Gülnarə İsrafilqızı
Alova bürünüb bişir adamlar,
Burda adam əti yeyilir daha..
Daş da plasmasla əvəz olunur,
Ömür ölümlərə satılır baha…
Hər gün daşa dönür adamlarımız,
Hər gün bir az yanıb külə dönürük.
Qanımız tökülür torpağın üstə,
Daşların üzündə gülə dönürük.
Bax belə, bax belə ətirlənirik,
Quruyur kökündən fidanlarımız.
Daşlaşıb, daşlarda çiçəkləyərkən,
Torpaqdan göyərir adamlarımız.
İrfanın düşüncələrini yeniləməsindən bir gün öncə idi.
77 nömrəli avtobusa minərək həmişəki kimi boş yer olmadığımı görüb ayaq üstdə qalmışdı. Avtobusun asta-asta yerindən götürüləcəyini gözləyirdi. Artıq saat 11 idi. Gecikmək narahatlığı və darıxmaq hissi iç-içə qarışmışdı. Telefonunu götürüb özünü göstərircəsinə mesajlarda qurdalandıqdan sonra söndürüb cibinə atdı. Gah telefonu çıxarıb arada baxır, gah əlini haradan tutacağını dəqiqləşdirmək istəyirdi. Və başının üstündəki tutacaqdan yapışmağa qərar verdi. Sürücü ikinci siqaretini də çəkərək saatına baxıb içəri daxil oldu. Göz altı sərnişinlərə göz gəzdirirdi. 5 saniyə baxdıqdan sonra yerinə keçərək sükana əyləşdi.
İrfan tutacaqdan tutub bir dualıq zaman intervalı ilə gözünü tavana zilləyib yenidən aşağı doğru baxırdı. Gözü aşağıda ikən avtobusun yola düşdüyü anda bir qadın ayaqlarının avtobusa daxil olduğunu hiss etdi. Qadın gəlib yanında durmuşdu. Həmişəki kimi başını yerə zillədiyi yerdən qaldırıb ona doğru baxdı. Saçları səliqəsiz yığılmış, elə bil ki, səhərini elə bu maşında açmışdı. Dərisi qarabuğdayı rəngdə idi. Dolğun bədəni onu cazibədar göstərirdi. Əsrlər öncə avropadan afrikaya köçmüş və orada yaşamış alman qızına bənzəyirdi. Belində çanta var idi. Qadın sol tərəfində durmuşdu. Sağ tərəfində dar uzun ətək geyinmiş orta yaşlı başqa bir xanım durmuşdu. Şəhərə qoyulmuş tək heykəl təsiri bağışlayırdı. Pozğun televiziya aparıcısı ədası ilə arada sağa sola baxırdı.
Avtobus artıq yolun yarısına gəlmişdi. Sağında duran qarabəniz qızın harada düşəcəyini dəqiqliklə bilirdi. Amma buna baxmayaraq o, həmin qızı ilk dəfə idi ki, görürmüş kimi təsir bağışlayırdı. Qıza tərəf bir dəfə də baxdıqdan sonra gözünü yolun kənarındakı tək yüksəkmərtəbəli binaya zillədi. Binanın üstü cırılmış vərəqə bənzəyirdi və hələ də orada yanmış üzlüyün sökülməsi işləri gedirdi. Axşam olmasına baxmayaraq.
Qız bir dəfə də olsun ona baxmamışdı. Darıxaraq çiynindəki çantadan kitabı çıxarıb oxumağa başladı.
“Media insanları yatızdırmaq üçün çalışır. Layla oxuyur insanlara.”
Oxuduğu kitabdan bu fikirlər yadında qalmışdı. Üzünü ətrafındakı insan sıxlığına tərəf çevirib baxırdı. Yenicə avtobusa minmiş 50 yaşlarında, yarış xəttindəki donuzu xatırladan qadını izlədikdən sonra sağa tərəf çevrildi. Qız fikirli idi. Düşüb gedən bir kişinin yerində oturmuşdu. İrfan isə başının üstündə duraraq, əlini yuxarıdan çəkib aşağıdakı tutacaqdan tutmağa başladı. Qabaqdakı oturacaqda oturan gənc qızın saçına toxunmamağa çalışırdı.
Birinci cəhd. Bacarmadı. Əli hələ də saça toxunurdu. İkinci. Üçüncü. Və sonda əli ilə rahat, saçsız bir yerdən tutmağı bacarmışdı.
Saçlarını yığmaq üçün əsəbiliklə başını qabağa doğru atan qıza baxaraq hər ikisi yüngülvari gülüşdülər. Artıq yan-yana oturmuşdular. Qız İrfanın əlindəki kitaba 10 saniyə baxaraq anladığı bir fikir olmadığını gördü və gözünü yenidən yola dikdi. Gözü pəncərədə sakitcə :
“Bu yerlərdə belə kitab oxuyan az-az olur”
Dedi. Oğlan heç bir söz demədən başını aşağı-yuxarı yellətdi. Qız isə cavab gözləmirdi. Gözləri hələ də yolda idi.
