İkinci Dünya müharibəsində məğlub olan Yaponiyada yaşayan amerikalıların yaponları daha yaxşı anlaması üçün antropoloq Rut Benediktə bu xalqın etnopsixologiyası haqqında kitab yazması sifariş verilir. Yaponiyanı heç vaxt ziyarət etməmiş Rut Benedikt, yapon filmlərini, bədii əsərləri, yapon qəzetlərini incələyərək və Amerikadakı yaponlarla görüşərək bu gün də etnopsixologiyanın klassikası sayılan “Xrizantem və Qılınc” əsərini yazır. 

Benediktin tövsiyələrini nəzərə alaraq, Franklin Ruzvelt Yaponiyada İmperator Sarayının ləğv edilməməsinə və Kioto şəhərinin bombalanmamasına razılıq verir. Benedikt amerikalılarla yaponları müqayisə edərkən amerikalıların “günah”, yaponların isə “utanma” kültürünə aid olduqlarını iddia edir. Utanma psixologiyası, fərdi əxlaq və digərləri qarşısında “simasını itirməmə”-nin əhəmiyyəti üzərində qurulur. 

Yaponiya öz unikallığı, iqtisadi və texnoloji uğurları sayəsində haqqında bəlkə də ən çox yazılan mədəniyyətdir – iki dünya müharibəsində məğlub olan, ərazisinin 80%-i dağlıq və seysmik bölgə olan, iki atom bombası atılmış bu ölkə haqqında Sovet dövründə yazılmış V.Ovçinnikovun “Sakura budağı” və V. Pryannikov, İ. Ladanovun “Yaponlar: etnopsixoloji oçerklər” kitabları da kifayət qədər maraqlı sayıla bilər.

“Axırıncı Samuray” və “Geyşanın memuarları” filmləri də yapon mədəniyyəti haqqında dəyərli bədii mətnlərdir – ilki bir az dəyişdirilsə də, hər iki film tarixi reallıqlara əsaslanır. Yaponiya haqqında yaponların çəkdikləri maraqlı filmlərdən Akira Kurosavanın “Yeddi samuray” və T. Ketanonun qara yumor şah əsəri “Getting Any?” filmini misal göstərmək olar. 

Umberto Eko bir müsahibəsində deyir: “Bəli, mən həmişə demişəm, Corc Buş rusların və ingilislərin Əfqanıstan haqqında yazdıqları kitabları oxusaydı, heç vaxt ora soxulmazdı. O, başa düşərdi ki, həmin dağlarda hamı məğlubiyyətə düçar olub, hətta Böyük İsgəndərin özü də geri çəkilməyə məcbur olmuşdu. Lakin ona məsləhət verə biləcək bir ziyalı tapılmayıb.

Yaxud Hitler sərhəddən Moskvaya qədər olan məsafənin neçə kilometr olduğunu və Rusiya qışının necə sərt keçdiyini bilsəydi, çətin ki, SSRİ-yə hücüm etmək haqda düşünərdi. Bunun üçün “Hərb və Sülh” romanını oxumaq kifayət idi”. 

Yuxarıdakı iki paraqraf iki fərqli yanaşmanı təsvir edir: bilgiyə dayanaraq idarə etmək (menecmentin bir tərifi də budur) və gücdən gələn qürura əsaslanaraq işğal etmək.

Qloballaşmanın nə olduğunu alman filosof Martin Haydeqqer dəqiq ifadə edib:“Düşünülmüş bir simvol olaraq dünyanın fəthi” . Şirkətlərə görə dünya qlobal market, dinlərə görə xilas edilməli olan günah məkanı, imperialist dövlətlərə görə fəth edilməli torpaqlar və bu torpaqlardakı sərvətlərdir. 

