28/05/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / Posts Tagged "Nərmin Kamal"

GÜNDƏM
0

Nərmin Kamal

Bina ev olmayanda

   Diqqətinizi Buzovna-Bilgəh yoluna çəkmək istəyirəm. Yolun kənarında axır illərin əsəri olan bir bina var. Hündür, pəncərələrinə gün düşüb bərq vuran ağbəniz bir binadır. Bayırdan bir nərdivan qoysan, pəncərəsinə dırmaşsan, əllərinlə üzünü çevrələyib içəri baxsan, şüşənin o biri tərəfində ev yox, tikanlı sarı çöllər görəcəksən. Binanın eni yoxdur, fasaddan ibarətdir, dəri nazikliyindədir.
Onu film çəkilişləri vaxtı şəhər kənarında təşkil olunan məkan qurğusuna bənzədirəm bir az. Tutalım, Hollivud film çəkir, bu vaxt rejissora şəhər mənzərəsi gərəkdir. Onda çölün ortasında yalnız fasaddan ibarət binalar qururlar iki dəqiqədə. Üzdən baxırsan, balkonlarından zənbillər asılan yaşayış binasıdır, qapısını açsan, görəcəksən çöllük, çəmənlik.
   Bizim hasar-bina film çəkilişi üçün düzəldilməyib. Avanqard memarlığın qeyri-ənənəvi binalarına bənzəsə də, sənətkarlıq iddialarıyla əsər olmaq məqsədilə də yaradılmayıb. Amma ortalığa ciddi, maraqlı bir memarlıq faktı çıxıb, onun adı Kamuflyaj-Artdır.
Azərbaycanda Kamuflyaj-artın iki unikal növü var. Biri el arasında “yalançı bina” adlanan bu bina, o biri isə Azərbaycanın cürbəcür yerlərində yolların kənarına çəkilən hasarlar.
Məqsədi viran əraziləri, şoran torpaqların uzandıqca uzanan cansıxıcı mənzərəsini yoldan keçən avtomobillərin içində oturub ətrafa tamaşa edən “özgə” adamlardan gizlətməkdir.

   Bəs dünyadakı başqa Kamuflyaj-art binalar nəyi gizlədir, onların hekayəsi nə cürdür?
   Məsələn, Londonda Leinster Gardens küçəsində yaraşıqlı bir binanın yarısı “yalançıdır”, fasaddan ibarətdir. Əvvəlcədən belə tikilməyib, vəziyyət onu bu şəklə salıb. İki əsr bundan qabaq metro salınanda dəmiryol şirkəti buxar vaqonlarının gediş-gəlişinə yol etmək üçün həmin binanın iki blokunu alıb söküb, binanın ümumi görünüşünə xələl gətirməmək üçün fasadını olduğu kimi saxlayıb. İndi binanın üz qabığında qalmış pəncərələrdən içəri baxsan dəmiryol xətləri görürsən. Fasadı söksəydilər, binanın o hissəsi mırıqdiş bir ağıza bənzəyə bilərdi.
   Yaxud Kanadanın Toronto şəhəri su, elektrik yarımstansiyalarını gah birmərtəbəli kənd evi, gah da qəsr şəklində bir qabıq altında gizlətmək ənənəsilə məşhurdur. Turistlər onu qəsr, ya ötən əsrdən qalma muzey zənn edib şəklini çəkirlər, amma lap yaxınlaşıb qapı-pəncərənin üstündəki yazılara baxsalar, “Uzaq Dur, elektrik”, “Təhlükə! İçəridə gərgin yarım-stansiya yerləşir” yazılmış lövhələr görürlər.
   Yaxud da Hollandiyanın Rotterdamında yarım-stansiya, kəmərlər-naqillər qutusu kimi qeyri-estetik yerləri şəhər mənzərəsində estetik şəkildə əritməkdən ötrü bir dizayner maraqlı bir üsul kəşf edib. Onları şəhərin həmin hissəsində küçənin, skamyalarının, telefon köşklərinin görüntüləri həkk edilmiş böyük, güzgü kimi parlaq dördkünc daş lövhələrlə əhatələyib. Bununla da xoşagəlməz obyektlər mühitə qarışıb.
   Bunların hamısının ilkin məqsədi aldatmacadır, vitrindir. Bu sənət axınının memarları bir zibili daha yaxşı gizlətmək sahəsindəki qabiliyyətlərini, bacarıqlarını yarışdırırlar. Komuflyaj-artın işi gizlətməkdir.
Fərq – nəyi gizlətməkdədir.
   Əgər kamuflyaj-artın başqa nümunələri yarım-stansiya kimi obyektləri görünməz etmək istəyirsə, Buzovna-Bilgəh yolundakı bina və bizim ölkədəki başqa hasarlar arxadakı boş, yararsız nəhəng sarı çöllükləri, kasıb-kusubun evlərini gizlətmək istəyir.
Birincilər gizlətməklə yanaşı, nəyi gizlətdiyini də deyir. Yazılı lövhəylə, yaxud turistlərçün olan məlumat mənbələrilə öz kiçik sirrini açır, içində gizlənən eybəcər haqda bilgi verir, danışır. Bizim bu bina və hasarlarımızı düşünüb quran yerli memar isə siyasətçinin əlinə su tökür, insanların, qəsəbələrin gerçək həyat mənzərələrini, kasıb-kusubun daxmalarını gizlədir, üstəlik, susur, nəyi gizlətdiyini söyləmir. Gizlən, sən məni narahat edirsən. Gizlən, sən mənim ürəyimi bulandırırsan.
Sənət var həqiqətdən qaçmaq üçün. Bəlkə “anti-sənət” də demək ola buna.