Saat 12-in yarısı idi. Yan-yana yolla irəliləyirdilər. Göy üzü qaranlıq və hava soyuqlaşmışdı. Trassın kənarındakı pilləkənlə aşağı doğru düşdülər. Bu yerlərin insanları iki nəfərin yanaşı getməsinə öyrəşməmişdilər. Artıq binaya çatmışdılar. Qız qabağda o isə onun arxasınca irəliləyirdi. Bloka çatanda binanın arxasında kiminsə onlara tərəf gəldiyini hiss etdi. Biraz da yaxınlaşdıqdan sonra onların iki nəfər olduqlarını daha yaxşı gördü. Başqa bir qız və oğlan ağaclığın arasından çıxırdı. Oğlan blokun yanında adam olduğunu görərək tez-bazar köynəyini şalvarının içinə salıb, üst başını çırparaq yoluna davam etdi. Qız isə əks tərəfə doğru sürətlə addımlayırdı.
Bloka qızın ardınca daxil olduqdan sonra qız liftə daxil oldu. O hələ də liftin qarşısında gözləyirdi. Qız üfunət iyi gələn, sındırılmış liftdə 4-cü mərtəbənin düyməsini basaraq yuxarı qalxmağa başladı. O isə pilləkənlə asta-asta çıxmağa başladı. Hər mərtəbədə ürəyi daha da sürətlə döyünürdü. Qız isə İrfanın arxasınca gəldiyini bilirdi. Bu işi birinci dəfə idi görmürdü və o qədər də həyəcanlı deyildi. Sonunda dördüncü mərtəbəyə çatdılar. Artıq yanaşı qapıya doğru irəliləyirdilər. Üzbəüz iki qapının ortasına çatdıqda ciblərindən hərə öz açarını çıxararaq, bir-birinin qarşısında olan evə daxil oldular.
“Uzaq”
esse
Uzağı yaxın elə, sehrbaz…
Uzağın nə demək olduğunu anam öyrətdi mənə. Ayrılanda atam bizdən uzaqda qaldı…O gündən mən uzağı sevməyə başladım.
Sonralar böyüdükcə, dostlarım da uzaqlara getməyə başladı. Beləcə uzaqlar çoxalmağa başladı.
Uşaq vaxtı atam mənə hədiyyələr gətirirdi. Amma bu hədiyyələr məni heç vaxt sevindirməzdi. Uzaqların ağrısını qoymazdı…O vaxt da uzaqları yaxın eləməyə çalışardım.
Sehrbazdan, nağılçıdan, Şaxta Babadan istədiyim ən böyük arzu uzaqları yaxın etməsidi. Hər dəfə bu haqda düşünəndə xəyalımda bir sehrbaz səhnədə üzgün şəkildə başını aşağı salıb qara şapkasını götürüb qaranlığa qarışır.
Əminəm, hamımızın uzaqda sevdiyimiz biriləri var. O uzaq ki, bizi çox incidir, o uzaq ki, onu şəkillər əvəz eləmir. Uzaqlıq ölüm kimi bir şeydi. Uzaqlıq ölüm kimi soyuqdu. Rəngi qaradı. Uzaqlıq məsafəylə ölçülməz.
Bəzi anası ölən uşaqlara “anan uzaqdadı, uzağa gedib” deyirlər və ən pisi o uşağın bir gün anasının həqiqətən uzaqda olduğunu anlamasıdı…
Uzaqları dəf etməyin yolu ona doğru getməkdi. Uzaqdakı şəhərə, uzaqdakı ölkəyə. Getdiyimiz, uzağa yaxın olmaq istədiyimiz yer o insanın şəhəridir. Əgər sizin uzaqda sizi gözləyən, həmişə yollarda, səfərdə, səngərdə olan atanız, uzaq bir ölkədə heç vaxt qayıtmayacağını bildiyiniz sevdiyiniz adam varsa, məni anlayarsız.
