25/06/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2016 / İyul

GÜNDƏM
0

O yol

 

Uzun bir yoldur.  İlk baxdığında sonu görükməz kimi. Gedirik.

 

Sürprizlərlə doludur zatən. Xoş sürprizlərdən sevərsən yolu, bəd olanlardan.. yenə də sevərsən, zira başqa əlacın yox ki.. Yolnan qiyamamı  qalxacaqsan?

 

Gedə-gedə  Dovlatovanın sözlərını çözürük: Ən uzun yol heçyerə aparan yoldur .

 

Addım-addım, parça-parça yolu yaddaşımıza köçürürük.  Yol bundan tükənmir, biz tükənirik. Gedirik.

 

Yolun sürprizlərlə müsavi qəribəlikləri də var. Sevdik onları da. Persepsiyamızdakı heyrət oyuğunu boş qoymamaqçun.

 

Çoxdur yolun qərubəlikləri. Məsələn, ayaqlarımız altına sərilməsinə rəğmən həm də tirandır. Bir növ ayaqlanan tiran, tapdanan manipulyator. Yəni ilk baxışda “yol mənim, özüm bilərəm, hər şey öz əlimdə”  düşünərsən, amma bu yalnız ilk baxışda belədir.. Gedirik.

 

Hamı eyni yerə gedir, amma müxtəlif sürətlə. Kimi şütüyür, kimi sürünür. Kiminin topuqlarında  zəncir, kürəyində ağır yük,  kimisi əllərini yellədə-yellədə gedir. Bəzilərində xizək, az qismində skuter var, onlar yol əziyyətindən qurtulmuşlardır.  Onların yürüşü imitasiyadır sadəcə, əzabı – əzaba parodiya.

 

Bəzilərinin ayağının altında hündür platforma var., bəziləri yerdən gedir. Birincilər ikincilərə yuxarıdan baxmaq şansı qazanır və fürsət  yetincə yararlanır bu şansdan.

 

Yolçuların başı üzərindəki hava da müxtəlifdir. Xoşbəxt sayılanların havası hamıda eyni cürdür – əsginas qoxulu.  Qeyri-xoşbəxtlərin havası hərədə bir cür qoxulayır. Ümumiyyətlə, hamı “havalıdır”, elə Yol özü də.

 

…yaxşı deyib amma: ən uzun yol heçhara aparan….

 

Darıxmamaları üçün yol vətəndaşlarının gözü önündə daim panoram sərgilənir. Panoram eyni, sadəcə baxışlar müxtəlif, ona görə hərə bir cür görür onu , öz havasına uyğun. Ən parlaq sərgilənmə əsginas  qoxulu havanınkı. Gedirik.

 

Tapdanmış yolda iz qalmır, amma buna baxmayaraq kimlərəsə də müyəssər olur iz qoymaq.

 

Yolda çox şeylər baş verir, amma hər şeyi bilməmiz caiz deyil. “Anlamaq – müəyyən məqamların anlama gəlmədiyini qəbul etmək deməkdir”. Sağa-sola baxmaq, digərlərinin yerişi ilə maraqlanmaq məsləhət deyil. “Elə et ki, taleyin qapını döyəndə evdə olasan”. Bu məşhur kəlamdan yararlanıb  yolumuzla düz gedirik ki, sapınmayaq.

 

Burda ayaqlarını yerə dirəyib dayanmaq, tıxac yaratmaq, Yolun hərəkət qaydalarını pozmaq, yorulub time-out götürmək, mənzil başına çatmamış yarı yoldan əkilmək, həmçinin arxaya qaçmaq  olmaz, yalnız irəli! Bu tale yüklü krossun üzüntüsünə qatlaşıb, üzünüzə təbəssüm qondurmalı, xüsusi atlet məharəti  ilə parkurları dəf etməlisiz. Yol sevir cəfakeşləri.

 

…“ən uzun yol heçnəyə aparan….” 

 

Gedirik. Burda çox şeyə icazə var və elə həmən qədərinə də icazə yoxdur.  Burda hava udmaq, yuxu görmək və nələrisə arzulamaq, plan cızmaq havayıdır. Sizin cızdıqlarınız özünüzdən savay kimsəni maraqlandırmaz, çünki yolun öz planları var, sizlə bağlı.

 

Arzulama məsələsində də ehtiyatlı olmaq gərəkdir, yəni bir az diplomatik şəkildə arzulamaq. Bəzən olur ki, içində cin yaşayan  Stivenson butulkası effekti alırsan. Məs.,özünə xoş rifah arzuladığında sənin üçün çox-çox əziz, dəyərli olan bir doğman  Yolu tərk edir (qəflətən)  və sən heç gözləmədiyin halda  onun bütün var-yoxuna sahib olursan., bu da olur “üzrü günahından betər”, ödədiklərin qazandıqlarını üstələyir.

 

Gedirik. Getdiyimiz yerə tez çatmaq üçün gedirik və arzu edirik ki, kaş heç çatmayaydıq ora, nolardı…. Aramızda “hamı çatacaq, mən yox” düşünən sadəlövhlər də var. Yol hamının hər cür qələtini bağışlar. Gedirik.

 

Yol yaradıcıları təzə bir fəlsəfi kateqoriya fikirləşib tapıblar: fanilik. Yol çar-naçar qəbul edib adının bu qondarmasını və indi onu doğrultmaqçun əlindən gələni də edir, gəlməyəni də. Faniliklə burun-buruna, gedirik.

 

Bu yolda bütün sözlər söylənilib, bütün fikirlər düşünülüb, bütün mahnılar bəstələnib, sevgilər yaşanıb, acılar udulub.  Ona görə nə desən, deyilmişlərin təkrarı olacaq ancaq,  sevilmiş sevgiləri bir də sevəcəksən, gözlərin də eynən onlar kimi parıldayıb qamaşacaq, yaşarıb dolacaq və donacaq.  Nələr edirsən et, çeynənilmişi bir kərə daha çeynəməyə məhkumsan. Bu yol  təkrarkar yoludur, ikinci adı Repertuar., və orda təzə bir şey oynanılmaz.  Amma biz inadkarlığımıza salıb, yeni söz, yeni fikir, yeni səs, sevda və zəhr naminə elə hey gedirik.

 

Hegel məntiqinə görə həqiqət donmuş məqamlarda deyil, prosesdədir, axıcılıqda. Ona görə məcburuq hərəkətə – vardan yoxa doğru irəliləməyə  (elə ordan gəlmışdık). Biz əslində həqiqət axtarışındayıq. Amma sonunda hamıya verilən eyni şey olur (ya  hamıdan alınan). Başa düşə bilmirik, həqiqət deyilən bumudur?..

 

….“ən uzun yol… heç nə…”  bu nə sözdür deyib..

 

Sona yetişəcəyimizə əmin olsaq da, nə vaxt yetişəcəyimizi bilən yox. Yetişmə vaxtı tam mistik bir “axşamçağına” bürünüb qalıb. Yenə də hər şeyi “yaxşı olacaq”  ümidinə buraxıb gedirik.

 

Çox yeridiyinizdə bezikib sıxıla bilərsiz. Bezikib sıxılanda yol kənarındakı Şikayət və təkliflər kitabını götürüb yaza bilərsiz: “mənim bu yoldan heç xoşum gəlmədi. Əyri yoldur. Düz bir şey görmədim mən burda”. Yazdınızmı? Indi unudun getsin. O kitab oxunmaqçun deyil, onu yazarlar, amma oxucusu olmaz. Bekara bir şey. Yəni  “görmədiyinizdə eynəyi dəyişmək lazımdır, daha şikayətlənmək yox”  prinsipi ilə işləyən Yolun şikayət kitabı sadəcə ürəyinizi boşaltmaq üçün bir ləyəndir.