Mənbə: bbcazeri.com

MƏDƏNİYYƏT
0

Nərmin Kamal

Azərbaycanda təşəbbüs qaldırmaq

   Azərbaycanda üç istedadlı adam çay içə-içə bir-birinə deyir: Gəlin nəsə edək, nəsə açaq. Biri təklif edir ki, teatr yaradaq, o birilər deyirlər, çox yaxşı fikirdir.

Bu, məsələnin arzu mərhələsidir. Əgər bu söhbət bir Qərb ölkəsində olsa, onlara bu arzunu həyata keçirmək üçün nə edəcəkləri aydındır. Həmin ölkələrdə dövlət cəmiyyətin içində yaranan könüllü təşəbbüslərə dəstək verir.

Misal üçün, “Arts Council England” təşkilatı öz ölkəsində insanların könüllü gördükləri işləri, teatrdan tutmuş rəqəmli incəsənətə, qiraətdən rəqsə, musiqidən ədəbiyyata, əl sənətlərindən kolleksiyaçılığa qədər hər cür incəsənət və mədəniyyət təşəbbüslərini dəstəkləyir. Ona görə dəstəkləyir ki, bu könüllü təşəbbüslər də öz növbəsində ölkənin içində həyatı olduğundan daha maraqlı edir, onu zənginləşdirir.

Bir neçə il əvvəl Belarusda beləcə bir neçə nəfər toplanıb öz təşəbbüslərilə bir müstəqil teatr yaratdı, adını qoydular Belarus Azad Teatrı (“Belarus Free Theatre”). Öz hökumətlərinə qeydiyyata alınmaq üçün müraciət etdilər. Rədd cavabı aldılar. Onlara deyiblər ki, bizdə kifayət qədər dövlət teatrı var, yeni müstəqil teatra ehtiyac yoxdur.

Onların tamaşa göstərdikləri yerləri dağıtdılar, özlərini təqib etməyə başladılar. Axırda onlar gizli elan yaydılar ki, meşədə tamaşamız olacaq, baxmaq istəyən ora gəlsin. Gedib meşədə tamaşalarını göstərdilər.

Yuxarıda iki fərqli ölkədən misal var. Biri cəmiyyətin arzularına açıq olan nümunədir, o biri yalnız dövlətin öz arzularını icra edən nümunədir.

 

 

Oda Teatrı

“İcra”

Azərbaycanda bu yaxınlarda ilk müstəqil teatr Oda, ondan əvvəl ilk müstəqil ədəbiyyat təşkilatı AYO yarandı, ancaq dövlət bu arzuları tanımaqdan imtina etdi. Qeydiyyatı olmayan bir qurum isə heç bir beynəlxalq incəsənət fonduna layihə təqdim edə, bank hesabına malik ola, ictimai toplantılara təşkilatçılıq edə bilməz.

Azərbaycanın dövlət sənədlərində, rəmi mətbuatında və məmurlarının dilində ən çox işlənən söz “icra” sözüdür. Məsələn, filan adlı layihə icra olunmuşdur, dövlət büdcəsinin mədaxili filan faiz icra olunmuşdur, abadlaşdırma haqqında sərəncam icra olunmuşdur.

Bu, hüquqi bir sözdür və bütün bizə tanış olan dillərdə var. “İcra etmək” sözülə “etmək” sözü arasında fərq var. İcra etməyin mənası kənardan verilən əmri, qanunu, qərarı yerinə yetirməkdir. İcra sözündə könüllülük yoxdur, hazır verilmiş tapşırıq və tapşırığa əməl etmək var. İcra etmək bütün dövlət qulluqçuluğunun əsasında duran iş modelidir.

AYO

Buna qarşı duran vəziyyət isə nəyisə könüllü etmək, öz təşəbbüsünlə etməkdir. Necə ki, üç istedadlı adam birlikdə çay içdikləri yerdə deyirlər ki, gəlin nə isə bir iş görək, məsələn, gedək teatr açaq, tamaşa göstərək.

Qərbdə cəmiyyətdən gələn arzulara şərait yaradılması, onlara ciddi yanaşılmasının arxasında “Arzu istehsalçıdır” (desiring-production) anlayışı dayanır. Müasir Qərb fəlsəfəsində arzu fenomeninə çox ciddi yanaşılır və deyilir ki, arzunun soial mahiyyəti var.

Arzu istehsalçı maşındır, ona görə ki, o, təkan verir, hərəkət etdirir, ayağa qaldırır. Bu düşüncənin sayəsində onlar cəmiyyətin içərisindən gələn qurmaq, yaratmaq arzuları ilə dövlətin yuxarılarından tətbiq olunan tapşırıq-icra-təhvil işlərinə bərabər imkanlar verirlər.