Uzağı yaxın etmək hamının içində könül yarasıdı. Hərdən uzaqlar bizə yaxın olmağı ilğım kimidi. Çünki uzaqlar heç vaxt yaxın olmur. Uzaqları hətta sehrbazlar da yaxın edə bilmir…
AZAD QARADƏRƏLİ
ETERI – 2
Hekayə
Mən pis tərbiyə almamışam. Amma çox tərbiyə almışlardan daha yaxşı yazıçılar çıxacağına inananlar qədər sadəlövh də deyiləm. İş elə gətirdi ki, düşdüyüm mühit məni içkiyə, qumara, qadına və daha bir çox zərərli vərdişlərə ürcah elədi. Şükürlər olsun ki, narkotikə uymadım. Düzünə qalsa, gərək bircə dəfə də olsa, dadına baxaydım. Təəccüblənməyin, bir də görürsən, qəhrəmanın narkoman çıxdı. Neyləyəcəksən? (Mötərizədə yazıram, adətən buranı oxumurlar. İnstitutdan kəsilmişdim və Yeni Bakı Neftayırma zavodunda – indiki adını bilmirəm, sadəcə gecə-gündüz alov çıxır ha, bax, ora – fəhlə işləyirdim. Avtandil adlı bir axmaq iş yoldaşım vardı. Bir dəfə mənə bir kazbek uzatdı, dedim mən “Aida” çəkirəm – çəkənlər bilir, o vaxt ”Aida”, “Kom” kimi ləzzətli filtirli siqaretlər vardı. Dedi, ayə, bunu Xabarovskdan göndəriblər, xalis tütündür. Mən də inandım, alıb yandırdım və başladım çəkməyə. Bir az sonra gördüm dad Vasya iki oldu, sonra üç – bu dad Vasya mənim ustam idi – xüləs, kişi çoxaldıqca məni gülmək tutur. Birdən dad Vasya çəkici qapıb cumdu Avtandilin üstünə, başladı rusca söyməyə. Nə başınızı ağrıdım, düz üç gün, üç gecə başımla yer qazdım. Səhər yıxıla-dura işə gəlmişəm, indi getmək istəyirəm Avtandilin yanına, o siqaretdən yenə alam. Bir cuhud oğlan vardı, Andryuşa çağırırdıq. Dad Vasya ona göz elədi. Andryuşa məni kənara çəkib dedi: “Ay uşax, o dünən sənə nəşə vermişdi. Dad Vasya deyir ki, ondan uzaq olasan. Yoxsa bedbaxt olacaxsan.” Daha Avtandilə yaxın durmadım. Bunları ona görə dedim ki, o zəhrimarın dadına baxmışam, əslində.)
Nəysə. Deməyim odu ki, yazıçıların mühiti artistlərinkindən seçilməz. Bizim manıs artistləri demirəm ki. Söhbət Maykl Cekson, Tarkan, ən azından Dəniz Səki, heç olmasa, Röya Ayxan kimilərdən gedir. Röya demişkən, mən bu qızın vurğunuyam. Həm sənətinin, həm türklər demiş, kişiliyinin. Elə bizim deməmizcən də olsun: vallah Röya çox kişidən yaxşı kişidir! Təəccüblənirsiniz? İndi anladaram. Rəhmətlik dostum Rafiq Tağı danışırdı ki, türmədəyəm və Novruz bayramı ərəfəsində xəbər gəldi ki, bizim kalonun dustaqlarına bir müğənni xanım bayram payı göndərib. Təmiz, qəttəzə alt paltarı, məhrəba, diş fırçası, diş məcunu, sabunlar, toyuq, şirniyyat, rəngli yumurtaya qədər. Düz 2000 dustağa! Bilirsən bu müğənni kim idi? Röya!
Və biz onunla qərara gəldik ki, xanım müğənninin özüylə danışaq, buraxdığımız dərginin üz qabığında əlində kitab şəklini verək… ( Merlin Manro yadınızdadır? Çimərlik paltarında şəkil çəkdirib, əlində də Ceyms Coysun “Uliss” romanı! Bizim mənəm-mənəm deyən yazıçılar heç o romanı axıracan oxumayıb. Mən də düşünürdüm ki, “Qətl günü”, yaxud “Dünyanın arşını” romanlarından birini verərik Röyaya, kitab oxuyan kimi poza alar, şəklini çəkib qoyarıq dərgimizin üz qabığına.)
Əlbəttə, bir çox planlarımız kimi bu plan da Rafiqin qətlə yetirilməsi ilə iflasa uğradı. Sözüm onda deyil təbii…
Sonuncu kitabımın təqdimatında qələm dostları ilə bir balaca məclis açmışdıq. Kimliyini bildirməyən hansısa oxucum təqdimatda bir kitab almış və müəllifə çatası zəf buraxıb getmişdi. Tədbirin sonunda 5-6 dostuma “getməyin” işarəsi verib, gəlir-çıxarımızı yoxlayanda ağzı bağlı zərfi mənə uzatdılar. Elə onların yanında açdım və şaşırdım: üç dənə yüzlük dollar idi. Daha satışdan gələn qəpik-quruşu hesablatmağa qalmadım, sonra görüşərik deyib, dostlarla Bayıldakı kafeyə cumduq. (Dostum Arif əvvəlcədən o məkanın sahibilə danışmışdı) Yetir-götür başladı, soyuq qəlyanaltıyla adama 200 vurmuşduq ki, gördüm küncdəki stolda əyləşmiş bir qadın qarşısındakı bardaqdan şirə sümürə-sümürə mənə baxır. Özü də elə-belə baxmır, davamlı şəkildə gözünü zilləyib. Oturuşundan-duruşundan elə-belə qadına oxşamırdı. Özünü çox ciddi aparırdı. Amma gözünü də məndən çəkmirdi. Aktyor dostum Arif böyrümü dümsüklədi:
-Sənlikdir, qədeş… Bəlkə onu intizardan qurtarasan?