 

Bu yolda  bir qayda olaraq kimlərsə nəyəsə inanmağa tələsir. Və inanmayanlar inananların inamına qənim kəsiləndə inananlar inanmayanları inancın Yol yeknəsəkliyini rövnəqləndirə biləcək yeganə vasitə olduğuna inandırmağa çalışırlar. Bu onlara əksərən müyəssər olmasa da mübahisə qızışır və Yolun cansıxıcı bozluğundan (boşluğundan) qurtulmaq üçün bu,  ikinci  “yeganə” vasitədir.  Üçüncü və dördüncü yeganə vasitələr də var..

 

… “ən uzun yol…”  paho…deyəndə də gərək elə deyəsən ki, nəsillər oxuyub bədbinliyə qapılmasın..

 

Gedə-gedə yolüstü bəzi şeylər öyrədirlər bizə:  gülməyi, ağlamağı, düşünməyi və həzz almağı. Amma öyrənməyi bizə öyrətmədiklərindən bu öyrədilənləri çoxumuz öyrənə bilmirik. Gedirik.

 

Qəribə yoldur. Şakəri var, nəsə qopartmasa əl çəkməz. Çox acgöz dilənçi xislətli.. Kiminin saçı tökülər yolda, kiminin dişləri,.. kimi gözünün nurunu qoyar, əzalarının gücünü, kimi ağlını.. (ən az itirən axırıncılar  olar). Əlqərəz, hərədən bir şey oğurlar. Tökülə-tökülə, amma  gedirik.

 

Gedirik və fəxr edirik. Biz hər şeyə müntəzir, biz hər şeydən razıyıq. Yol bizdən usansa da, biz ondan usanmayırıq.

 

Siz Yol adamı, yəni yolçusuz. Ona görə haydı, yolçu yolda gərək. 

 

… “ən uzun yol….”  

MƏDƏNİYYƏT
0

Adəm mədəniyyətinə baxış

Habil, Qabil və Adəm metaforalarının arxasında yatanlar

Yeni doğulmuş qız uşaqlarının öldürülməsi

 

Bu məsələ əslində beynimə bir neçə dəqiqə olar ki, “danq” elədi. Bu “danq”dan əvvəl isə mən mövcud yanaşmanı kütlənin qəbul etdiyi həmin o obyektiv şəkildə qəbul etmirdim. Hər ehtimala qarşı etmirdim. Deməli, elə bu “danq”a görə imiş.

 

Bu barədə  kitab olaraq cəmi – cümlə iki kitab oxumuşam. Amma ki, çox yerdən araşdırıb, çox da anlamağa çalışmışam. Və indi haqqında çox da peşəkar olmadığım və boyum qədər həvəskar olduğum bir mövzu barədə söhbət açıram. Qeyri-peşəkarlığım üçün üzürlü sayın..

 

Sağdan-soldan qulağımız bir çox sivilizasiyaların adını eşidib. Adını yaz yaz bitirmə bilməyəcəyimiz qədər. Günümüzdə çox sayda antik, “geridə qalmış” sayıdığımız, mədəniyyətimizin “yuxarıdan aşağı” baxdığı bir çox qəbilələr varlıqlarını yüz min illər boyu davam etdirmiş həmin o sivilizasiyaların sələfləridir. Mərkəzi Afrikadakı qəbilələr, Massaylar, Buşmenlər və s.  Günümüzün cəmiyyətləri ilə hansısa bir qəbilənin müqayisəsini aparanda bizim – modern – toplumlarımızın bəlası olan bir çox xəstəliklərin, qorxuların, qıtlıqların, narahatlıqların bu qəbilələrdə rastlanmadığını; üstündə konsitutsiyalar, yasalar dəyişdiyimiz, amma hələ də yoluna qoymaqda çətinlik çəkdiyimiz ailə-məişət münasibətləri və s. problemlərin aşıb-daşdığını görürük. Və bu nəticyə gəlmək olar ki, bizim ki, sənayeləşmiş, texnikalarla komplek şəkilnə təchiz edilmiş yüz milyonların unutduğu, gözündən qaçan nə isə qalıb. Sənayenin “sıçrayışı” heç 150 il deyil amma bütün təhlükələr bəşərin qapısına dirənir. Bəs yaxşı, biz ağıllılar, modern həyata can atan varlıqlar öz ağlımızla 100 il belə baş edə bilməzkən bu antik saydığımız qəbilələr yüz min illərdir necə varlıqlarını çətinlik olmadan sürdürə bilirlər? Amma artıq bizim sayəmizdə onların da coğrafiyası “modernləşir”. Çox təəssüf…

 

Səmavi kitablarda sözü gedən Habil, Qabil, Adəm və Həvva`dan söz açım, azca. Əvvəla, onu da deyim ki, bu adlar və hadisələr başdan – ayağa çox dərin həkayələri özündə daşıyan, olduqca dərin miflər, metaforalar ilə doludur. Daniel Qiunn`in İŞMAEL adlı fövqəladə əsərində belə bir ifadə var: “Adəm, nəslimizin deyil mədəniyyətimizin atasıdır”.. Bəli, silkələyir… Bu haqda sonra.

 

 Bu – varlıqlarını yüz min illər boyu sürdürmuş – toplumlar köçəri həyat sürürdülər. Və doplama anlayışı, bugün sabah üçün azuqə düşüncəsi demək olar ki, yox idi. Konkret ərazidə (kvadrat-km sahə) sayları da konkret (km/nəfər) olub. Bu səbəbdən qıtlıq problemləri ilə çox-çox uzun illər ərzində tanış olmayıblar. Zatən qıtlıq dediyimiz tam olaraq nə anlam verir? Necə yaranır? Qıtlıq – 100 nəfəri doyuracaq qədər qida ehtiyyatına sahib olan ərazidə məskunlaşan insanların sayının – tutaq ki – 150 olduğu zaman artıq 50 nəfərin aclıqdan ölərək saylarının yenidən 100 nəfər və onun altında dayananadək, onların tələf olaraq azalması prossesidir. Bu, bu qədər sadədir. Amma ki, hazırda insanların etdiyi ən böyük yalnış hər dəfə qıtlıq baş verərkən oraya maddi yardım göstərmələridir. Və beləcə də qıtlığın tez-tez təkrarlanan – xroniki hadisəyə çevrilməsizə zəmin yaratmış oluruq. Ancaq o  zamanlar qıtlıqlar nadir hadisələr idi və bir dəfə baş verdiyi zaman artıq toplum önündəki 300-500 il üçün tədbirini alardı. Nə idi bu tədbir? Bu tədbir – demoqrafik tarazlığın, doğumun idarəsinin təşkili idi. Bu toplumlarda ilk fikir verilər qadın idi. Qadının sayı toplumdakı əhali sayının təyin ediləsi üçün ilk faktor idi. Belə bir məsəl var, eşitmiş olarsınız: “bir adada 100 nəfərin 1-i qadın, 99-i kişi olsa bu bir ilə bir uşaq deməkdir. Amma bir adada 100 nəfərin 1-i kişi, 99-u qadın olarsa bu bir ilə 100 hətta ola bilsin 150 uşaq – yəni 10 ilə adanın məvhi deməkdir”. Əhali sayını ard-arda doğulan qız uşaqlarından seçib məvh etməklər (Müsəlmanlar bu söhbətə “Fransız” qaldıqları üçün başqa şeylər danışırlar), doğumdan sonra 2 ya 3 il qadına seks pəhrizi tətbiq etməklə, bir qadını bir neçə illik paylaşmaqla və s. şəkildə tənzimləyirdilər. İstər adını din qoyaq, istərsə də ənənə ya elm bu toplumlar – sayları bizim (bundan sonra “Adəmdən sonra” – A.S.), yəni  A.S. gələn mədəniyyət tərəfindən gələn sıxışdırılma ucbatından süni şəkildə azalmalarına baxmayaraq – bu cür yaşam sayəsində “dünyanın düz vaxtından” bu yana varlıqlarını sürdürürlər. Bunları qəbul etmək bizim kimi sivilizasiyası ilə öyünən insanlar üçün olduqca çətindir – bilirəm. Amma ki, Cloude Levi Strauss demişkən: “Antropologiyanın işi budur – ağzımızın üstündən vurmaq, bizi lovğalanmağa qoymamaq”. Necə ki, hər ağac meyvəsindən bilinir – A.S. gələn və hazırda özündə milyardlıq xəstə, nevroz, saxlayan dəlixananı xatırladan mədəniyyətimiz də heç bir vəchlə nə sinəsinə döyə bilər, nə də ki, bu tip qəbilələrə xor baxa bilər. Sadəcə olaraq ayıbdır.