Qloballaşmanın vüsət aldığı, mədəniyyətlər, xalqlar və insan qruplarının bir-birlərinə nüfuz etdikləri, dövlətlərin maraqlarının sərhədləri aşdığı günümüzdə etnopsixologiyanın əhəmiyyəti daha da artır. İnsanlar özlərini və ölkələrini digərləri və başqa ölkələrlə müqayisə etməyə meyillidirlər. “Başqası” olmadan özünü və mədəniyyətini fərqləndirmək, onu anlamaq mümkün deyil. İnsanın və millətin özünü tanıması və formalaşması başqaları ilə müqayisədə baş verir. Öz millətinin ya da başqa mədəniyyətin psixologiyasını açan mətnlər həmişə maraq doğurub. Bir tərəfdən yazıöncəsi təbii cəmiyyətlərin öyrənilməsi, eyni anda müasir cəmiyyətlərin araşdırılması insan haqqında düzgün təsəvvür yaranması üçün zəruri addımdır.

Yazılı və vizual sənət nümunələri ixtisası antropoloq olmayan insanlar üçün maraqlı qaynaqlar ola bilərlər. Bədii əsərlərin səhnəarxasını bir az araşdırmaq və müəyyən kontekstə oturtmaq bunun üçün kifayətdir.

Türk filmi “Rəcəb İvedik”-dəki eyniadlı obraz, insanlara tanış bir tip olmasa idi, bu qədər populyar olmazdı. Türk toplumunda həm “GORA”-nın qəhrəmanı Arif kimi çoxbilmiş şəhərli, həm Rəcəb İvedikin qəhrəmanı kimi kobud insanlar bilinən tiplərdir. Türk reklam sənayesinin uğurları da reklamçıların cəmiyyəti yaxşı tanıması ilə izah edilə bilər.

Azərbaycanda isə təəssüf ki, yaradılan obrazlar pafoslu və reallıqdan uzaqdır, ya da məişət tipinin təsviridir. Bizdə ciddi ədəbiyyatın yaranmamasının bir səbəbi də insanın yaxşı öyrənilməməsidir. Azərbaycanı anlamaq istəyənlərin müraciət etdiyi yeganə kitab hələ də bir əsrlik “Əli və Nino”-dur. İstənilən ciddi mətn isə doğru yanaşma ilə hermenevtika mövzusudur.

2008-ci ildə çəkilmiş “Kung fu Panda” animasiya filmi Çin mədəniyyətinin incəliklərinə necə dərindən nüfuz etməsi ilə çinliləri belə heyrətləndirmişdi. Filmin musiqisini “Axırıncı samuray”, “Qladiator”, “İncə qırmızı xətt” kimi məşhur filmlərə də musiqi yazmış Hans Zimmer bəstələmişdi. Zimmer musiqini bəstələyərkən Çini ziyarət etmiş və Çin Simfonik Orkestri ilə çalışmışdı.

Filmdəki xarakterlər də diqqətlə seçilib: Uqvey müdriklik simvolu tısbağadır (“Uqvey” çincə tısbağa deməkdir), kung-fu müəlliminin adı Şifudur – çincə “ustad” deməkdir. Digər qəhrəmanlar Pələng, İlan, Durna, Meymun və Peyğəmbər böcəyi, kung fu döyüş növündəki məşhur stillərin adına uyğun seçiliblər. 

Konfutsinin xəyal edəcəyi qədər harmonik bir cəmiyyət qurulmuş vadidəgörünüşdə hər şey normaldır. Ölmək üzrə olan Uqvey Şifuya Tai Lunqun geri qayıdacağını bildirir. “Əjdaha döyüşçü” statusunu almaq istəyən Tai Lunq, ona bu ünvan verilmədikdə (Uqvey onun mənəvi cəhətdən yetərli olmadığını düşünür) zor tətbiq etməyə çalışır və həbs olunur. 

Şifu filmin sonunda Tai Lunqun eqosunu, onu əjdaha döyüşçüsü kimi hazırlamaqla lazımsız yerə şişirdiyini anlayır. Tai Lunq vadidə anadan olmayıb, təhlükə olmasının səbəbi bəlkə də “yad” olmasıdır, uşaqkən vadiyə gətirilib və Şifu onu övladlığa götürür. Paradoksal olaraq, Tai Lunqun həbs şəraitinin gücləndirilməsi üçün Şifu tərəfindən zindana göndərilmiş Zanq adlı qazın lələyindən istifadə edərək həbsdən qaçır. Olacaq olan baş verməlidir, Şifu yaratdığı problemlə üzləşməli və onu həll etməlidir. 