O birilər də gözləşib gülüşdülər. Əlbəttə, o halda deyildim. Beynimi iki şey zəbt etmişdi: bir: o zərfi kim vermişdi? İki: məclisi səs-küysüz yola vermək. (Adətən, bizim belə məclislərdə ən azı iki nəfər sərxoş olub dava salırdı. Ya da azı bir nəfər sərxoş halda stuldaca yatırdı və onu gərək məclis sahibi kimi mən sürüyüb evinə aparaydım və sair… Ona görə qadını müvəqqəti olsa da unutdum.)
-Qoqolun bir fikri var: yazıçının təmiz qəlbi olmalıdır. Mən bilmirəm, bu düzdür, ya yox, amma onu bilirəm ki, sənət adamı qəlbən təmiz olmasa, onu və onun yaratdıqlarını sevmək çətin olar. Arifin bir balaca rolu var, mozalanda çəkilib. Avtobus gedir. Bir qəşəng qız minir, su sonası kimi. Bir ələngə gədə də var, özü qırx kilo olar-olmaz, amma elə yayxanıb ki, iki yerin ikisini də zəbt eləyib. Bu azmış kimi əlini qıçının üstünə vurur və qıza göz eləyir ki, gəl dizimin üstündə otur. Bu vaxt bizim bu Arif, maşallah gövdəlidir axı, gəlib gədənin üstündə oturur və gədə yox olur. Düzdür, Arif boynuna almır, deyir o roldakı mən deyiləm, amma özüm ölüm Arifdir! İçək təmiz qəlbli dostların sağlığına, o cümlədən Arifin! – Arifi öpüb qədəhləri toqquşdururuq.
Məmməd Elli tez kefləndi. Və ayağını dirədi ki, oxumaq istəyirəm. (Məmməd artıq ələyi ələnmiş şair dostumdur. Tək yaşayır. Hamımızdan yaşlıdır. Amma səsi var, “Sənsiz”i zor oxuyur. İntəhası onun “Sənsiz”ini bu zıppıltıda kim dinləyəcək ki? Ona görə taksi çağırıb yola salıram və qayıdıb içəri girəndə bayaqkı qadının baxışları sancılır mənə. Dosdtlar da dəmləşiblər, mən yadlarından çıxmışam. Bir-birilərinə aman vermədən ucadan danışır, söyüş söyür, gülüşürlər. Ona görə onlara hiss etdirmədən qadının masasına yaxınlaşıram.)
-Üzr istəyirəm, bəlkə mənə bir sözünüz var? Bayaqdan…
-Əyləşin, mümkünsə. Dostlarınız onsuz da sizi unutdular deyəsən. – Yanılmamışam. Dostların düşündüyü kimi şit adam deyilmiş. Ciddi birisiymiş.
-Yeni kitabınızda Eteridən nəsə var?
Heyrətlə ona baxıram. Qırx yaşlarındadır. Ciddi və bir qədər də zəhmli təsir bağışlayır. Beləsinin burda – kafedə nə işi, yahu?
-Niyə təəccüblənirsiniz? Mən Eterinin padruqasıyam. Özü də Bakıdadır.
Heyrətlə qalxıram stuldan. Bu vaxt qələm dostlarım da sanki ayılıblar və mənə tərəf baxırlar. İçlərində oğlum yaşda olanları – gənclər də var. Ona görə özümü yığışdırıram.
-Məni bağışlayın, bu gün kitabımın təqdimatıydı… Onu yuyuruq… Dostlarım da yaxşı uşaqlardılar, sənət adamlarıdır də… Söyüş-filanı gərək üzürlü sayasınız… Mən sizinlə sonra necə görüşə bilərəm?
O tövrünü pozmur. Şirəsini sümürüb deyir:
-Heç narahat olmayın. Bu bizim həyat tərzimizdir. Alışmışam artıq. Həəə, mən hələ buradayam. Gedin dostlarınızın yanına. Vaxt tapanda gələrsiniz. Mən gözləyərəm…
Qayıtmağına qayıtdım, amma ürəyim qaldı bu müəmmalı qadının yanında. Mən axı macəra adamı deyiləm ki? Qaçmışam həmişə macəradan, romantik sərgüzəştlərdən, təsadüfi tanışlıqlardan… Amma neyləyim ki, gəlib məni tapır belə hədərə-hüdərə məsələlər. İşdə Hatəvanla olan macəra başıma oyun açmadımı? Arvadım az qala məndən ayrılacaqdı, güclə sovuşdurdum. Ya Bakı-Yeravan qatarında tanış olduğum erməni qızı Ritaya görə həftə səkkiz, mən doqquz Kafana qaçmırdımmı? Bir ay getməmişdim, vurub gəlmişdi Mincivana, məni axtarmışdı. Hələ o şairə xanım? Adını özüm yazmıram, çox məşhurdur, çənginə keçəni azı bir neçə ay fırlatmasa, buraxan deyildi – düz on iki yaş da məndən böyük idi…
-Qardaş, deyəsən, civi səni mandraja salıb? – Nüsrətdir. Orta məktəb yoldaşım. Məclisdə yazıçı olmayan Ariflə odur. – Bəlkə o üç yüzlüyü də bu civi göndərib?