 

 Səmavi kitablarda da deyildiyi kimi Habil – köçəri həyata üstünlük verən – bir çoban idi, Qabil isə çox – çox böyük ehtimalla oturaq həyat yaşayan bir təsərrüfat adamı idi. Yoxsa o cürük meyvələri hardan gərərdi? Anbarında qalıb çürümüş meyvələr.. Habillə Qabil bir-biri ilə məcazi anlamda qardaş olublar və ikisi də Adəmin məcazi anlamda övladları olub. Amma xislət cəhətdən Adəmə ən çox oxşayan Qabil olub.

 Habil və ya Habillər, varlıqlarını uzun illər boyu sürdürmüş qövm idilər.

 Qabillər isə oturaq həyata keçib, çox uşaq və çox əraziyə sahib olmaq üçün Habillərə ilk savaşı (məkan) açan qövm idi. Bəlkə də ilk deyildilər. Dedim axı, hamısı metaforadır. Amma səmavi dinlərin və bizim mədəniyyətlərin danışdığı nağıldansa mənim (və ən əsası həyatlarını bu suala – “hərşey niyə belə oldu?” sualına cavab axtaran kəslərin) danışdğım bu nağıl daha çox şeyi açıqlaya bilər. Əvvəlcə bu nağılları qarışdırmamaq gərək. Adəm ilə Həvva olayı ilə Habil ilə Qabil olayı arasında inanılmaz dərəcədə fərqli bir məzmun, uzun zaman dilimi mövcuddur.

 Adəm ilə Həvva hadisəsinə gəldikdə.. Bu biraz mistik məsələdir. Bu haqda danışmağı çox sevsəm də, əsas mövzumuz bu olmadığı üçün qısa bir izah verib, üstündən atlayacam: “Adəm burada sadəcə kişi deyil. O ağıldır, dərrakədir, zehindir. Həvva isə əslində qadın adı deyil, o anlamı daşımır. Onun gerçək anlamı “Həyat”dır. Ağacı filan, hamısını keçirəm. Və ağıl həyatı mənimsəməyə, bilinən hala gətirmək istəyəndə cəncələ düşür. Bu onun cəhənnəmidir”. Budur… Bütün o yüz min illik söhbətin təməli əsası budur. Bu “almanı yeyib cəhənnəmə qovulma” hazırda da davam edir. Bilirik ki, yaşamın mənasını axtarmaq əzaba, işgəncəyə aparır.

 Niyə “Adəmdən sonra” deyirəm?

Adəm olayı Qabil xislətinin təməlini qoydu. Bütün dünya hazırda Adəm/Qabil mədəniyyətini yaşayır. Nədir bu mədəniyyət? Bu, təbiyəti, həyatı çözüb, ona hakim olmağa çalışmaq; onun öz növünü təhlükələrən qorumaq üçün digər növ canlıların kütləvi məvhi; yeyə biləcəyi canlıların sayını çoxaltmaq və yediyi canlıları yeyən başqa canlıların kütləvi məvhi (ki bu bir başa eko-tarazlığı pozur); sayını çoxaltmaq və onu doydurmaq üçün daha çox əraziyə sahib olmaq, və doyduqdan sonra təkrar çoxalan sayı üçün təkrar daha çox ərazi zəbt etmək; bugün ancaq sabah üçün, sabah isə birisigün üçün, birisigün də ondan sonrakı gün üçün işləmək və işlətmək və s. mədəniyyətidir. Günümüzdə də bu sayılan “Mədəniyyət işartsının” bir neçəsinə sahib olanları “adam” (Adəm) deyə çağırırlar.  Amma görünür adam olmaq insanlıq üçün ağır başa gələcək. Yəqin ki, Yer üzərində olan digər canlıların populasiyasında olan enişdən və əhalinin demoqrafik sıçrayışındaki rəqəmlərdən xəbəriniz var.

 

Yüz illər boyu var olan bu qəbilələr neçə belə yaranan və dağılan “Adəm mədəniyyətləri” (Maya, Misir, Aztek, Atlant, 10-20 min il əvvəl atom savaşları, Babil və s.)  görmələrinə baxmayaraq, sahib olduqları qatı ənənələri mükəmməl toplum içi anlayış sayəsinda hələ də var olaraq qalırlar.

 Ərəbistan yarımadasında məskunlaşmış (adını unutduğum) körpə qız uşaqlarını öldürən qəbilələri də eşitmiş olarsınız. Zatən yazının başlığını oxuyan kimi ağlınıza ilk onun gəldiyindən adım kimi əminəm. Və ondan da əminəm ki, onlar da haqqında danışdığımız antik qəbilələrdən idilər. Sadəcə – sağ olsun – Məhəmməd mədəniyyəti sayəsində onların nə tərz həyat keçirdiklərini doğru düzgün öyrənməz olduq.

GÜNDƏM
0

 

VALAAM DÜŞƏRGƏSİ

 

Valaam  –   İkinci Dünya Müharibəsi əlillərinin  1950-1984-cü illərdəki düşərgəsidir,  eyni adlı adada (Ladoqa gölünün şimal hissəsində)  yerləşmişdir

Əsası 1950-ci ildə Karelo – Fin SSR  Ali Sovetinin fərmanı ilə qoyulmuşdur.Sabiq monastır binalarında Müharibə və Əmək Əlilləri Evi yerləşdirilmişdir.

Bədbəxt müharibə şikəstlərinə nədən yana bu cür  diqqət göstərilmişdir?  Nə üçün  materikdə deyil də, adada?

Məlum olur ki, qalib sovet xalqının gözlərini hədsiz dərəcədə qabar edən belə şəxslərə – yüzminlərlə əlilə: vağzallarda, qatarlarda, küçələrdə dilənçiliklə dolanan əlsizə, ayaqsıza, qərarsıza aşırı diqqətin olmaması daha yaxşı hesab olunmuşdur…Yəni, sinəsində ordenlər var, özü isə çörək dükanının yanında sədəqə dilənir…

SSRİ Hökuməti onlardan can qurtarmaq, nəyin bahasına olursa  –  olsun, xilas olmaq qərarına gəldi.Çıxış yolu tapdılar, adaya: gözdən uzaq- könüldən iraq.Qalib ölkə bir neçə ay ərzində öz küçələrini bu “biabırçılıq”dan təmizlədi!

Onları bütün şəhərdən bir gecədə xüsusi milis və dövlət təhlükəsizliyi dəstələrilə topladılar, dəmiryol stansiyalarına daşıdılar, ZK tipli isidilən yük vaqonlarına yüklədilər və həmin “ev – internat”lara yola saldılar.Pasport və əsgər kitabçalarını aldılar  – faktiki olaraq, ZK (dustaq-tərcüməçidən) statusuna keçirdilər.Bu internatların mahiyyəti əlilləri sakitcə, mümkün qədər tələsik  şəkildə  o dünyaya yola salmaq idi.Hətta şikəstlərə ayrılan cüzi vəsait də praktiki olaraq, tamamilə oğurlanırdı.

O zamanı hələ xatırlayanların danışdıqlarına görə,  yeni evdəki məskunların birinci partiyası 500 adamdan ibarət idi.Bunlar müxtəlif  – əlsiz, ayaqsız, kor və kar olmuş şikəstlər idi.”Samovar” adlandırılan, həm əllərini, həm də ayaqlarını itirmiş  ən ağır vəziyyətli cəbhəçiləri də gətirdilər.Belə əlil evinə yerləşdirilmə, artıq qaydasına düşmüş, yarımdilənçi olsa da, azad  həyatdan  qoparılmış adamların bir – birinin ardınca öləcəyi dərəcədə şokedici oldu.