Uqvey, gözlənilənin əksinə, qarınqulu Ponu “əjdaha döyüşçüsü” seçərək və işin yerdə qalanını Şifunu üzərinə ataraq, dünyadan köçür. Tənbəl, çox danışan, qorxaq və bacarıqsız panda ilə Şifu bir müddət sonra Ponun Tai Lunqa qalib gələ bilməyəcəyinə əmin olurlar. Ancaq Şifunun təlimdə Ponun zəifliyindən – yemək düşkünlüyündən istifadə etməsi və Ponun atasının heç bir sirli formul olmadığını, sadəcə inanmanın bəs etdiyini deməsi Poya Tai Lunqu məğlub etmə cəsarəti verir və Konfutsivari vadidə hər kəsin yerini tapdığı, harmonik cəmiyyət yenidən qurulur. 

Şifu bir Zen ustası kimi yaratdığı problemlə üzləşir və problemi həll edir, Tai Lunq həbsdə qalsa idi, bir zaman azad olma ehtimalı belə vadidəkiləri narahat etməyə bəs edirdi. 

Antropolojik bilgi insanın zehnini zamanda keçmişə və gələcəyə, məkanda isə bütün dünyaya genişləndirir. İnsan müxtəlifliyinin anlaşılması norma sayılanların əslində stereotip olduğunu ortaya çıxarır. Ənənəvi olaraq bizdəki vəziyyətə baxsaq, vəziyyət ürəkaçan deyil. Bizə dair nə elmi, nə də bədii ciddi əsərlər yoxdur. Populyar kültürün yaratdığı obrazlar “atan”, “yalançı”, “fırıldaqçı” obrazlarıdır. Ya da pafoslu məişət qəhrəmanlarıdır. 

Paytaxtda belə, hələ də qaradərili insanın arxasınca baxanlar çoxdur. Bütün zəncilər “qarabala”, hindistanlılar “Cimi”, orta asiyalılar “əkə”- dirlər. Dünyada kosmosa öz imkanları ilə insan göndərə bilən üç ölkədən biri olan Çin isə “kitayski” malların vətəni olaraq tanınır. 

Çini “kitayski” mallara görə tanımaq, Türkiyəni bizə arabesk gətirməkdə ittiham etmək yerinə, bu mədəniyyətlərlə təmas nöqtəmizi belə aşağıdan seçdiyimiz üçün özümünü günahlandırmalı deyilikmi? “Bizə nə verdilər” yerinə, “biz nə götürdük” deyə düşünməli deyilikmi? 2013-cü ildə Türkiyənin təkcə sənaye avadanlığı ixracı 13 milyard dollar oldu. Hazırda Çin “Elmi İnkişaf Konsepti”-nə uyğun olaraq konfutsinin “harmonik cəmiyyət”ini qurmağı yenidən qarşısına məqsəd qoyub.

azvizion.az saytına istinaden

Apogey hündürlüyündən Birləşmiş Ştatların meridianları üzərinə düşürdük. Saat qurşağının uyğun olmasından istifadə edib peyk telefonu ilə evə zəng etdim. Həmişəki kimi anamın səsi həyətimizdə qonşunun işlətdiyi otbiçən maşının gurultusu fonunda itib batmışdı, balaca, əlindən bir ış gəlməyən itimiz Nensi də bu səs qarışıqlığında eşidilirdi. Avropa bölümündəki ekspedisiya qrupunun uşaqları yatmışdı deyə anamı telefonun dəstəyində səssizcə öpüb sağollaşdım. Gözucu monitora baxdım sürət 21500 km/saat’a düşmüşdü. Ən sevimli yerim olan cənub kabinəsindəki illüminatorun üstündə oturub cibimdən uçan iris konfetlərimi tutmağa çalışdım. Ayaqlarımın arasından aşağı baxdım deyəsən artıq Plasenşiya körfəzini keçirdik. Amerikaya girməyimizlə çıxmağımız bir oldu. Rusiyalı astronavt həmkarımızın dünən nahar zamanı dediyi sözlər hələ də məni öz təsirində saxlayırdı “Gün ərzində ətrafında 16 dəfə fırlandığımız bu yer kürəsinə kaş ki, buradan barmaq edə bilsəydik.” ( Öz tərcüməmdə – Amerikalı astronavt Klayton Andersonun gündəliyindən)