“Hır” çəkib gülüşürlər və elə bil mən ayılıram. Sən öl, deyəsən, torbada pişik var.
-Yox canım! Heç gör dəxli var?! O qohumlardan olacaq…
-Özü də arvad qohumlarınnan! – bunu da gənc yazıçı deyir. Daha dili açılıb onun da. Bir azdan bizdən izahat-zad istəməsə yaxşıdır.
Kabab gəlir və mən bizim masaya baxan qızın qulağına pıçıldayıram ki, xanımın masasına da bir şiş kabab aparsın. Qız əlini ağzına tutub gülür və o da mənim qulağıma pıçıldayır:
-Məllim, Ruhəngiz xanım bizim müdirimizdir. Mən nə təhəri ona kabab apara bilərəm? Öldürər, e məni!
Opba! Başlandı macəra. Bircə məclis tez bitsəydi!..
***
Hamı gedib. Təkcə Arif getmir. Başa sala bilmirəm vəziyyəti. Vurmaq istəyir yenə. Amma ayaq üstdə güclə dayanır. Daha doğrusu, dayana bilmir. Eləcə çöküb stula. Yarıyuxuludur.
Mənsə xanımla üzbəüz əyləşmişəm.
Qaraşındır, dik burunu, maya kimi, bayıra yoğrulmuş qalın dodaqları var. İncə belli, amma iri yanbızlıdır; danışanda ağappaq dişləri göz oxşayır. Dik döşləri qız məməsi kimidir. “Yəqin ya doğmayıb, ya da əmizdirməyib” fikri keçir beynimdən və özümün özümə acığım tutur: heç gör hənanın yeridir?
Ruhəngiz xanım siqaret çəkir. Mən isə sual verməyə də cəsarət etmirəm. İstəyirəm özü başlasın. Və gözucu telefonu çıxardıb saata baxıram. (Telefon çıxandan saat vurmuram.) Oy daaaa! On ikinin yarısıdır ki!
– Görürəm, çox narahatsınız… Bu nədəndir? İçkidən, ya Eterinin şəhərdə olmasınnan?..
-Yəqin hər ikisinnən… – Sakitcə dillənib onun incə barmaqlarının arasında tutduğu filtiri qızılı haşiyəli nazik siqaretə baxıb udqunuram. Altı ildir atmışam. Bəlkə ilk dəfədir belə şiddətlə siqaret istəyirəm. – Amma təbii ki, əsas Eteriyə görədir.
-Hə, təxmin etmişdim… Buranı Eteriylə birgə almışıq. Bir il olar işlədirik. Sizin haqqınızda mənə danışmışdı. Dedim, o tanınan adamdır. Tapmaq asandır. İstəsən, axtararıq. Dedi, yox, gözləyək hələ. Və internetdə elanı görüb, gəldik təqdimata…
-Gəldik? Necə yəni?
-Hə, Eteri də gəlmişdi. Amma daldada dayanmışdı. Sizə mane olmaq istəmədik. Dostunuz aktyoru gördük, yaxınlaşıb xahiş etdik ki, məclisi bizim kafeyə salsın.
-Ola bilməz! Siz Arifi hardan tanıyırdınız?!
-Arif bəy bizim daimi müştərilərimizdəndir. Təqdimatda görəndə mən yaxınlaşdım ona…
Başını stula qoyub xorna çəkən Arifi qanlı-qanlı süzürəm. Amma nahaq. Dünyadan qəti xəbəri yoxdur. Ona görə xanıma sarı dönürəm:
-Zərfi də siz qoymuşdunuz, eləmi?
-Nə zərf? Xeyr, xeyir, biz on ədəd kitab alıb, oradan uzaqlaşmışıq…
-Bəs Eteri?..
-O bura gəlmir ki! Deyir, qadın içki içilən yerdə olmamalıdır…
-Bəs neyləyək? Mən onu necə görəcəyəm?
-İndi gecdir. Aktyoru da qaldır, gedin yatın, dincəlin. Sabah elə kafeyə gələrsiniz. Mən həmişə burda oluram.
Başımı qaldırıb qadına baxıram. Eteriyə bir az oxşarı var, amma deyil. Mənim Eterim (mənim ha!?) ayrı aləmdir. Onu heç kimlə müqayisə edə bilməzsən.
Birdən içmək istəyirəm. Masamıza gəlib bir qədəh araq süzüb başıma çəkmək istəyəndə Arif arağın qədəhə töküləndə çıxardığı səsi duyubmuş kimi oyanır və qədəhini qarşıma qoyur:
-Süz, qədeş!..