İndi onların məzarlarında iyirmi il  bundan əvvəl rahiblərin qoyduğu xaçlar var, onda isə şikəstləri adsız, mıxça altında, nömrəli lövhə ilə  dəfn edirdilər.Cinayətkarları dəfn etdikləri kimi.Çoxlarının qəbirləri də qalmayıb – torpağı ot basır, artıq təpələr görünmür, məzarlıq izsiz – soraqsız yox olur.

“Böyük Vətən” Müharibəsinin cəbhələrində 28 milyon 540 min döyüşçü, komandir və dinc vətəndaş həlak olmuşdur.

 

46 milyon 250 min nəfər yaralanmışdır.

Cəbhəçilər evlərinə qayıtmışlar:

775 min nəfər sınmış kəllə ilə;

155 min nəfər tək gözlə;

54 min nəfər kor halda;

501342 nəfər eybəcər sifətlə;

28648 nəfər qopmuş cinsi orqanlarla;

3 milyon 147 nəfər tək əllə (qolla);

1 milyon 10 min nəfər əllərsiz (qollarsız);

3 milyon 255 min nəfər tək ayaqla (qıçla);

1 milyon 121 min nəfər ayaqlarsız (qıçlarsız);

418905 nəfər qismən qopmuş əl və ayaqlarsız;

85942 nəfər əllərsiz (qollarsuz) və ayaqlarsız (qıçlarsız), “samovar” adlandırılanlar.

 

 Hətta yarımhəqiqət olsa belə, sadəcə, dəhşətlidir.Hər şeyini verənləri məhv etmək…Bir bədii filmdə əlilləri eşelonlarla çöllüyə sürür və güllələyirlər.Şişirtmədir, yoxsa dəhşətli həqiqətin xırda parçası? Faşistləri heyvan adlandırırlar, lakin onların öz qəhrəmanlarını öldürmələrini düşünmək olmur…

Ukrayna forumunda “İkinci Dünya Müharibəsinin  milyonlarla şikəsti hara yox oldu” mövzusunda mühakimə  və xatirələr toplandı  və belə bir nəticə alındı.

Valaam adasına yol uzundur.Ucdantutma bütün əlsiz – ayaqsızları deyil, dilənənləri, sədəqə istəyənləri, yaşayış yerləri olmayanları  sürgün edirdilər.Onlar, yəni ailələrini, yaşayış yerlərini itirənlər, heç kəsə gərək olmayanlar, pulsuzlar, əvəzində sinələrinə təltifləri asılmışlar  yüzminlərlə idi.

– 60-cı illərin əvvəllərində  müharibə əlili  olan ayaqsız qonşumuz vardı.Diyircəkli arabada necə getdiyini xatırlayıram.Lakin həyətdən müşayiətsiz vəziyyətdə çıxmaqdan həmişə qorxurdu.Arvadı, ya da doğmalarından kimsə yanı ilə getməli idi.Atamın ona görə necə əzab çəkdiyini, ailəsi və mənzili olsa da,  bu şikəsti qamarlayıb aparacaqlarından hamının qorxduğunu xatırlayıram.65-66-cı illərdə atam (hərbi komissarlıq, ictimai təminat komitəsi və vilayət komitəsi vasitəsilə)  onun üçün əlil motoarabası qopara bildi və bütün həyət “azadlığ”ı bayram etdi, biz uşaqlar isə onun ardınca qaçır və bizi də sürməsini xahiş edirdik.

Müharibə qabağı SSRİ-nin əhalisinin sayı Polşa, Macarıstan, Rumıniya və Pribaltika ölkələrinin birləşdirilmiş ərazilərinin əhalisini hesaba almaqla, 220 milyon nəfər kimi qiymətləndirilir.41-45-ci illər mərhələsində SSRİ-nin ümumi demoqrafik itkiləri 52-57 milyon nəfər qədər qiymətləndirilir.Lakin “doğulmamışlar” da bu rəqəmə daxildir.Əhali itkilərinin real miqdarını 42-44 milyon civarında qiymətləndirmək olar.Ordu, aviasiya və donanmanın hərbi itkiləri 32-34 milyonu təşkil edir + Holokost nəticəsində məhv edilmiş 2 milyon yəhudi + hərbi əməliyyatlar nəticəsində həlak olmuş 2 milyon dinc əhali.Qalan yox olmuş milyonları özünüz izah etməyə cəhd edin.

Svetlanıdan 200 km şimaldakı Valaam adası 1952-1984-cü illərdə iri insan “fabrik”inin formalaşdırılması üzrə ən qeyri-insani eksperimentlərdən birinin məkanı olmuşdur.Ayaqsız, əlsizlərdən oliqofrenlərə və vərəmlilərə qədər ən müxtəlif şikəstlərin  şəhər landşaftını pozmamasından ötrü, onları Leninqraddan və Leninqrad vilayətindən bura sürgün edirdilər.Əlillərin sovet şəhərlərinin görkəmini pozduğu hesab olunurdu.Valaamda “bu şikəstlər”i, az qala, baş hesabı hesablayırdılar.Onlar yüzlərlə miqdarda tələf olurdu, amma biz Valaam qəbristanında nömrəsi olan yalnız…2 çürümüş dirəkcik tapdıq.Heç nə qalmayıb – sovet adası  insan zooparkı dəhşətli eksperiment üçün abidə saxlamayaraq, hamısı torpağa gedib.

”Yeni müharibə istəmirəm!”, “Yeni müharibə istəmirəm!” Sabiq kəşfiyyatçı Viktor Popkovun “Cəhənnəmdə duruş gətirdik!” seriyasından olan  və bu yaxınlarda KİV-də meydana çıxmış şəkil – cəbhəçi-əlillərin rəssam Gennadi Dobrov tərəfindən çəkilmiş    portretləri  belə sərlövhələndirilib.Dobrov bu şəkilləri Valaamda çəkib.Bu materialı da onun işlərilə illüstrasiya edirik.

Ay-ay-ay! Şəkillərin altındakı rəsmi əfsanələrdən, fasiləsiz olaraq özgə torpaqlarını qamarlayan və dünyanın bütün terrorçularına silah verən xalqın ən yaxşı nümayəndələrindən  necə də sovet pafosu qoxusu yayılır.Lakin  bu veteran Valaam adasındakı siçovul yuvasında acınacaqlı mövcudluq sürmüşdür.Bir cüt sınıq qoltuq ağacı və yeganə dar pencəklə.

Sitat: müharibədən sonra sovet şəhərləri     cəbhədə sağ qalmaqdan dolayı xoşbəxt olan, lakin Vətən uğrunda döyüşlərdə əl və ayaqlarını itirmiş adamlarla dolub –  daşırdı.Müharibə qəhrəmanlarına məxsus olan və  gəlib-gedənlərin ayaqları arasından sivişən insan parçalarının əyləşdiyi əldəqayırma arabalar, qoltuq ağacları və protezlər   nurlu sosialist bugününün gözəlliyini pozurdu.Budur, bir dəfə sovet vətəndaşları yuxudan oyandılar və öyrəşdikləri araba gurultusunu və protez cırıltısını eşitmədilər.Əlillər bir saatın içində şəhərdən uzaqlaşdırılmışdılar.Onların sürgün yerlərindən biri də elə Valaam oldu.Əslində, bu hadisələr məlumdur, tarix annallarına yazılıb, deməli, “olub-keçib”.

Bu arada, qovulmuş şikəstlər adaya uyğunlaşmış, təsərrüfatla məşğul olmuş, ailə qurmuş,artıq özləri böyümüş və dünyaya uşaq gətirmiş  uşaqları – əsl yerli adalıları  doğurmuşlar.

Valaam adasından olan perspektivsiz adamlar:

N.Nikonorov – “SSRİ-nin müdafiəsində yaralanmışdır”.