İstanbul’da bir yerden bir yere gitmek kimi zaman zulümdür. Bilhassa sabah erken saatlerde toplu taşıma araçları, işe gidenlerle tıklım tıklım dolar, otobüslerin, minibüslerin, tramvayların içinde adım atacak yer bulamazsınız. Araçların dolmasıyla birlikte yolculardan yahut da şoförden duyduğumuz: “Arkaya doğru ilerleyelim…”, “Arkadaşlar, arabanın arkası da gidiyor…” veya “Sıkışalım beyler!..” gibi ikazlar yolculuk ilerledikçe daha da artar, sürekli yolcu alan şoföre bazı yolculardan gelen “Daha nereye alıyorsun kardeşim, üst katı mı var bunun…” gibi yarı mizahi yarı ızdırap dolu cümlelere özellikle minibüs şoförlerinin ve şoförlere yandaşlık eden bazı yolcuların verdiği: “Kardeşim, beğenmiyorsan taksi tut…” sözü üzerine yolcunun “Sana mı soracağım ne tutacağımı… “ ile başlayan sürtüşmeler bazen eğlenceli olsa da sıkça hakaretlere varan ağız kavgalarına dönüşür. İşte bu sebeple İstanbul’da işime giderken mümkün olduğunca, arabaların ve yolların daha tenha olduğu erken saatleri seçer, akşam dönüşlerde yine aynı taktiği uygular, saat sekizden önce mecbur kalmadıkça arabaya binmezdim. Bakü’ye geldiğimden beri (Bakü’ye 2010 yılının 14 Eylülünde geldim) çok pahalı olmasına rağmen hep işime yakın yerlerde ev kiraladım, çünkü İstanbul’da çektiğim o eziyeti burada yaşamak istemiyordum. Zira Bakü’deki trafik de İstanbul’dan arta kalır değildi. Buna bir de yollara gelişi güzel park etmiş araçların yolu daraltmasını da ekleyince burada da kocaman bir trafik keşmekeşi yaşanıyordu ve halen de öyledir.
Azerbaycan’a geldiğim ilk sene, Azerbaycan mekteplerinde de derslerim olduğundan gidiş gelişlerimde daha çok vasıta kullanmak zorundaydım ve en çok da metroyu tercih ediyordum. Metro Bakü’de 1960’lı yılların sonunda faaliyete başlamış. İstanbul’dan daha eski tabii. Haliyle sistem de eski fakat oldukça kullanışlı. Zaten halk da en çok metroyu tercih ediyor. Zira Bakü’yü neredeyse bir uçtan diğer uca kadar bağlıyor. Bazı saatlerde ve bazı istasyonlarda o kadar kalabalık oluyor ki inip binmek oldukça çileli bir hâl alıyor. Bir yıldan fazla bir zamandır metroyu neredeyse hiç kullanmadım desem yeridir. Evim okuluma çok yakın olduğu için ve biraz da antrenman olsun diye hep yürümeyi tercih ettim. Eğer mesafeler çok uzak ve vakit darsa ya otobüsü ya da taksiyi tercih ediyordum bu süre zarfında.
Yaz başında, bir iş için 20 Yanvar’a gitmiştim. 20 Yanvar’ın eski adı Kızılordu Meydanı’ymış. “Yanvar” birinci ayın yani “ocak”ın Azerbaycan Türkçesindeki adı. Rusçadan geçmiş, İngilizceden aşina olduğumuz “january” kelimesi… 20 Ocak 1990 yılında Rus ordusu tanklarla Bakü’yü, şehrin ana girişlerinden biri olan bu meydandan girerek, işgal ettiğinde bu bölgede çok sayıda Azerbaycan evladını şehit etmişti. Daha sonra buraya o gün yaşanan hadiselerin hatırasına bir âbide dikilmiş ve buradaki metro istasyonunun adı “20 Yanvar” olarak değiştirilmiş, semtin adı da 20 Yanvar olmuş.