***
Ruhəngiz xanımın mobil telefonuna zəng gəlir. Deyir ki, Eteridir, indilərdə gələr.
Həyəcandan əllərim titrəyir. Elə bil ilk dəfə qızla görüşdüyüm gündür. Axı bu qadın, əslində mənim heç nəyimdir. Beş-altı gün evində qalmışam və… Zəhrimar və, çor və! Nə və?! Bu qadın sənin həyatında zəlzələ törətmədimi? Onun haqqında yazdıqlarına görə…
Yaxşısı budur, qoy başdan danışım. Demək, siz yəqin ki, hekayənin birinci hissəsini oxumusunuz. Düzü, çox tərəddüd edirdim onu çap etdirməyə. Amma axırı ki, dözmədim. Məşhur saytlardan birində hekayə yayımlandı. Sonra daha bir neçə sayt verdi. Şoxtirajlı bir qəzet də məndən xəbərsiz çap elədi.
Bir gün işə gələndə baxdım ki, pıçhapıçdır. İşçilər məni görəndə qarşılaşmamaq üçün yollarını dəyişirdilər. Hətta xətrimi çox istəyən cavan şöbə müdirimiz sarısını udmuşdu. Düzü, əvvəlcə özümü o yerə qoymadım. Nə var axı burda? Hekayədir də? Dövlət əleyhinə, yaxud antimilli nəsə bir şey yoxdur axı orada? Yəni bunlar “Anna Karenina”nı, “Madam Bovari”ni oxumayıblar? (Üzr istəyirəm, kiçik hekayəmi o nəhəng əsərlərlə müqayisə etmək istəmirəm, sadəcə yeri gəldi dedim.) Axı…
Günorta yeməyə gedəndə gənclərdən biri ora-bura baxa-baxa mənə yanaşdı:
-Müəllim, ehtiyatlı olun. Sizə qarşı nəsə hazırlayırlar…
-Başa düşmürəm, axı burda nə var? Adi bir hekayədir də?
-Biz gənclər sizi anlayırıq. Həqiqətən, bunlar yersiz hərəkət edirlər. Sizin hekayədə seksdən-filandan bəhs etməniz onların pisinə gəlib. İllah da müavin şahmatçı özünü təhqir olunmuş hesab edir…
-O niyə?! – təəccüblə soruşdum.
-Bilmirsiniz? O axı Eterinin kəndçisidir. Hələ deyilənə görə qohumdurlar… Deyirmiş ki, siz bilə-bilə yazmısınız bunu. Sataşmaq məqsədilə qələmə almısız o hekayəni…
Əlim üzümdə qaldı. Daha nə deyə bilərdim ki? Gör, bizi kimlər idarə edirlər?! Qadınların problemlərilə ilgilənməli olan şəxs və onun müavin olduğu qurum “seks” sözündən qorxur. Bir kəndli xanımın ailə problemlərindən bəhs edən hekayədə qaldırılmış məsələni öyrənmək əvəzinə, bunu özünə təhqir kimi qəbul edir… Eh… Nəysə…
İki gün sonra qurumun sədrinin adından xəbər göndərdilər ki, işlədiyim idarənin statusunu, onun işçilərinin şərəf və ləyaqətinə nəzərə almadan təhqiramiz yazılar yazdığıma görə ərizəmi yazıb işdən gedim.
Heç üzülmədim. (Əlbəttə, burası xaric ki, gör kimlərlə işləmişəm bu illər boyu? ) Və darılmadan ərizəmi yazıb işdən çıxdım…
…Hə, bax, həmin hekayə, daha doğrusu o hekayənin qəhrəmanı olan Eteri mənim həyatımda bir bomba təsiri buraxdı. İnanın ki, az qalıb iki il tamam olsun, bir gün də olmayıb, Eteri yadıma düşməsin. Hər dəfə qeyzlənmişəm ki, durub geyinim-keçinim, çantamı, kompyüterimi də götürüb gedim o rayon mərkəzinə bitişik kəndə, Eterinin qapısını döyüm, o adamı dağlayan səsini eşidim:
-“Sabaxınız xeyir”… “Axibətiniz xeyir”… “Yiməginiz soyyuyub, yeqin”…. “Allah hər şedi gürür”… və ən çox da bu söz: “Siz allaxa inanursunuz?”…
-Salam, necasiniz? Axırı kin, süzü görməyima nasib oldunuz…
Allah. Allah! Eteridir! Həmin Eteri! Gözəlliyi birə min artıb. O kənddə geyindiyi qara manaşka paltarında deyil təbii. İndi bir az yığcam geyinib, amma döşü-başı yenə bağlıdır. Yaşıla çalan donu dizindən aşağıdır. Donun parçasından düymələri olan bu geyim əyninə qutu kimi oturub. Alçaqdaban ayaqqabıdadır. Ayağının birini götürüb o birini qoyanda bədəni yumurta kimi yırğalanır – azacıq kökəldiyi hiss olunur. Boynunda donun üstündən salladığı qızıl boyunbağı var. O da bu şümşad bədənin yaraşığına bir ayrı rəng qatır.