Azərbaycanda dövlətin yaradıcı insanlar haqda bəlli arzuları var: filan tamaşaları qoymaq lazımdır, filan ədəbiyyat tədbirlərini keçirmək lazımdır, bu cür filmlər çəkmək lazımdır.

Dövlət öz arzularını yerinə yetirir. Dövlət öz arzularını icra edir.

Amma axı yaradıcı insanların özlərinin də öz işləri haqda arzuları var. Dövlət onların arzularını rədd edir. Yalnız o incəsənət və ədəbiyyat hərəkətləri maddi və mənəvi olaraq dəstəklənir ki, onları cəmiyyətin içindəki könüllü birliklər yox, dövlət təşkilatları özləri icra edəcəklər, onlara nəzarət edəcəklər.

Qalanlarına isə deyilir: “Siz əslində yoxsunuz”.

 Mənbə: bbcazeri.com

GÜNDƏM
0

Qanımızın tərkibi günahkardır ki, büdcəmiz yeyilib dağıdılır?

Nərmin Kamal

Britaniya bələdiyyə seçkilərində bir azərbaycanlının qalib gəlməsi haqda xəbəri BBC Azərbaycancanın Facebook səhifəsində belə şərh edirlər: “Bu adam hər kimdirsə, İngiltərədə boş ərazi qalmayacaq, torpaq al-veri edəcək”, “Yeyib dağıdacaq büdcəni”, “İngilisləri başa salar rüşvəti necə almaq lazımdır”…

Onlar fikirləşirlər ki, fırıldaqçılıq, pulgirlik, rüşvətxorluq biz azərbaycanlıların özünəməxsus xüsusiyyətimizdir. Dolayısıyla, düşünürlər ki, ona görə ölkədə bu gün dərəbəylik hökm sürür ki, biz özümüz düz adam deyilik.

Onların fikrincə, dövləti idarə edənlərin qurduğu siyasi sistem yox, qanımızın tərkibi günahkardır ki, büdcəmiz yeyilib dağıdılır, bələdiyyələr torpaq al-veri edir, vəzifələr pulla satılıb alınır, əlinə ən kiçik fürsət düşən şəxslər camaatı soyur…

Vətəndaşlar bu dərəcədə bədbinliyə qapılıblar. Gözlərini açandan dörd tərəflərində o qədər pulgir və rüşvətxor sədrlər, müdirlər, rəislər, polislər, müəllimlər, həkimlər görüblər ki, özlərinə və bir-birlərinə hörmətləri itib.

“Bəzi insanlar bu gün həqiqətən də bir-birinin haqqıyla al-ver edirlər”.

Tanrının özünün bizi rüşvətxor, yeyib-dağıdan, fırıldaqçı, bir-birinin haqqıyla al-ver edən yaratdığına inanıblar. İndi eşidəndə ki, dünyanın başqa yerində bir azərbaycanlı bələdiyyə sədri olub, o azərbaycanlıdan da bədgüman olurlar.

 

İdarəetmə və inkişaf

Azərbaycanda bəzi insanlar bu gün həqiqətən də bir-birinin haqqıyla al-ver edirlər.

Baxırsan ki, bir balaca vəzifəsi olanlar ailə üzvlərini öz işçiləri kimi göstərib idarəsinə ayrılan puldan onların adına maaş və səfər xərcləri silir, Ordunun əsgərlərini aparıb şəxsi bağında işlətmək kimi məsələlərlə ad çıxarırlar.

Vəzifəsi olmayan sadə camaatsa ən mürəkkəb elektron qaz, işıq sayğaclarına da müdaxilə etmək üçün baş sındırır.

Rüşvətxorluq, fırıldaqçılıq aramızda nə qədər çox yayılsa belə, ona milli xüsusiyyət kimi baxmaq səhvdir, o baxışın elmi əsası yoxdur.

Tarix göstərib ki, həmin toksinlər pis idarəetmədə və pis inkişafdadır!

Var inkişaf etmiş xalqlar, var inkişaf etməkdə olan xalqlar. Dövləti idarə edənlər insanların inkişafına görə də cavabdehdirlər.

Bizim tariximizdə Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti də, Sovet İttifaqı da xalqı mənən inkişaf etdirmək məsələsinə böyük əhəmiyyət verib, insana – fərdə yanaşmada inkişafçı layihələr olublar.

Bugünkü Azərbaycan hakimiyyəti haqda isə belə demək olmur, o, daha çox bərpaçıdır cəmiyyət və mənəviyyat məsələlərində…

Qərb ölkələrində hətta insan inkişafının konkret standartı yaradılıb. Hələ məktəb yaşlarından uşaqlara Böyük Beşlik (“Big Five”) öyrədilir: Vicdanlılıq, Məsuliyyətlilik, Yeniliklərə açıq olmaq, Nikbin olmaq, Emosional tarazlıq. Bizə isə dünyanı dərk etdiyimiz vaxtda pis nümunələrlə dolu mühit göstərirlər.

20-ci əsrin çox hörmətli psixoloqu Karl Yaspers cəmi üç sözlə izah edib vəziyyəti: “İnsan situasiyada mövcuddur”. Bir situasiyada bu cür davranan eyni insan ayrı situasiyaya, ayrı mühitə düşəndə ayrı cür davranış göstərir.