20 Yanvar’daki işim bitince daha hızlı gideceğimi düşünerek otobüs yerine metroya binmeyi tercih edip istasyona girdim. Girdiğime de pişman oldum. O gün ne ise müthiş bir kalabalık vardı istasyonda. Tekrar çıkmayıp, nasıl olsa iki durak gideceğim diye kendimi teselli ederek ilk gelen araca binmek istedim fakat olmadı. Zira sağımdan solumdan depar atıp önüme geçen yolculardan etrafımı göremedim, “Qapılar bağlanır (kapılar kapanıyor)” sesini duyduğumda etrafımda benim gibi trene binememiş bir iki kişi vardı, bunlardan birisi ilerlemiş yaşına rağmen bir ton makyaj yapmış bir teyze ile, yüksek topuklu ayakkabıları üzerine durmaya çalışan yeni yetme bir genç kızla onun etrafında dolanan acemi çapkın bir delikanlı vardı. Daha dakika geçmeden istasyon tekrar kalabalıklaştı. Bu defa kararlıydım, trene binecektim. Hemen kapının açıldığı noktayı bulup iyice yaklaştım ve kapı açılır açılmaz ben de kıyıdan kendimi içeri atayım diye beklemeye başladım. Bir iki dakika bekledikten sonra tren geldi, kapılar açıldı, bir iki kişi iner inmez kendimi çevik bir hareketle diğer insanlarla içeri attım ama yürüyemedim… Çünkü arkamdaki kalabalık beni ileri doğru adeta ittiriverdi. Tekrar o ses geldi: “Gapılar bağlanır (Kapılar kapanıyor)” ve tren hareket etti. O kadar kalabalık ki hareket etmek mümkün değil. Arada sıkıştım kaldım. Vagonda tutunacak yerlere de uzanamadığımdan trenin her hareketinde sağa sola sallanıyorum ve her sallandıkça adeta vücudumun şekli değişiyordu. Tren yavaşladı ve durdu, İnşaatçılar istasyonuna gelmiştik. İnenler olur diye boşuna bekledim, bilakis daha da binenler oldu ve vagonda balık istifine döndük. Tren hareket edince artık sallanacak boşluk kalmadığından olduğum yerde yamulup kalmıştım. Bir dakika bile gitmemiştik ki etrafımda bir hareketlenme oldu ve kapı tarafından bir ses yükseldi: “Mehriban olak, mehriban olak… (‘Yakınlaşalım, sıkışalım’ın Azerbaycan Türkçesindeki karşılığı)” Âdeta yamulmuş bir şekilde duran ben, bu ikaz üzerine sağdan soldan iyice sıkıştırılınca sesimi biraz yükselterek: “Dayanın, o geder de mehriban olmayak… (Durun, o kadar da yakınlaşmayalım…)” dedim tebessümle… Trendekiler önce biraz şaşırdılar, sonra hafif bir sessizlik oldu ve ardından etrafım açıldı ve ben hemen kendimi kapının yanına attım. Sonra milleti aldı bir gülme… Bu arada tren İlimler Akademiyası istasyonuna gelmişti, gideceğim yere bir durak daha vardı fakat ben kapı açılır açılmaz kendimi dışarı attım. Arkama baktığımda yolculardan bazıları hâlâ gülüyordu, ben de gülüyordum…

