i ş i n l ə r arxasına keçməyə ağac l a r tapmadığından bu viranəliyə çatdırırdılar özlərini” (s.187), – (bu cümlə mənə Orxan Həsəninin bir cümləsini xatırlatdı: “Qolları təslimdə qalxmış təəccübüm məharətini alqışlarkən müdafiəsiz qalmışdım”), “Artıq rahatlıqla təbii ehtiyacını ödəyə biləcəyini anlayan s i d i k k i s ə s i n i n b o ş a l m a q a r z u s u daha da şiddətləndi” (s.187) – sidik kisəsinin də arzusu olduğunu ilk dəfədir eşidirəm, “Şahinin qorxudan mədəsinin altına ağrı çökdü” (s.190) – daha sadə ifadə etmək olardı: “Qorxudan Şahinin qarnına ağrı doldu” – bizim yazıçılarda bu sağ qulağını sol əllə qaşımaq adəti haradandır bilmək olmur. Daha bir cəfəngiyyat: “Tanrının insafı varsa, indi cənnətdə oğlunun yanındadır. Tanrının insafı yoxdursa da, oğlu ölmüş ata üçün o dünyada yalnız cənnət var. Ölənə qədər hər yer cəhənnəmdir.” – Hər yerdə Tanrını kiçik, Allahı böyük hərflərlə yazan müəllifin inanc sistemini anlamaq olmur. “Günəşli günlərin ardınca gecə əvvəlcə g ö r k ə m l i ş i m ş ə k l ə r çaxdı…” (s.209), “Bakıdakı həyatından a d d ı m b a ş ı b e z ə n Emil” (s.210), “Şahin a ğ l ı n ı a z c a t o p l a y a n k i m i” (c. 138), “…həyətdə-bacada ş ə n – ş a q r a q o y n a y a r k ə n” (s.142) – bu cür cümlələri rast gəldikcə müəllifin dil bilgisinin yetərsiz olduğuna heyrət edirsən. Dil axıcı deyil, hər fəsildə müəllifin gücəndiyini hiss edirsən.
“Borxeslə tanışlıqdan sonra isə peşəkar yazıçı olacağına qəti qərar vermişdi” (s. 15) 1986-cı ildə ölən X.L.Borxeslə Şahin İsgəndərli necə tanış ola bilərdi? Bəlkə yazıçı “Borxesin əsərləri ilə tanışlıqdan sonra…” demək istəyib. Eyni səhifədə yenə qüsurlu bir cümlə var: “…uzun illər sonra, həm də artıq praktiki olaraq yazıçı olmadığı bir dövrdə Borxesin vətəninə gəlmişdi” – praktiki olaraq yazıçı olmamaq nə deməkdir? Qəzet cümləsi yerinə daha sadə şəkildə ifadə edilə bilərdi bu fikir: “Uzun illər sonra Borxesin vətəninə gələndə artıq yazıçı olmaq xülyasını başından atmışdı”- dil qüsurludur.

14

Romanın əsas personajlarından biri Səməddir. Onun da portret cizgiləri yayğın və ziddiyyətlidir. Şahinin səfir təyinatı ərəfəsində Səmədə xarici bir şirkətdən iş təklifi gəlir, lakin Şahin ona belə deyir: “Tələsmə Səməd, bir az da gözlə. Yaxşı xəbərlər ola bilər. İki qardaş işləyərik. Onda bu xarici şirkət söhbəti boş şey olacaq” (s.217). Bu cümlələrdə də səfirin qara işlər gördüyünə işarə var (İki qardaş işləyərik), əks halda səfir də, onun sürücüsü də konkret maaş alan insanlardır, qeyd edildiyi kimi “lap yuxarı vəzifə” deyil. “İsgəndərli ailəsi ölkədən-ölkəyə köçdükcə Səməd də onlarla getdi” (s.217) – ölkədən-ölkəyə deyərkən, cəmi iki ölkə, Qazağıstan və Argentina.


15

Uzaq ölkədə oğlunun ölüm xəbərini alan Şahin İsgəndərlinin və Mədinə xanımın davranışları təbii deyil, yazıçı emosional partlayışı təsvir edə bilməyib. “İlk dəfəydi oğlu ölürdü. Necə davranmalıydı indi?” (s.80) – səfir Şahin İsgəndərli belə düşünür. Əslində bu cümləni oxuyan oxucu kitabı bir tərəfə atmalıdır, əgər atmasa ardınca daha bayağısı ilə qarşılaşacaq: “Kədərdən sanki biri-birinə yapışmış beyin qırışları birdən azca aralanınca düşünmüşdü” (s.81). Oğlunun ölüm xəbərini alan ata təlaşa düşmək, arvadına təsəlli vermək və ya telefondan asılı qalıb mümkün olan hər yerə zəng etmək əvəzinə kabinetə qapılıb qapını kilidləyir, ilk dəfə oğlu öldüyü üçün necə davranmalı olduğunu düşünür. Belə dadsız-duzsuz təsvirlər səhifələrcə davam edir. Ümumən romanın ilk 75 səhifəsi, ölüm xəbərinə qədərki hissə tamamən mənasızdır, yazmaq xatirinə yazılıb, silinib atılarsa süjet heç nə itirməz.