Aleksandr Podosenov – 17 yaşında könüllü olaraq cəbhəyə gedib, Kareliyada başını deşib keçmiş güllə ilə yaralanıb.Bütün müharibədənsonrakı illərini iflic, hərəkətsiz  halda, yastıqlar üstündə əyləşərək, Valaam adasında, Ladoqa gölündə keçirmişdir.”SSRİ-nin müdafiəsində yaralanmışdır”.

Gəlin, əvvəlcə bir qədər hesablayaq.Əgər hesablamalar səhvdirsə – düzəldin.

SSRİ İkinci Dünya Müharibəsində,  müxtəlif hesablamalarla, 20 milyondan 60 milyona qədər ölmüş insan itirib.Bax, bu cür dağınıqlıq var.Statistika və hərb elmi döyüş zamanı bir ölənə bir neçə yaralı düşdüyünü təsdiq edir.Onlar arasında şikəstlər (əlillər) var.Neçə faiz olduğunu mühakimə edə bilmərəm.Öldürülənlərin sayı ilə müqayisə edilə bilən kiçik faiz ehtimal edək.Deməli, müharibədən sonrakı əlillərin sayı  BİR  NEÇƏ  ON  MİLYONLA hesablanmalıdır.

Onların yaralardan öldüklərini deyə bilərsiniz.Ola bilər.Babam 1954-də yaralardan ölüb.Amma axı bu hamı deyil.Onlarla milyon? Anam müharibə vaxtı doğulub.Lap çoxdan bəri, azyaşlılığım üzündən məna vermədiyim bir ifadə işlətmişdi.O, müharibədən sonra küçələrdə olduqca çoxlu sayda şikəstin olduğunu demişdi.Bəziləri işləyir, bəziləri sədəqə dilənir, yaxud avaralanırdı.Sonra, necəsə, birdən yox oldular.Məncə o onları harasa apardıqlarını demişdi.Amma məhz bu ifadəyə zamin ola bilmərəm.Anamın təxəyyülsüz adam olmasını dəqiqləşdirmək istəyirəm.Buna görə də, əgər o, çox deyirdisə, böyük ehtimalla, belə də olub.

Yekun vuraq: müharibədən sonra onlarla milyon əlil qalıb.Bir çoxları tamamilə gənc idi.İyirmi – otuz yaşda.Hələ yaşadıqca yaşamaq olardı.Hətta əlillik hesaba alınmaqla…Amma müharibədən otuz il sonra, praktiki olaraq, birini də görməmişəm.Lakin, bəzilərinin təsdiqinə görə, müharibə bitəndən tamamilə kiçik ara keçdikdən sonra şikəstlər qalmadı.Onlar hara getdilər? Sizin fikriniz, cənablar – yoldaşlar…

“Leninqradın müdafiəçisi”. Mühasirədəki Leninqradı müdafiə etmiş, keçmiş piyada Aleksandr Ambarovun şəkli 1974-cü ildə Valaam adasında çəkilib.Amansız bombardman zamanı iki dəfə diri-diri basdırılıb.Yoldaşları onu sağ görməyə, demək olar, ümid etməyərək, döyüşçünü qazıb çıxarmışlar.Müalicə olunaraq, yenə döyüşə getmişdir.Günlərini sürgün edilərək və canlı-canlı unudularaq, Valaamda bitirmişdir.

Sitat: Mənim kimilərin hamısını Valaama topladılar.Bir neçə il əvvəl biz burda çox idik: kimisi əlsiz, kimisi ayaqsız, kimisi də, üstəlik, kor.

“Naməlum əsgər” Heç kəs bu adamın həyatı barədə heç nə bilmir.O, ağır yaralanma nəticəsində əl və ayaqlarını itirmiş, danışmaq və eşitməkdən məhrum olmuşdu.Müharibə ona yalnız görmək imkanı saxlamışdır.Şəkil sovet hakimiyyətinin bütün müharibə şikəstlərini məcburən sürgün etdiyi Valaam adasında, 1974-cü ildə çəkilmişdir.

Sitat: 1950-ci ildə Valaamda Müharibə və Əmək Əlilləri Evi təşkil etdilər.Monastır və sovməə (skit) binalarında Böyük Vətən Müharibəsi zamanı ziyan çəkmiş şikəstlər yaşayırdı…

“Medallar barəsində nəql”.Barmaqlar İvan Zabaranın sinəsindəki medalların səthi ilə sürüşür.Budur, onlar “Stalinqradın müdafiəsinə görə” medalına toxundu.”Orda cəhənnəm vardı, amma biz duruş gətirdik”, – deyə əsgər belə söylədi.Sanki daşdan yonulmuş sifəti, möhkəm sıxılmış dodaqları, alovdan korlaşmış gözləri onun Valaam adasında pıçıldadığı bu azsaylı, lakin məğrur sözləri təsdiq edir.

Valaam müharibə əlillərinin onlarla sürgün yerlərindən yalnız biri, amma ən məşhuru idi.Bu olduqca məlum tarixdir.Təəssüf, bəzi “vətənpərvər”lər gözlərini bərəldir.Bu, Valaamın tarixində ən ağır zamandır.40-cı illərin ilk komissarlarının axıra qədər soymadığını sonradan təhqir edib dağıtdılar.Adada dəhşətli hadisələr baş verirdi: 52-ci ildə bütün ölkədən şikəst və əlilləri ora daşıdılar və ölmək üçün saxladılar.Bəzi nonkonformist rəssamlar hücrələrdəki insan parçalarını çəkərək, özlərinə karyera düzəltdilər.Əlillər üçin ev – internat sosial leprozori (cüzamlılar xəstəxanası – tərcüməçidən) kimi bir şeyə çevrildi – orada da Solovkidəki QULAQ (Baş Düşərgələr və Saxlanma Yerləri İdarəsi – tərcüməçidən)  zamanındakı kimi, “cəmiyyətin tör-töküntüləri” sürgündə  saxlanılırdı.

“Qoca döyüşçü”.Üç müharibənin: rus – yapon, Birinci və İkinci Dünya Müharibələrinin döyüşçüsü.Rəssam Mixail Kazankovu çəkəndə onun 90 yaşı tamam olmuşdu.Birinci Dünya Müharibəsinə görə iki Georgi xaçının sahibi olan döyüşçü öz qəhrəman həyatını Valaamda bitirdi.

Ehtimal ki, bu, yersiz sual deyil: niyə Müharibə və Əmək Əlilləri Evini hardasa materikdə deyil, burda, adada yerləşdirdilər? Axı təchiz etmək daha sadə və saxlamaq daha ucuz olardı.Formal izah: burda xeyli yaşayış yerinin, köməkçi, təsərrüfat (elə bircə ferma, nəyə desən, dəyər) tikililərin, köməkçi təsərrüfat üçün əkin torpaqlarının, meyvə bağlarının, giləmeyvə şitilliyinin  olmasıdır, firmal olmayan, əsl səbəb isə vağzallarda, qatarlarda, küçələrdə, daha haralardasa  dilənçiliklə dolanan əlsiz, ayaqsız, imkansız yüz minlərlə şikəstin qalib sovet xalqının gözlərini hədsiz dərəcədə qabar etməsidır.Özünüz mühakimə edin: sinə o-r-d-e-n-l-ə-r-l-ə doludur, o isə bulka dükanının yanında sədəqə dilənir.Heç yerə yaramır! Onlardan üzülüşməli, nəyin bahasına olursa – olsun, yaxa qurtarmalı! Amma hara ? Sabiq monastırlara, adalara! Göz görmür – könül bulanmır.Qalib ölkə bir neçə ay ərzində küçələrini bu “biabırçılıq”dan təmizlədi! Kirill – Belozersk, Qoritsk, Aleksandro – Svirsk, Valaam və digər monastırlarda, daha düzgün deyilərsə,  monastır xarabalarında, sovet hakimiyyətinin dağıtdığı provoslavlığın dayaqları üzərində əlillər evləri belə yarandı.Sovetlər Ölkəsi öz qalib şikəstlərini zədələrinə görə, müharibənin dağıtdığı ailələrini, tavanlarını, doğma yuvalarını itirdikləri üçün cəzalandırdı.Saxlanma səfaləti, tənhalıq, çıxılmazlıqla cəzalandırdı.Valaama düşən hər kəs ani olaraq dərk edirdi: “Bu da axırı!” İrəlidə dalan vardı.