Nurlan Mahmudovun 3 essesi

Paradoks

Neçə il bundan əvvəl olduğunu xatırlamıram amma soyuq bir Noyabr axşamı olduğundan əminəm, çünki həmişəki kimi qeyd etmədiyim ad günümün ertəsi günü idi. İşdən çıxıb şəhərə yollandım ki, çoxdan görüşmədiyim əsgər yoldaşımla bir stəkan çay içib söhbətləşim. Çiynimdən asdığım noutbuk keysinin içində noutbukun öz çəkisinin bəlkə də 3 misli ağırlığında lazımsız elektronik əşyalar və kağız – kuğuz hərəkətimə rahatlıq vermirdi. Nizami küçəsi ilə üzü Sahil bağına tərəf hərərkət edirdim və çiynimdəki narahatlıq azmış kimi küçə boyu gedən təmir işlərini çəpərləmiş “ÜZRXAQ” plakatlar da bir-birinə dəyən insanları və məni bu küçəyə girdiyimə peşman edirdi. Qısa və yoğun bir yoldaydım.. Hemin bu ÜZRXAQ plakatlar həmişə məndə üzərindəki dil-ağız mesajları ilə bir maraq oyadrdı ki, görəsən o yazıların hansı parametrinə görə tikinti aparan təşkilatın həqiqətən sakinləri NARAHAT etməsindən əzab çəkməsi səmimiyyətinə inanmaq olar ? – yazıların rəngindənmi, şrif…tdənmi və s. Tikinti “boğazlarını” keçdıkdən sonra küçənin nisbətən geniş hissəsində bir siqaret yandırıb keysi sol çiynimə dəyışəndə gözüm mağazanın pəncərələri qarşısında boynunu büküb dayanmış 60-70 yaş arası bir dilənçı qadına sataşdı. Tipik dilənçılər kimi artistik yalvarışlar filan etmirdi, əlini uzadıb səssizcə dayanmışdı. Bu duruş və yaş həddi qadını mənim uşaqlıqdan atamdan eşitdiyim “pul verilə biləcək dilənçilər” kateqoriyasına saldı və əlimi saldım cibimə. Cibimdəki pullar böyük əskinazlar olduğundan uyğun bir dilənçı nominalı tapa bilmədim və gödəkçəmin cibində metrodan qalma 5 qəpiklər və bir ədəd 10 qəpiyi qadının ovcuna qoydum və yoluma davam etdim. Heç üç addım atmamışdım ki, yerə atilan qəpik cingiltisinə dayandım.. Döndüm geri və gördüyüm mənzərədən dəhşətə gəldim desəm az olar. Həmin bu zavallı saydığım səfil qadın camaatın verdiyi xırda qəpikləri özünə yük etməmək üçün yerə atırdı və əlində ancaq iri pulları saxlayırdı. Metlax üzərinə səpələnmış qəpikləri kənardan görən limon satan bir yaşlı qadın deyinə deyinə yaxınlaşıb acgözlüklə yerdən yığmağa başladı.. Kontrastlar o qədər aydın və iyrənc idi ki.. Bir qadın soyuqda əziyyətlə 3-5 limon satıb “heç nə” sayıla biləcək qəpiklərə dəyər verib yerdən yığır, digər səfil isə heç bir əziyyət çəkmədən xırda qəpiklərə deyil manatlara iddialıdır. Bu səfil qadının obrazı o gündən bəri məndə hələ də adı yadımda qalmayan bir əsər qəhrəmanının monoloqundan üç kəlmənin sonunu asosasiya edir. “Həyat belə qurulub dostum – nə ən yaxşı rəsmi rəssam çəkəcək, nə ən yaxşi şeri şair yazacaq, nə də ən yaxşı həyatı sən yaşayacaqsan”

Qaraçı təfəkküründən uzaqlaşın!