Ortada bir böyük nümunə var. Şimali Koreya ilə Cənubi Koreyada yaşayan xalq eyni xalqdır. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Şimali Koreya Sovet İttifaqının nəzarətinə düşdü, Cənubi Koreya isə ABŞ-ın.

Onlar cəmi altmış-yetmiş il fərqli idarəçilik sistemlərində yaşadıqdan sonra şimalda əcaib bir toplum əmələ gəldi, cənubda isə dünyanın on ən inkişaf etmiş dövlətlərindən birini görürük. İndi biz şimalda baş verənlərə baxıb koreyalılara məsələn, “şahsevən xalq”, “yaltaq xalq” deyə bilərikmi?! Yox, çünki cənubda eyni xalq başqa idarəetmə sistemində başqa cür yaşayır və yaradır.

Yaxud çoxları deyir ki, mən Bakıda olanda svetaforlara heç fikir vermədən yolu istədiyim vaxt istədiyim şəkildə keçirəm, heç piyadaları pusaraq qəfil tutub cərimələyən polislərdən də çəkinmirəm; ancaq Qərb ölkələrinə düşəndə heç kəs məni məcbur etmədiyi halda neçə dəqiqə yolun kənarında durub yaşıl işığı gözləyirəm. Orada o normadır, burada bu. Koqnitiv vəziyyətdir. Yaxşı sistemdə sən öz pis vərdişlərinlə azlıqda qaldığını görür, onlardan arınırsan.

İngilislər özləri bu barədə nə deyirlər?

Bir neçə il bundan əvvəl, yay vaxtı üç qərbli jurnalisti Bakıyla tanış edirdim. Birlikdə çay içdik, bizimlə olan tanışlardan biri onların başa düşmədiyi Azərbaycan dilində mənə dedi: “Sən elə çalış həmişə xaricilərlə dostluq elə, bizim millətdən nə qədər uzaq olsan o qədər yaxşıdır, yoxsa ancaq ziyan görərsən”.

İngilis qonaq məndən söhbətin nədən getdiyini soruşdu. Pilləkənləri düşə-düşə söhbəti olduğu kimi çatdırdım ona. Bunu eşidən kimi tarixi bir cavab verdi mənə.

Dedi, keçmişə baxsan, biz dünyanın yarısından çoxuna ağalıq eləmişik, nəhəng imperiyamız olub. Əcdadlarımız başqa qitələrdəki bir çox ölkələrə daxil olanda heç silaha ehtiyac olmurdu.

Çünki oralar sənin tanışların kimi düşünən insanlarla dolu idi. Həmin düşüncə bizə müstəmləkələr əldə etməkdə çox kömək olub.

Yerli kiçik xalqlar öz qüvvələrini və potensilallarını aşağı qiymətləndirirdilər, özləri haqda deyirdilər ki, bizimkilər heç bir yaxşı işə qadir deyillər, ona görə də qoy xaricilər gəlib bizim üçün yol çəksinlər, həkimxana tiksinlər, qayda-qanun yaratsınlar, bizə yiyəlik etsinlər.

“Düzdür, sonradan daxili milli azadlıq hərəkatı alovlanırdı onlarda. Ancaq başlayanda hər şey belə başlanırdı”.

 

Mənbə: bbcazeri.com

GÜNDƏM
0

Nərmin Kamal

Azərbaycan Günəşə peyk göndərir

“Müsəlman dünyasında komediya axtarışı” (“Looking for Comedy in the Muslim World”) adlı bir film var. 

Filmdə öz adıyla oynayan (“Simpsonlar” animasiyasından səsini tanıdığımız) aktyor Albert Brooks ABŞ hökumətinə müraciət edərək müsəlman dünyasında insanları nələrin güldürməsi haqda araşdırma aparmaq istədiyini deyir.

Xahiş edir ki, bu arzusunu həyata keçirmək üçün onu Hindistana və Pakistana ezamiyyətə göndərsinlər.

ABŞ onun istəyini həyata keçirir. Albert Hindistana çatır və başlayır hökumətinə təqdim edəcəyi 500 səhifəlik araşdırması üçün yerlilərlə danışmağa.

Daha sonra komediya ustası kimi konsert verir; səhnədə cürbəcür gülməli sözlər danışır, yazı taxtasında gülməli sözlər yazır, əllərini işlədir, ayaqlarını işlədir, bir sözlə, hər hoqqanı göstərir, amma müsəlman tamaşaçılar gülmürlər. Ciddi şəkildə yerlərində oturub ona tamaşa edirlər…

Hindistan hökuməti onun fəaliyyətindən şübhələnir, onun ara qarışdırmaq istədiyini, hətta casus olduğunu zənn edir. Hindistan rəsmiləri möhkəm qəzəblənirlər.

Hindistanda işini başa vuran aktyor Pakistana getmək üçün rəsmi icazə istəyir, amma icazə verilmir. Onda o, sərhədi özbaşına keçərək Pakistana gedir.

Albertin sərhədi keçməsindən xəbər tutan Hindistan hökumətinin şübhəsi daha da artır. Hindistanla Pakistanın münasibətləri lap gərginləşir. Bunu görən ABŞ hökuməti aktyoru təcili geri çağırır. O gedən kimi ölkələr barışır, qərara gəlirlər ki, təqsirin hamısı bu adamda imiş.