Atılmış monastır qəbristanındakı naməlum məzarda “irəlidə sakitlikdir”.

Oxucu! Əziz oxucu! Bu gün bu torpağa ayaq basma anında bu insanları bürümüş dəfolunmaz hüdudsuz kədər ümidsizliyinin dərəcəsini  başa düşə bilərikmi? Həbsxanada,  dəhşətli QULAQ  düşərgəsindəki dustaqda həmişə ordan çıxmaq, azadlıq, başqa, daha az acılı həyat  əldə etmək  ümidi  işarırdı.Burdan isə çıxış yox idi.Burdan, ölümə məhkumda olduğu kimi, yalnız qəbrə yol vardı.Bu divarlar içərisində necə bir həyatın cərəyan etdiyini təsəvvür edin.Bütün bunları xeyli illər boyu yaxından görmüşəm.Təsvir etmək isə çətindir.Xüsusən onların sifətləri, gözləri, əlləri, təsvirəgəlməz təbəssümləri, elə bil, həmişəlik günahkar, sanki, nəyə görəsə əfv diləyən  məxluqların təbəssümü xəyalən nəzərlərim qarşısında  peyda olanda dözmək çətindir.Yox, bunu təsvir etmək mümkünsüzdür.Yəqin, həm də ona görə mümkünsüzdür ki, bütün bunlar barəsində xatırlama zamanı ürək, sadəcə, durur, nəfəs təngiyir və fikirlərdə mümkünsüz qarışıqlıq, hansısa ağrı laxtası  yaranır!

…1948-ci ilin yay günlərindən birində sovet şəhərlərinin bazar, meydan, küçələrində yol keçənlər adət etdikləri qoltuq ağaclarını  və ayaqsız cəbhəçilərin hərəkət etdikləri arabaları  görmədilər.Hakimiyyət hərfiyyən bir gecədə yüzlərlə Böyük Vətən Müharibəsi əlilini  yaşayış məntəqələrindən  “yığışdırdı” və “insan gözlərindən” uzağa apardı.O biri günlər ərzində milis şikəstlərin sığındığı bütün gecəqondularını və zirzəmiləri axtardı.Oralarda olanların da hamısını sürgün gözləyirdi.

Belə hərəkətlərə bəraət qazandırmaq mümkün deyil, amma, hər halda, bunun niyə baş verdiyini təhlil etməyə çalışaq.Birincisi, Sovet İttifaqı  iqtisadi cəhətdən,  nəinki zədə almış yüzminlərlə əsgərinə , ümumiyyətlə, bütövlükdə, müharibənin şikəst etdiyi xalqına layiq  həyat təmin etmək iqtidarında deyildi.İkincisi, əlillər faşizmə qalib gəlmiş ölkənin imicini korlayırdılar.Sovet əsgəri  ağır yaralar  almış,  yuxarı və aşağı ətraflardan məhrum olmuş Qızıl Ordu döyüşçü və komandirləri  – “samovar”lar  kimi, budanmış kötük deyil, güclü, gənc, güc – qüvvə ilə dolu kişidir.Nəhayət, üçüncüsü, siyasi məsələ də az əhəmiyyətli deyildi.Müharibədə hər şeyini itirmiş əsgərlər qullar ölkəsində “azad” olurdular.Onlar artıq Daxili İşlər Xalq Komissarlığından və milisdən qorxmurdular.Üstəlik də, bir çoxları orden – medallarla təltif olunmuşdu.Əlillər arasında xeyli Sovet İttifaqı Qəhrəmanı vardı.Bu adamlar müharıbə cəhənnəmini görmüşdülər və orada sağ qalaraq, artıq heç nədən qorxmurdular.

Qayıdanlar üzərində nəzarət.Sovetin xüsusi orqanları hələ Böyük Vətən Müharibəsinin gedişində hərbi şikəstləri izləməyə başladılar.1943-1944-cü illər ərzində SSRİ Xalq Dövlət Təhlükəsizliyi Komissarlığı yerli dövlət təhlükəsizliyi orqanlarına müharibə şikəstləri arasında baş verən proseslərin öyrənilməsini agentura vasitəsilə təmin etməyi tələb edən bir neçə direktiv göndərmişdi.

“Çekistlər”  əlillərin tibbi xidməti, işlə təminatı, onlara pensiya müəyyən edilməsi və ödənməsi  məsələləri üzrə qospitalların, yerli sovetlərin və sosial təminat orqanlarının işinin agentur işıqlandırılmasını təmin edirdilər.Sovet vətəndaşlarının bu kateqoriyasının və hakimiyyətin qarşılıqlı münasibətindəki problemlər özünü gözlətmədi.

Özbəkistan SSR-də müharibənin sonunda , əvvəllər əksəriyyəti alman əsirliyində olmuş  554 müharibə əlili əməliyyat qeydiyyatına alındı.

1944-cü ilin oktyabrında Krasnodar Diyarının Dövlət Təhlükəsizliyi Xalq Komissarlığı İdarəsi tərəfindən “aydınlaşdırılmamış şəraitdə sovet arxasına qayıtmış” 103 əlil aşkara çıxarıldı.

Elə həmin vaxt  Molotov vilayəti İdarəsi 13 cəbhəçi – şəkəsti “antisovet işinə görə” həbs etdi.Cəbhədən qayıdanlar çox vaxt  “qolçomaq təsərrüfatlarının  və kənddə kapitalist ukladının mədh edilməsi” kimi ifadə olunan  antikolxoz çıxışları və antisovet təşviqatında ittiham edilirdi.

 Tezliklə Komi MSSR Xalq Dövlət Təhlükəsizliyi Komissarlığı sovet ordusunun sabiq mayorunun  başçılıq etdiyi “Müharibə əlilləri ittifaqı”nı  “aşkara çıxardı”.”Tünd göy furajkalı” adamların fikrincə, bu təşkilat  “Kolxoz istehsalının təşkilatının dağıdılması ilə” məşğul idi.

Bundan əlavə, hakimiyyət onun nümayəndələrinə qarşı “hərbi əlillər” tərəfindən terror aktlarının yerinə yetirilməsi hədələrindən aşkarca qorxurdu.Qızıl Ordunun əlsiz – ayaqsız sabiq əsgər və zabitləri sədr və müfəttişləri təhdid edir, rəis və evlər müdirlərini qara qəpiyə saymırdılar.Onlar cəbhədə ölümün gözlərinin içinə baxmış, alman əsirliyində olmuş, tanklarda yanmış, düşmən təyyarələrinə tarana getmiş və sağ qalmışdılar.Bu adamlar artıq heç nədən qorxmurdular.

Həbs olunmuş və kənd soveti katibinin qətlində günahlandırılmış şəxslərdən biri istintaqda bildirmişdi: “İndi azadlıqda, yoxsa həbsxanada olmanın mənim üçün fərqi yoxdur”.

Stalinin zamanında deportasiya edirdilər, Xruşşovun dövründə sürgün eləyirdilər.

Böyük Vətən Müharibəsi bitdikdən sonra hakimiyyət tərəfindən şikəst veteranlara münasibətdə diqqət azalmadı.Artıq qeyd edildiyi kimi, hərbi şikəstlərin deportasiyasının birinci dalğası 1948-ci ildə baş verdi və hər şeydən əvvəl, sıravi və serjant heyətinə toxundu.Üstəlik də, əsasən, ali dövlət mükafatları ilə təltif edilməyənləri  sürgün edirdilər.Sovet İttifaqı boyu ikinci dalğa 1953-cü ildə ötüb keçdi.