“Hamı bu toydan danışır”, “Hamı bu rəqsə əhsən deyir”, “Hamı bu küçədə namaz qılan oğlanı bəyənir” və s. Yaxşı deyiblər ki, dərvişin fikri nədirsə zikri də odur. Toy, rəqs filan bunlar hamısı qəşəng bir folklor elementləridir. Sual isə bir başqadır – niyə axı Azərbaycanda hamı ancaq o toydan və ya bu rəqsdən danışır ? Doğrudanmı toyun necə kreativ və ya təm-təraqlı keçməsi daha çox danışılan bir şey olmalıdır nəinki evlənən gənclərin toya qədər və sonrakı ittifaqı necə sağlam və nümunəvi şəkildə qoruyub saxlamaqları ? Sonuncu daha çətindir və hamının daha çox danışması lazım olan bir şeydir. Azərbaycanda heç kəs hansısa bir gənc ekspedisiya qrupunun uğurlu qış-dağ ekspedisiyasından danışmır, Azərbaycanda heç kəs MDB’də ən gənc qız paraşutçunun Balakənli balası olmasından danışmır, Azərbaycanda heç kəs hansısa nəşriyyatın çox uğurlu kitab tərcümələrindən danışmır, Azərbaycanda heç kəs gündəlik həyatımızda istifadə etdiyimiz nəqliyyat və bir başqa xidmət növlərinin bizə görünməyən peşə çətinliklərinin qəhramanlarından danışmır, Azərbaycanda heç kəs bir hərbi pilotun və onun həyat yoldaşının Qarabağ döyüşlərində göstərdikləri kino kimi bir fədakarlıqdan danışmır, Azərbaycanda heç kəs universitetlerde barmaqla sayıla bilən təmiz əqidəli müəllimlərin həyat yolundan danışmır… Azərbaycanda hamı o toydan və bu rəqsdən danışır – Qaraçı təfəkküründən uzaqlaşın artıq, biz qaraçı deyilik..

MƏLLİM

Dövlət müəssisələrində xüsusilə çox istifadə olunan nomenklatur “Məllim” müraciət formasının sən demə özünün işlənmə təyinatı var. Bugün bu araşdırmaları bir başqa müəssisəsyə baş çəkdikdən sonra yekunlaşdırdım: 1. “Həsən Məllim” Ad + Məllim kombinasiyası yalnız İdarə rəisi, Maliyyə, Mühasibat və Kommersiya rəisi və ya Kadrlar Şöbəsinin rəisinə şamil oluna bilər (Həsən adı şərtidir) 2. “Məllim” – Sadəcə məllim – adsız filansız. Bu adətən texniki heyət rəhbərlərinə, baş mühəndislərə və muraciət edən vətəndaşlara edilən xitabdır. 3. “O məllim, deyil başı xarabdır” – Bu təyinat forması eyni bir müəssisənin ofisdə yerləşən və iş sahəsində yerləşən əməkdaşlarının bir-biri haqqında düşündükləridir. 4. “Cındır köpeyuşağı” – Bu bir təşkilatın bir başqa təşkilat haqqında kollektiv dəyərləndirməsidir. Adətən bir təşkilatın digerinin işinə müdaxilə etməsi və qərəzli şəkildə maneə yaratması fonunda işlənir. 5. “Çox oğraş adamdır” 4-cü kateqoriyadakı qrupların başında duran rəhbərlər haqqında. 6. “Əşi özümüzküdür” 3-cü kateqoriyadakı əks qrupların içindən bir-birilə qohumluq əlaqəsi olanlar. 7. “Adam adı çək sən də” – 1-ci kateqoriyadakılara altdan – altdan “işləyənlər” haqqında. 8. “Qoca qəhbə” Müəssisə daxilində xüsusi statusa malik olan qadın rəhbərlər haqqında. 9.”O eşşəyə denən..” Sürücü və ya mühafizə xidməti haqqında (adətən qohumluq əlaqəsi olanda işlədilir) 10. “Aşağıdakı qız” Bütün mərtəbələrdəki şöbələrin admin və klerk heyəti. 11. “Heç o da bir pox deyil” Sıravi mühəndis və texniklər haqqında. 12. “İşini bilən adamdır” Yuxarıdakı kateqoriyaların heç birinin mifik bir səbəbdən bata bilmədikləri bir şəxs haqqında.