Albert filmdə qərblilərin, amerikalı səfirin Bakıdakı vəziyyətinə düşür. İnsanların üzünü güldürməyə çalışdığı halda zaldan ona yüzlərlə mimikasız üz baxır, həmin yüzlərlə insanın rəhbərləri isə Alberti dövlətlərarası münasibətlər kimi ciddi məsələlərdə ittiham edirlər. Nəticədə gülüşün olmamasının özü gülüş doğurur.

***
Qərbdən öyrənməli olduğumuz yaxşı cəhətlərdən biri incəsənətin universitet, muzey, teatr qapıları arxasında qapalı saxlanmaması, həyatın başqa sahələrinə qarışdırılmasıdır.

Tutalım, siyasi debatların qaynar vaxtıdır, seçkilərdir. Bu vaxt incəsənət uzaqda durmur, əksinə, elə həmin vaxt komediya aktyorların qaynar iş mövsümü başlanır.

Onlar siyasətçilərin çıxışları əsasında özlərinə komik monoloqlar hazırlayıb şou gecələri keçirirlər, çoxlu bilet satırlar. Bu komik monoloqlardan yaranan təəssüratın siyasi həyata təsiri televiziyanın xəbərlərindən daha çox olur.

Elə dünən hansısa dərgidə “10 ən yaxşı siyasi satiraçı”-nın adlarına rast gəldim. Həm cəmiyyətdəki gərginliyə gülüş qatılır, həm də ən doğru sözlər, müşahidələr deyilmiş olur. İncəsənət və siyasət beləcə iç-içə yaşayır.

Azərbaycanda yumorun tarixi qədimdir, amma siyasi yumor haqda bunu demək olmaz. Əvvəllər siyasi yumor camaatın ölkənin rəhbərlərinin xarici görünüşü haqda ayamalarından uzağa getməyib. Son vaxtlar karikaturalar, zarafatlar şəklində əsl satira yaranmağa başlayıb, amma bunlar kiçik çevrədən o yana getmir…

Qərbli “stand-up”-çılar siyasət haqda elə şeylər danışır və gülüşə nail olurlar ki, onlardan bizdə də var. Bir dəfə belə aktyorlardan birinin çıxışına qulaq asırdım. Konkret üsulları vardı. Birincisi, böyük şeyləri kiçik, çoxu az təsvir etmək üsulu.

Tutalım, sən sarı rəngli bir maşın görürsən. Maşın xalis sarıdır, amma deyirsən: “Maşın bir az sarıdır”. Bu, gülüş doğurur.

Hava şaxtadır, çox soyuqdur və sən havanın bir az soyuq olduğunu deyirsən. Yaxud Azərbaycanın rəsmi mediasında inkişaf etmiş dövlətlər haqda “Onlar batırlar, dağılırlar” ruhunda gedən verilişləri götürək, buna gülərkən biz həmin hadisəyə gülürük.

Bunun əksinə olan güldürmək üsulunda isə o, kiçiyi böyük, azı çox kimi təsvir edirdi. Necə ki, biz bir kiçik əşyaya “əjdaha başı” deyirik. Yaxud: “Azərbaycan Günəşə peyk göndərir”.

Vəziyyəti bu cürə aşırıb daşırmaq, şişirtmək insanları güldürür. Onun işlətdiyi başqa bir üsul alterasiya idi, “Molotov kokteyli-kotleti”ndə olduğu kimi, sözləri alterasiya edir, gur alqışlar və gülüş qazanırdı.

Təsəvvür etmək çətin deyil ki, onlar bizdəki siyasi hadisələrdən nə qədər gülməli nömrə çıxarardılar. Ancaq bizdə həmin aktyorlar öz işlərini görəndən sonra azadlıqda qalardılarmı, budur əsas məsələ.

Mənbə: bbcazeri.com

GÜNDƏM
0

Nərmin Kamal

Azərbaycanın Eurovision mahnısındakı işarə

 

Azərbaycan xalqının özünəməxsus cəhətlərindən biri onlarda olan hədsiz hikmət, məna sevgisidir. Onlar bu məsələdə çox həssas və çox amansızdırlar. “İndi burdan nə məna çıxır?”, “Mənasız söz danışma”, “Nə qədər mənasız” kimi sözlər dilimizin 100 ən çox işlənən sözləri sırasına daxildir.

Onlar hesab edirlər ki, ortada söz varsa, məna verməlidir. Mədə qidanı emal etdiyi kimi, beyin də fikirləri emal etməlidir.

Semiotika adlı bir elm də ümumən elə bu məna məsələlərilə məşğuldur. Küçədəki afişanın rəngindən, futbol topundan tutmuş televizorda gördüyümüz reklamlara qədər, bu elm hər hərəkətə, hər hənirtiyə işarə kimi baxır və insanların ona üzdə göründüyündən fərqli məna verməsinin xırdalıqlarını öyrənir.

Bu elmə görə, yoxsul ölkədə bir meyvə şirəsinin lüks həyat yaşayan insanların ortamında reklam olunması adi şirə mənasından çıxa, inqilabi çağırış rolu oynaya bilər. Çünki hər şey qəbul edilən mənadan asılıdır.