Özümü elə itirmişəm ki, bir müddət oturduğum yerdən qalxa bilmirəm. Handan-hana “Eteri!” deyib dururam. O əlini mənə uzadır. Beynimdən elə bil şimşək keçir: əyilib bu xanım əlləri öpürəm! O isə gülümsünüb əlini çəkir və Ruhəngiz xanımın əvvəlcədən ayırdığı yan otaqda qarşı-qarşıya əyləşirik. Ruhəngiz xanım “mən tapşırım çay gətirsinlər” deyib gedir və daha qayıtmır. Bu hərəkətlə bizi pis vəziyyətdə qoyur əslində. Onun yanımızda olması işimizə yarayırdı. İndi lal-dinməz bir-birimizə ha baxaq…
Nəhayət, Eteri başını qaldırır.
-Mən sizin olanları bilirəm… İşdən çıxmanızı, bizim şaxmatiskanın siza etdiklarını… Vicdanları yoxdur…
-Olur belə şeylər… – Bir təhər dillənirəm. – Bir az özünüzdən danışın… Ruhəngiz xanım dedi, Bakıya köçmüsünüz? Bəs Revaz?
-Revaz atasında qaldı… O xadisədən soxra man əri məkəməyə verdi. Biz ayrıldıx… Boşandı man… Man Moskva televiziyalarına baxaram xəmişə… İnaqda turetskilərə… Türklərdə bir xaroşiy veş yest… Kak muşşina, jenşini toji moqut skazat muşşinam: man sani boşayaram! Ya lyublyu eto slova! A mı tak qovarim: man boşandım… Znayte, ya emu i tak je skazal: man səni boşayıram!
Mənim ona heyrətlə baxdığımı görüb qımışır:
– Siz özünüz bilmədən… znayti, vı tolknuli menya… atkrıli qlaza… mən yatmışdı, siz oyatdınız… Siz olmasaydınız mən… mojet bıt, ya bıla myortva… O xər dəfə üstümə bıçaq gətirirdi… Bura baxın…
O birdən sol qolunu örtmüş yaşıl paltarının qolunu yuxarı çırmədi və disrəyindən aşağı dərin bir yara yerinin üstünə qoydu əlini:
-Smatriti… Vot, eto şram… tolko ni yedinstvenniy… İ zdes yest, i zdes, daje zdes…
O əlini qarnının, yanbızının və hətta yuxa yerinin üstünə qoydu və gözləri doldu. Mən onun bu ala gözlərinə heç yaraşmayan bir gilə yaşı sağ əlimin baş barmağıyla sildim. Sonra onu özümə tərəf çəkib qucaqladım. Heç çəkinmədən qucağıma qısıldı və hıçqırdı.
-Ya… Ya… Znayte? Bədbəxt qadın… Çox bədbəxt… O Revazımı aldı mannan…
Mən diksindim və qışqırdım:
-Mən sizə güclü vəkillər tutaram, biz uşağı qaytararıq!
-Net, nilzya… – Ümidsiz halda dedi.
-Niyə axı?!
-Revazı inandırdılar ki, man pis qadın… O da mani qoyub atasına getdi… Kənddə xamı mana pis baxmağa başladı. Yenə Ruxa sağ olsun, mana əl tutdu, Bakıya gəlməyimdə o kömək oldu… Nu, özümün pulu vardı… Bu kafeni, kak eto slova… Xə, şərikli almışıx…
-Hə, bunu bilirəm. Hətta mənim kitabımın təqdimatına da gəlmisiniz… – Gülə-gülə deyirəm.
O da gülümsəməyə çalışır:
-Xə… Gəldim mən də. İstədi ki, gələm mikrafonu alam, qışqıram, deyam ki, man, man Eteriyam! Bu yazıçının geroyu! Eteri manam!.. Sonra sizin o rasskazınız var e, murdar əti satan kişi, ondan danışam, sonra kakoy to rasskaz yest, “Ulartı”, ili kak? O qız plen düşür e ermenilere… Onnan danışardım. Sonra da znayeş şto skazal bı? Kriçal i skazal şto, ya lyublu etoqo xoroşoqo çeloveka, krasivoqo pisatelya…
Mənim key-key, heyrətlə ona baxdığımı görüb qaşlarını dartır, gözlərini oynadır (onda belə halı ilk dəfə görürəm – elə dedim ki, guya onunla 5-6 il bir yerdə olmuşam) və qəfildən deyir:
-Biz Ruxa ilə getdik o kamiteye. Şaxmatistikanın qəbununda olduq. Man ona znayeş şto skazal? Skazal şto, tı ni jenşina, daje ni çelovek! Dedim man ki, san ana da deyilsen! Ana olan adam, o işi tutmaz axı… A tı çto zdelal? Bir yazıçını, bir atanı çörəyin bais eladin… Xə, vallax belə dedi!