Bir moskvalı xatırlayır ki, Qorki prospektində yaşayan bir tanış qadının əri sovet ordusunun zabiti idi və müharibədə ayaqlarını itirmişdi.O, taxta yeşikdə əyləşərək, hərəkət edirdi və torpaqdan xüsusi ağaclarla itələnirdi.Tezliklə həmin cəbhəçi  belə müharibə şikəstlərinin bütöv bir kompaniyasını ətrafına topladı.Onlar hərbi frençlər və gimnast köynəkləri geyirdilər, sinələrindən  isə  “Avropanın coğrafiyası asılmışdı”.Qadını ərini küçəyə buraxmamaq barədə xəbərdar etmişdilər.Nəticədə, 1950-ci illərin əvvəllərində milis onu “götürdü” və hardasa, Sibirdə, Omsk ətrafındakı əlillər üçün “sanatoriya”lardan birinə apardı.Sonradan, cəbhəçi “xüsusi sanatoriya”dakı saxlanma şəraitinə dözməyərək, özünü asmışdı.

Kremlin növbəti sahibi Nikita Xruşşov da şikəst olmuş veteranların nazı ilə  xüsusi olaraq oynamamışdır.Onun hakimiyyəti dövründə də hərbi əlilləri “dilənən element” saymaqda davam etdilər.

1954-cü ilin fevralında SSRİ Daxili İşlər Naziri S.Kruqlov Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Rəyasət Heyətinə məruzə etdi ki, “görülən tədbirlərə baxmayaraq, ölkənin iri şəhərləri və sənaye mərkəzlərində dilənçilik kimi dözülməz hadisə  hələ də yer alır.SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 23 iyul 1951-ci il tarixli “İctimaiyyət əleyhinə olan, parazit elementlərlə mübarizə tədbirləri barədə” Qərarının fəaliyyəti ərzində milis orqanları tərəfindən 1951-ci ilin 2-ci yarımilliyində 107 766, 1952-ci ildə 156 817, 1953-cü ildə 182 342 nəfər dilənçi tutulmuşdur.Saxlanmış dilənçilər arasında müharibə və əmək əlilləri 70 % təşkil edir.Dilənçiliklə mübarizə bir çox dilənənin əlillər evlərinə göndərilmələrindən imtina etməsi, onları özbaşına tərk etməsi və dilənməkdə davam etməsilə çətinləşir”.Bu münasibətlə nazir dilənçiliyin qarşısının alınması və ləğvi üzrə,  “əlillər evlərinin xüsusi rejimli qapalı tipli evlərə çevrilməsində” ifadə olunan,  əlavə tədbirlərin görülməsini tövsiyə edirdi.

Valaamdaki “Müharibə və əmək əlilləri evi”ndə şikəstləri qeyri-insani şəraitdə saxlayırdılar.Köhnə monastır tikililəri,  praktiki olaraq, yaşayış üçün yararsız idi.Bəzi binalarda tavanlar yox idi, elekrriki isə bura yalnız bir neçə il sonra çəkdilər.

Əvvəllər orada hətta feldşer və kiçik tibbi heyət də çatışmırdı.Cəbhəçilərdən çoxu artıq adada olduqları birinci aylarda öldülər.1959-cu ildə orada 1500 əlil var idi.Oxşar müəssisələr Sibirdə və SSRİ-nin başqa hissələrində də açıldı.Belə  “xüsusi sanatoriya”ların Belorusda da olduğunu danışırlar.Bu müəssisələrə yerləşdirmədən sonra cəbhəçiləri pasport və digər sənədlərdən, o cümlədən təltif sənədlərindən məhrum edirdilər.Oradakı yemək cüzi idi.

Sanitarlar ətrafsız pasientləri təmiz hava almalarından ötrü həyətə apardıqlarını xatırlayırdılar.Bəzən onları xüsusi səbətlərə əyləşdirir və kəndirlərin köməyilə ağaclara qaldırırdılar.Yuva oxşarları yaranırdı.Bəzən əlilləri götürməyi “unudur”  və onlar gecəni şaxtalı , soyuq  havada keçirərək, soyuqdan ölürdülər.İntihar halları tez-tez olurdu.

Doğmaları bu adamlara dəyirdilərmi? 1950-ci illərin sonlarından etibarən cəbhəçilərə yaxınları ilə görüşməyə icazə verilirdi, amma çoxları yalnız  ailələrinin həyatını mürəkkəbləşdirəcəklərini hesab edərək, özləri barədə məlumat verməyi istəmirdi.

Valaamda ölənləri xüsusi məzarlıqda dəfn edirdilər.Qəbirlərə diqqət çəkməyən və tədricən dağılan  ağac abidələr qoyulurdu.Bu qəbristanda, müxtəlif məlumatlara görə,  cəmisi iki minə qədər adam dəfn  olunmuşdur.

1984-cü ildə Valaam internatı ləğv olundu, qalan sakinlər isə Kareliyanın Olonetsk rayonunun Vidlitsa kəndinə daşındı.Sonradan etnoqraflar Valaam sakinlərinin şəxsi işləri arxivini tapdılar.Doğrudur, bu sənədlərdəki informasiya olduqca cüzidir: soyad, ad, ata adı, doğum tarixi, əlillik kateqoriyası və ölümün səbəbi.Bu adamların şəxsi sənədləri və ən əsası, təltifləri, hara yox olmuşdur – bu gün artıq heç kəs cavab verə bilməz.

Əlil – cəbhəçilər barədəki xatirə daha çox, bu “ xüsusi sanatoriya” lara işə düzəlmiş həvəskar – volontyorlar sayəsində qorunmuşdur.Onlardan biri, Gennadi Dobrov “Xruşşov isinməsi” zamanında Valaamda ola bilmişdir.”Rejimli obyekt”də fotoqrafiya qadağan olunmuşdu, buna görə də sanitar rəsmlər çəkmişdir.Onun işləri yalnız 80-ci illərin ortalarında ictimaiyyətin mülkiyyətinə çevrildi.1988-ci ildə onun şəkillərinin “Müharibənin avtoqrafları” albomu nəşr olunmuşdur.Onun yaradılmasından ötrü rəssam  veteranlar üçün SSRİ-nin müxtəlif yerlərindəki 20-yə yaxın internat-evi ziyarət etmişdir.

2011-ci ildə Valaamda burda ölmüş əlil veteranların xatirəsi üçün memorial açıldı.Lakin əksər postsovet respublikasının əhalisi “fəhlə və kəndli dövlətinin” tarixinin  bu biabırçı səhifəsi barədə indiyə qədər heç nə bilmir.Sovet sisteminin digər cinayətləri kimi, bunu da unutmaq olmaz.

Tərcümə: Məhəmməd Salur

 

ŞEİR
0

Arxama baxınca,
Bir ömür yol getmişəm
Önümə də baxınca,
Daha bir ömür yol görünür mənə.

Getdiyim yol, yol olsa,
Sonunda bir işıq olsa,
Kölgəsində istirahət edəsi ağacı
Ayaqüstü siyasətdən
Və
Ölkə gələcəyindən danışası adamı olsa
Yenə yaxşı idi

Öz əlimə-ayağıma dost olmuşam
Susqunluğuma dodaq
Yalnızlığıma pərdə olmuşam
Səs və hərflərdən ibarət
Bircə adam artıq
Əl-ayağımla söhbətlərdən
Buraların dəlisi olmuşam

Kimdir nəçidir deyə soruşanlara
Heç kəs deyirlər
bir ömür yol getmişəm,
Əvəzində heç kəs olmuşam

Nə axtardığımı tapmamışam,
Əvəzində olan qalanımı da itirmiş
Elə əldən ayaqdan ibarət
Quru bir bədən qalmışam

ŞEİR
0

Saç diblərimə qədər
çöküşdəyəm indi
köynəyimin qolları da
məğlubiyyətin çirkabıdır, batıb

Bir stəkan bezmişlik,
iki çay qaşığı da qəriblik
İndi məndən geri
bircə bu istiqamətsizlikdir, qalıb

Xalam yeməyi yarımçıq qoyarsam,
dalımca qaçar deyirdi
Vaxtında tərk edib yarımçıq qoyanlar da
indi geri qayıtsalardı kaşki

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Gileadda məlhəm yoxdur, Gileadda mərmi var.