Yaxud da Azərbaycanın “Eurovision – 2014” mahnısında ciddi sosial məna və çağırış var, semiotikaya görə. Mahnının bir neçə misrasını yadımıza salaq: “Meydanda qızılgül satır bir nəfər, adamlar səhər-səhər hava almağa çıxıblar, ancaq heç kəs üşüyən, titrəyən boş əlləri görmür”, “Bəlkə qaralan göylər, bəlkə yaş tutur gözümüzü, amma ən kiçik işıqdan bir qığılcım yandır, qoy ən kiçik işıq alova, atəşə dönsün.”

 

Azerbaijan Eurovision

 

Bu, adi mahnı deyil, mahnı-işarədir. İşarə sənə tərəf volleybol oyununda topun gəldiyi tək açıq-aşkar gəlmir, xəfif qatla gəlir.

Ancaq işarə kimi yozulmadıqca heç bir şey işarə deyil.

Anqolada nüfuzlu bir generalın böyük mülkündən generalın xanımı çıxır, gəlir villa ilə üzbəüz yerləşən türk məktəbinə və məktəbin işçilərinə deyir: “Olar mən sizin məktəbdə dondurma satım?”

Məktəbin işçiləri bilmirlər ki, nə cavab versinlər. Axı Anqolanın generalının arvadına qonşuluqda necə “yox” deyəsən?! Eyni zamanda necə “hə” deyəsən və zəngin generalın arvadına dondurma satdırasan məktəbində?!

Çox təsirli hadisədir. Adamda bir çox suallar yaradır: Generalın arvadının dondurma satmağa necə olur ki, ehtiyacı yaranır, həmin evdə nə baş verir…

Anqoladan gəlib bu söhbəti mənə danışan adamla sağollaşandan sonra kiprli bir türk qadınla tanış oldum. O, mənə dedi: “Sizin Azərbaycandan Kiprə çox qadın gəlir, evlərdə qulluqçu işləməyə. Təyyarəyə minirsən, hamısı azeri təmizlikçilər.”

Hər iki söhbət insanı eyni dərəcədə heyrətləndirir, eyni dərəcədə fikrini qarışdırır və məyus edir. Kipr evlərində qulluqçu işləməyə axışan azərbaycanlı qadınlar türk məktəbinin yanındakı villada yaşayan generalın arvadının günlərin bir günü gəlib həmin məktəbdə dondurma satmaq istəməsi ilə oxşar təəssürat yaradır. Ancaq bu, sadəcə təəssüratdır.

Bəs burdan nə məna çıxır? Füzulinin qəzəllərindən saysız mənalar çıxarmağa qadir olan biz nə bundan, nə də o mahnıdan məna çıxara bilmirik.

Mənbə: bbcazeri.com

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Nərmin Kamal

“Skuçnaya politika”

İl yarımlıq fasilədən sonra on günlük Bakıya döndüm. Çamadanımı evə qoyub küçəyə çıxdım. Ağa Nemətulla küçəsində gəzməyə başladım. Hər şeyin olduğu kimi qaldığını, yoxsa dəyişildiyini maraq edirdim.

Özümü ara küçələrə vururdum, binaların altında yerləşən, üzərində “Açıqdır-Otkrıto” yazılmış çirkli bərbərxana və dərzixanaların, xırda kafe və dükanların qarşısından keçirdim.

Yanımdan cüt-cüt ötən adamların söhbətlərindən çoxlu sözlər və cümlələr uçuşurdu, hamısının məzmunu bir idi: “Dörd dənə reys yüz manat, pisdir?”, “Onun obyekti”, “Mənə bir qəpik xeyri yoxdur”, “Axşamüstü qırx beş manat gətirməlidir”.

Küçədən keçən bir kişi isə asta səslə “Zontik, zontik” – deyirdi; yox, o, çətir satmırdı; mənim bir əlimdən bağlı çətir sallanmışdı. Nə edəcəyimi bilməyib bir marketə girdim. Orda satıcıyla alıcı dalaşırdılar.

Biz NİDA-çı gənclərin məhkəməsi gedən ünvanın yanından keçirdik.

On gün ərzində bir çox yerdə, kasıb və zəngin insanların evində qonaq oldum. Kasıbları iş və pul həşirində gördüm. Onların yeganə əyləncəsi mobil telefonları idi.

Cürbəcür qısa audio və videoları bir-birilə bölüşüb saatlarını keçirirlər.

Bir də görürsən, birinci kimin kimə salam verməli olduğu kimi məsələləri həll edə bilməyib bir-birilə dalaşırlar. Yollarda maşınlar necə tıxaclara düşüb qalırlarsa, insanlar da sadə məişət hadisələrində elə ilişib qalırlar.

Azərbaycanda pul problemini özü üçün həll etmiş, çörək və sirk vəziyyətindən zövq alan insanların əksəriyyəti bu gün ezoterik ədəbiyyata qurşanıblar. Belə adamlardan birilə görüşdüm.

Avtomobilindəki radioda kədərli mahnı səsləndi, o, tez kanalı dəyişdirdi, növbəti kanalda bir əcnəbi müğənninin ölüm hekayətindən danışılırdı, o kanalı da tez dəyişdirdi.