16

Romanda müəllifin Borxesin hekayələrinə birbaşa göndərmələr yerləşdirməsi, oxucuyla intellektual oyun oynaması və ya buna cəhd etməsi əsəri bayağılıqdan qurtara bilməyib. Şahinin stenddə gördüyü əlyazmadakı “Pierre Menard, auTor del QuijoTe” qeydi Borxesin məşhur “Don Kixotun müəllifi Pyer Menar” hekayəsinə işarədir. Həmçinin, konsert proqramında gördüyü “Deutches Requiem” ifadəsi Şahinin zehnində alman zabiti Sur Linde haqqındakı xatirələri oyadır ki, bu da Borxesin eyniadlı psixoloji-fəlsəfi hekayəsinin süjetidir. Müəllif bu cür intertekstual gedişlər edərkən personajın uşaq qatili olduğunu unudur, məşhur falçı olan arvadı tərəfindən səfir təyin edilməsi ilə, Şahinin qanlı və ya çirkli bioqrafiyası ilə ziddiyyət təşkil edir.

17

Müəllif emosional məqamları təsvir edə bilmədiyi üçün bu bacarıqsızlığını fəlsəfi “dərinliklə” pərdələməyə çalışır. Müəllif bəhanələrini, onun mətndaxili manipulyasiyalarını başa düşməkdən ötrü ər və arvadın ölüm xəbərini alması fəslini oxumaq yetərlidir. Bu tutarsızlıq romanın üzərindəki bütün o intellektual pərdəni birdəfəlik qaldırıb, onun ən zəif nöqtəsini üzə çıxarır. Həqiqətən də, dünya və Azərbaycan ədəbiyyatında bir çox gənc və ya intellektual yazarın bədii yaradıcılıqda ən çox büdrədiyi yer məhz buradır: Canlı insan emosiyasını, gerçək ağrını təbii şəkildə təsvir edə bilməmək və bu yaradıcı boşluğu fəlsəfi cümlələrlə, simvollarla, Borxesvari labirintlərlə doldurmaq. Yazıçı 65 yaşlı bir atanın oğul itkisi qarşısındakı donuqluğunu psixoloji şok kimi sırımağa çalışır. Amma mətni dərindən oxuyanda hiss olunur ki, müəllif sadəcə olaraq bir atanın o anda keçirəcəyi o qorxulu, insanı daxildən parçalayan fəryadı, o real emosional monoloqu yaza biləcək rəvan nəsr dilinə və təcrübəsinə malik deyil. Məhz yaza bilmədiyi üçün qəhrəmanın dilini tamamilə bağlayır və bunu “fəlsəfi gediş” kimi təqdim edir. Bu əsərdə Fəlsəfə Dramın deyil, Təcrübəsizliyin xidmətindədir. Kitabın hər küncündən boylanan Pessoa, Borxes istinadları, Buenos-Ayres küçələrinin ensiklopedik təsviri, 16-cı mərtəbə ilə bağlı soyuq fəlsəfi mülahizələr, əslində, oxucunun diqqətini əsas fəlakətdən yayındırmaq üçün qurulmuş bir “intellektual sığınacaqdır”. Yazıçı sanki oxucuya deyir: “Mən sizə ucuz bir göz yaşı dramı yox, böyük bir varlıq və yoxluq fəlsəfəsi təqdim edirəm”. Halbuki, bir çıqqan yazıçı ustalığı olsa ən böyük fəlsəfəni məhz o çılpaq, qorxulu və dözülməz emosiyaların içindən çıxarar, fəlsəfəni emosiyaya sipər etməz. Nəticə etibarilə, bu mətn, böyük həyat və sənət təcrübəsi olmayan, amma yaxşı mütaliəsi olan bir yazarın “ədəbiyyatçılıq oynamaq” cəhdidir. O, insan qəlbinin real fırtınalarını təsvir etməkdə aciz qaldığı üçün mətnə süni bir “müdriklik” və qocalıq donu geyindirib. Bəlkə də buna görə əsərin dinamikası ləngdir, qocavaridir, “Zootopia” cizgi filmində olduğu kimi hər şey yavaşıdılmış tempdədir. Təkcə bunu demək qalır ki, həyatın çılpaq reallığı, ağrı-acısı bəzən ən mürəkkəb fəlsəfədən daha dərindir — müəllif bunu bilməlidir.

Son

Seymur Baycanın sözləri ilə desək, “Cənubda ən uzun gün” romanı müstəqillik dövründə yazılmış ən pis altı romandan biridir. Ümid edirəm, ona həqiqətləri söylədiyim üçün bu məqaləyə görə mənə təşəkkürünü bildirmək gücünü özündə tapacaq.

Rasim Qaraca