Damazlıq qızın hekayəti : Məğlubların əsarəti

 

Səhrada daş yeməməlisən deyə qayda yoxdur. Yəni bizim qayda dediyimiz bütün anlayışlar tamam qaydasızlıqdan törəyir və qaydasızlıqlar törədir. Qısır dünyanın qısır-qısır varlıqlarının dilindən törəmə və əbədilik sözləri necə də kinayəli səslənir. Gələcəyin həsrətinin içindən keçən ölüm yolçuları. Şüurun yorğun axınını formalaşdıran kartondan şeytan maskaları.  Marqaret xala məhz özünün şeytan maskasını taxdıqdan sonra bizə  damazlıq bir qızın hekayəsini danışmağa başlayır.

Damazlıq qız nədir bəs? Yəni çoxaltma funksiyası ön görülmüş bir varlıq yaxud yoxluq. Yəni qurban, təkcə qurban yox həm də səcdəgah. Müəllifin Kor qatilində tanrılara qurban verilən bakirələrin obrazı yaradılıb. Bu romanda isə gələcək nəsillərə, despotizmə qurban verilən postbakirə obrazı. Hər iki obrazın dilində biz zamanın qaranlıq mağaralarının küyünü duya bilərik. Eşidə bilirik ki, artıq matriarxizm birbaşa patriarxizmin  tilovuna düşüb. Kişi, kişi, yenə də kişi. Artıq cinsi münasibətlərdə birgəlik və qarşılıq hal bildirən sözlər dilin lüğət tərkibindən çıxarılmadır. Qadın bank kartları, qadın geyimləri, kosmetika, qadınlar üçün əvəzedilməz olan əl kremləri də qarşılıq birgəlik halla birlikdə totalitar bir qurumun  anbarlarına tərk olunaraq çürüntü mərhələsini gözləyir. Yəni çürümə, bütün konstitusiyanın, qanunların, insanları güldürəcək, xoşbəxt edəcək  hər şeyin üzərinə qırmızı boya vurulub. Bəzilərinə bu boya alovla, bəzilərinə qanla çəkilib. Amma necə çəkilməklərinin nə mənası. Hər şey qırmızıdır artıq. Bu bəlkə sovet totalitar rejiminə bir göndərmədir. Amma bu Sovetdən də dəhşətli bir şeydir. Defisitlərin ən qiymətli bir şey hesab olunduğu mağaza düşünün. Sınıq –salxaq əşyalar azadlığın yeganə yaddaş daşıyıcısıdır. İndiysə bu mağazanın divarlarında qarmaqlara keçirilmiş adamları gətirin gözlərinizin qabağına. Adamların başlarında torba var. Edam edamdır və onun dəhşəti odur ki, edam olunanın sonuncu gülümsəməsi insanlardan əsirgənib.  Romanın xristian mətinlərin dərinliyinə aparan alt qatları ilə yanaşı , daha alt qatlarında  gizlənən müasir insanın kölələşdirilməsi, müasir feodalizm, müasir quldarlq anlayışlarının izahına yönəlmiş pillələr oxucunu öz yaşadığı köləliyi vurğulamaq üçün ideal bir seçimdir. Marqaret xala burada quyuya elə daş atıb ki, o daş təkcə quyunun dibini yox, hətta oraya düşən ayın kölgəsini də özünə həbs edib. Qaranlıqlara boylanırıq. Romanın süjet xətti ilə əlaqəli nəsə yazmağı gərəksiz hesab edirəm. İnternet çoxsatan bu romanla bağlı məlumatlarla dolub daşır. Amma bütün bu məlumatlar yalnız oxcuyaqədərki mərhələdən bəhs edir. Romanın içəriyi, ona daxil olan mövzular, insanın ümumi təslimiyyəti mövzusu o qədər incə, detallı işlənib ki, insan bu incəliklərin iplərindən yapışıb işığa qovuşmaq istəyir. Amma bu iplər həm də intihara apara bilər. Son anda işıq və qaranlıq ağaclarından asılmış yelləncəkdə yellənən obrazımız, ümid və ölüm arasında çırpınaraq bizə bu ipin hansı yerindən yapışılması barədə tamam xəbərsiz olduğunu çatdırır. Indiysə ümumiləşmədən uzaqlaşaraq bir neçə nümunə gətirirəm.

 

Romanın birinci fəslində  bir sual : Gələcəyin həsrətini çəkməyi hardan öyrəndik? Axı bu həsrət bizim nəyimizə lazımdır?

İkinci fəsil :  İp asıla biləcək hər şeyi yığışdırıblar. Onları bizim xilas yollarımız qorxudur. Amma bu yolların ən dəhşətlisi içimizdə aça biləcəyimiz cığırlardır. Özümüzə , azadlığımıza aparan yollar.

 

Və sonuncu 46-cı fəsil.  Və beləcə içəridəki qaranlığa doğru qalxıram, ya da aydınlığa doğru.

 

Düşünürəm ki, ilk və son cümlələrlə bağlı Marqaret xala həyat və ölüm , işıq və qaranlıq haqqında əsrlərdən bəri davam edən həqiqət yalan düyününə daha bir düyün atıb.

Romanın  bir başqa cəhəti isə romanda poetikliyin olduqca yüksəklikdən özünü hiss etdirməsidir. Müəllifin metaforaları özünün nəhəngliyi ilə oxucunun metamorfozunu tamamlayır. Oxucu bir anda divdən kəpənəyə, bir başqa anda kəpənəkdən divə çevrilir. Bu haqda xüsusi qeydlərim olsa da  onları paylaşmayacam. Qoy oxucu özü axtarıb tapsın.

Sonrasında isə roman haqqında kiçik bir heyrətləndirici bölümü vurğulamaq istəyirəm. Marqaret xala Qurtuluş adı verdiyi bölümü  “İtaətkaram” cümləsi ilə bitirir. İnsan düşüncəsinə vurulmuş növbəti bu zərbə yenidən Gileon məlhəmlərini xatırladır və xatirə öldürücü olur.

Simvollara gəldikdə isə distopik janrda yazılmış bu romanda göz və qanad simvollarından xeyli istifadə olunub.  GÖZ obrazını 1984-dən hamımız xatırlayırıq. Qanad obrazı isə mənim üçün bir qədər fərqlidir. Bu obraza ən çox filmlərdə rast gəlmişəm. Tarkovskinin, Vim Vendersin filmlərində qanad obrazı filmin əsas ruhunu təşkil edir. Marqaret xala bu barədə özündə ədəbiyyat və kinonu birləşdirərək sayları onsuz da çox olan bestsellər içərisindən diqqətəlayiq bir əsər çıxarda bilir. Bu əsərdə bir mənada şüur axını və sürrealist artefaklar istisna olunmaqla xüsusi bir yenilik tapmamaq da olar. İnsan , onun əsarəti və məğlubiyyəti. Uinston Smitin taleyi. Sonrasında düzələn dünya, həmin insanın xatirəsinin gün işığına çıxması. Amma onu da unutmuram ki, Marqaret xala burada güclü obraz yarada bilməyib. Güclü yaratdığı şey romanın şüuraltı təəssüratıdır.

 

Sonuncu olaraq isə romanın dilimizə tərcüməsini , müsir ədəbiyyatın tərcüməsindəki lənglik dövründə xüsusi bir hadisə sayıram. Əsərin bəzi yerlərində tərcüməçinin  müəyyən qüsurları , eyni zamanda  müəyyən  hərf səhvləri istisna olunmaqla , bu romanın kitab bazarımızda xarici ədəbiyyat  siyahısında ilk onluğa layiq əsər olduğu düşüncəsindəyəm.

P.S.

 Məğlubiyyətin  səbəblərini öyrənmək olar, onun əsarətinə düşməksə əsla.

 Xeyirli oxumalar.