Hər vəchlə həyatdan gələn xəbərlərdən qurtulmağa çalışır, deyirdi ki, bu haqda kitablar oxuyur, neqativ informasiya bulaşıcıdır. Nəinki pis xəbərlərdən qaçır, hətta tutqun mimikalı üzlər görəndə gözlərini yayındırır.

Kasıblar, bədbəxtlər və uğursuzlarla ünsiyyətin onu kasıblaşdıracağını, bədbəxt və uğursuz edə biləcəyinə inanır.

Öz əmlakının və öz xoşbəxtliyinin mövcud olmayan hüquqi sabitliyini bu yolla əvəz etməyə, bu yolla təmin etməyə çalışır. Biz NİDA-çı gənclərin məhkəməsi gedən ünvanın yanından keçirdik.

Orada təxminən əlli nəfər toplaşmışdı. “Skuçnaya politika” – mən heç bir cinayət törətməmiş gənclərin 6-8 illik azadlıdan məhrum edildiyini mızıldananda o, belə cavab verdi.

Qulaqlarını və gözlərini ətrafda baş verənlərdən qorumağa çalışan belə insanların fonunda dirəniş və qətiyyət göstərənlərə necə qəhrəman deməyəsən.

Doğma şəhərimdən beş gün keçməmiş bezdim və bir tanışımın dəvətilə İsmayıllıya getdim.

Rayona çatıb bir stəkan çay içən kimi ev yiyəsi sevinclə dedi ki, dağların başındakı Tağlabiyan (gərək ki, adı beləydi) kəndinə yol çəkilib.

Evin o biri qonaqları yer-yerdən dilləndilər: “Nə yaxşı!”, “Axır ki, o yolu düzəltdi icra hakimiyyəti?” Ev yiyəsi cavab verdi ki, yox, icra hakimiyyəti etməyib, mənim qardaşım həmin kəndin icra nümayəndəsidir, əgər icra hakimiyyəti etsəydi, biz bilərdik.

“Bəs onda kim çəkib yolu?” – evin o biri qonağı soruşdu. “Vallah, hərə bir söz deyir. Biri deyir, özü burdan olmayan bir adam çəkdirib. Başa düşmürük, o adama nə düşüb, nəyə görə Tağlabiyan yolunu düzəltsin ki. Biri deyir, prezidentin qızı o kəndin yanındakı pirə gəlibmiş, o qız çəkdirib yolu.”

Belə bir müzakirə gedirdi. Sanki real həyat deyil, dramaturq əli dəymiş səhnə idi.

Bakıya qayıdandan sonra hər hansı teatra getmək arzusuna düşdüm. İstədim ki, ailə üzvlərimlə birlikdə gedim və səfərim belə tamamlansın. İnternet-afişadan iki tamaşa seçdim.

Ancaq heç bir teatrda onlayn bilet satışı sistemi yox idi, iş günü heç bir teatrda telefonlara cavab verən də yox idi. Gərək bilet almağa ayaqla gedəydin.

Bu isə mənə çox çətin göründü, çünki Bakıda elə bir vəziyyət var ki, insan artıq dəfə küçəyə çıxmaq istəmir.

Bir nəfərsə məsləhət gördü ki, yalnız Heydər Əliyev mərkəzindəki hansısa tədbirə gedim, çünki orda onlayn bilet satışı var. Bir gün sonra getmək vaxtı yetişdi, çamadanımı və çətirimi götürüb ağır təəssüratla Bakını tərk etdim.

 

Mənbə: www.bbcazeri.com

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Nərmin Kamal

APD nədir və Azərbaycana nə aidiyyatı var?

Bakı küçələrində rastıma çoxdan görmədiyim cürbəcür tanışlarım çıxırdı. Özümü elə aparırdım ki, guya o tanışı görmürəm.

Bunu daxili monoloqumda belə izah edirdim: İndi görüşəcəyik, mənə nəsə deyəcək, mən də ona nəsə deyəcəyəm, ola bilər onun gözlədiyi kimi qızğın salamlaşmayım, ola bilər başqa anlaşılmazlıq olsun… – ondansa elə bu başdan görüşməyək, qoy hər şey olduğu kimi qalsın, belə daha yaxşıdır.

Sonra bir gün hardansa psixoloji xəstəliklər ensiklopediyası keçdi əlimə. Elə onu əyləncə kimi vərəqləyəndə birdən rastıma bu xüsusiyyətim haqqında məlumat çıxdı, adını oxuyanda diksindm: Avoidant Personality Disorder (APD). Azərbaycan dilinə çevirməyə çalışsam: yayınan, çəkinən insan psixi pozğunluğu.

Deməli bu, xəstəlik imiş. İnsan hadisə yarana bilər deyə, artıq dəfə tanışlarla danışmaqdan yayınır, nəticədə nəinki hadisə, həyat özü yaranmır. Bu, elə xəstəliklərdəndir ki, onu dərmanla sağaltmırlar, öz iradənlə şüurlu şəkildə savaşmalısan onunla.

İndi eyni xəstəliyi ölkəmdə görürəm. Hakimiyyət siyasətçilərindən, məmurlardan tutmuş müəllimlərə qədər, – işi ictimai olan adamlar tez-tez APD vəziyyətinə düşürlər. Ortalıqda görünməməyə çalışırlar.

Mövqelərinə ehtiyac yarananda “Mən yoxam” rejiminə keçir, yaxud da onları dindirən jurnalistlərə elə ümumi mücərrəd cümlələr quraşdırıb deyirlər ki, bu cümlələrdən heç bir mövqe aydın olmur, danışa-danışa susurlar.

Sanki danışsalar və ya aydın danışsalar, bir hadisə, bir təzə söhbət yarana biləcəyindən çəkinirlər. Həmin söhbət onların rahatlığını poza bilər, yaxşı nətcə verməyə bilər. Hər şeyin səhər saat 9-la axşam saat 6 arasında elə olduğu kimi qalmasını istəyirlər.

Nəticədə külli ölkədə hər şey olduğu kimi qalır. Xəbər yoxdur. Jurnalistlər onu güclə tapıb əmələ gətirməyə çalışırlar. Nəinki siyasi hadisə yoxdur, ümumiyyətlə arxasında insan istəyi, insan sözü duran hadisə, tərpəniş asan-asan baş vermir.

Hərdən adama elə gəlir ki, qəzalar, intiharlar və xarici xəbərlər olmasa, xəbər sənayesi boş qalar. Nəticədə insanlar ictimai-siyasi müzakirə aclıqlarını ən xırda detallarına qədər Türkiyənin daxili siyasətindən, seçkilərindən danışmaqla öldürürlər.

Dövlət işçilərinin itirməyə qorxduqları vəzifələri var. İdarə və kabab məclisləri arasında sakit həyat tərzi sürürlər.

Maksimum ortalıqda görünməmək onları qoruyur. Elə bil “Qoy oturduğumuz yerdə hadisə çıxarmayaq” düşünürlər, qeyri-adekvat bir şey deyəcəklərindən çəkinirlər və mümkün tənqidlərdən yayınırlar.

Ölkənin vacib insanları o yerlərdə görünür və danışırlar ki, ordan hadisə çıxmayacağından əmindirlər.

Ədəbiyyat sözün “mən”, “biz” və ya üçüncü şəxsin təkində deyilməsini çox vacib məsələ hesab edir.

Azərbaycanda “mən” dilindən danışan nadir önəmli persona taparsan. Bu, təkcə hər hansı mövzuda suallara cavab verməyi, danışmağı risk hesab edən məmurlara yox, əksər peşə sahiblərinə aiddir.

Onlara görə, “ortaq təsəvvür”dən çıxış etmək daha təhlükəsizdir, hadisə törədiciliyi qat-qat aşağıdır: “Bizim fikrimizcə” (tərəfimizdən), yaxud “Cənab prezidentin”, yaxud da “Xalqın”.

Britaniyalı yazıçı Zadie Smithin “Pinqvin” nəşriyyatında “Komboca səfirliyi” adlı unikal bir əsəri çap olunub. Hekayə “biz” dilindən danışılır: “biz baxdıq”, “biz gördük ki”. Kitabın ortalarında məlum olur ki, həmin “Biz” deyib danışan səs, eyvanında ev xalatında durub məhəlləyə baxan yaşlı bir qadınındır.

 

Bu qadın müşahidə elədiyi ailənin həyatını öz dilindən yox, Londonun bütün şimal-qərb məhəllələrinin dilindən nəql etmək haqqı verir özünə. Deyir, ona görə ki, mən şimal-qərb zonasında bir neçə küçənin kəsişməsində yerləşən binada yaşayıram.

…Azərbaycana heç cür izolə olunmuş dövlət demək olmaz. Ölkə cürbəcür beynəlxalq layihələrə qatılır, fəallıq göstərir, alov dillərini öz rəmzi kimi geniş təbliğ edir. Amma daxildə tikintiləri çıxmaq şərtilə, alovsuz, boz mənzərə var. İctimai simalarda xalqa münasibətdə APD xüsusiyyətləri çoxalır. Ancaq mənim vəziyyətimdən fərqli olaraq, bizim ictimai simalar üçün bu durum hərəsinin özü üçün təkbaşına aradan qaldıra biləcəyi şey deyil.

Bəzən dövlətin planları haqda, nə işlər görmək istədiyi haqda rəsmi səhifələrə qoyulmuş sənədləri oxuyuram. Onların arasında 2008-2015-ci illər üçün yoxsulluğun aradan qaldırılması üzrə dövlət proqramı var. Məşhur proqramdır, internetdə neçə yerdə həm ingiliscəsi, həm də azərbaycancası var. Orada iki yüzə yaxın məqsəddən, plandan danışılır: “2015-ci ilin sonunadək səhiyyə sahəsinin mükəmməlləşdirilməsi”, “2015-ci ilin sonunadək idarəetmənin təkmilləşdirilməsi və Avropa Birliyinin standartlarına uyğunlaşdırılmas” kimi böyük planlar.

Adam heyrət edir. 2015-ci ilə bir il qalmış biz məmurlar arasında xalqa münasibətdə APD xüsusiyyətlərindən danışırıq, mətbuat İranın Azərbaycan xəstələrini daşımaq üçün reysə xüsusi avtobuslar buraxdığından yazır, amma cəmi altı-yeddi il əvvəl bu proqramı yazanlar nə qədər parlaq gələcəyə ümid edirmişlər.

Mənbə: www.bbc.co.uk