Mən söz tapa bilmirdim. Yarı rus, yarı azırbaycanca danışan bu gözəl xanımın danışığından çox nəfəsi, aurası məni vurmuşdu. Balaca uşağa dönmüşdüm. Tənqidi yazılarımda yerə-göyə sığmayan mən, bu xanımın yanında süddən ayrılan körpə kimiydim.
-Bəs niyə Bakıya gəldiyinizi mənə bildirməmisiniz?
-Eeeee… Siz mani tanıyırsız axı… Man, man… uzaqla yaxını bir bilirəm. Necə deyim axı: uzax aslində uzax deyil. O adam ki yaxınımdadı, o heç yoxdu manimçün… Amma siz uzaxda olanda da yaxınımdaydınız… Xə, bir də sizdən sonra man kitablar oxumaqa başladı. Siz ki adların çəkmişdiniz: Tolstoy, Qoqol, Dumbadze, Çexiov… Mopassan.. Onların kitabların tapdı, oxudu… Bir də sizin kitab…
Təəccüblə ona baxıram. Əlibıçaqlı ərinin qabağında cırılmış gecə köynəyində əsim-əsim əsən Eteridən əsər-əlamət qalmayıb. İndi o Qoqoldan, Çexovdan, Mopassandan danışır. Və mənim kitabımı… Dayan, dayan, axı o mənim ona verdiyim kitabı üstümə atmışdı ki, çox açıq-saçıq yazırsınız, bəs indi nə danışır bu: “Bir də sizin kitab”?..
-Mənim kitabımı qaytarmışdınız axı?
-Sizi yola salanda özüm özümə, toyes sizə qaytardığım kitabı snova sizdən ukral ya… – Bunu deyib bir gülür, bir gülür, deyirəm bu saat bu kafe onun gülüşünün cingiltisindən uçub üstümüzə töküləcək. Amma tez də özünü yığışdırıb ciddiləşir. – Da, vı vospitavali meya, kak uçitel… Patomu çto, sizə man çok, çok sax olun demək istəyirəm…
-Bəs oradakı evinizi kimə verdiniz?
-Atdal… Dva kvartirantı snyali… Mama tam, ana budit prosmatrivat dom… Ya seravno ni vernyus tuda. Vse konçina… Znayeş… Man… Ya… Stixi pişu…
Göy cildli dəftəri çantasından çıxardıb mənə uzadır.
-No… Na russkim…
-Olsun, – deyib sevicək dəftəri alıram. İlk səhifədəki şeiri görüb tutuluram: “ Ласковые сны”. İçim silkələnir. “Tələbat özünə orqan yaradır” deyən dahi nə qədər haqlıymış. Mənim müti bir gözəl kimi qoyub gəldiyim Eteridən həyat nə düzəldib?
Bu vaxt Ruhəngiz xanım gəlir və axşamkı gənc ovsant qız da ardınca daxil olub çay və kofe süzməyə başlayır. İçimdə dəhşət yanğı var. Bir mərhum şair dostum demişkən, bütöv çayxananı başıma çəksəm, sönməz bu yanğı…
***
Qəribədir. İkinci dəfə, iki il sonra təsadüfən yenə həmin qatarda yazıçıyla yol yoldaşı olmuşuq. Məni əvvəl tanımadı. Kiçik netbukunu açıb nəsə oxuyurdu. Bir təhər söhbətə çəkdim. Və ordan-burdan danışa-danışa söz gəlib çıxdı onun işdən çıxmasına səbəb olan hekayənin üstünə. Dərdli adam danışan olar. Netbuku örtüb yuxarıda olub-bitənləri anlatdı. Sonra da gülümsündü və dedi:
-Çox susadım. Bir çayxana olsaydı, başımıza çəkərdik!
İkimiz də gülüşdük. Elə bu vaxt qatar bələdçisi birdəfəlik plastik stəkanlarda çay gətirdi bizə. O plastik stəkanları süzüb gülümsədi:
-Qatarlarda dəmir qabları olan şüşə stəkanlarda çay verərdilər e, yadınıza gəlir?.. Mən o çayların dadını heç yerdə görmədim… – Deyib notbukunu açdı. Mənimsə bir yığın sualım qalmışdı, heç birini verə bilmədim yazıçıya. O isə çayını içib öz aləminə qapıldı.
11-12 may 2015
ÜMİDSİZ QALDIQ
Yol vermədik,
yola vedik bir-birimizi.
Yollarda azdıq,
çatanmadıq son mənzilə,
elə yollarda qaldıq.
Ümidlər kiflənmişdi,
yelə verdik,
yel apardı.
Arzular köhnəlmişdi,
çölə atdıq,
şimşək çaxdı,
yağış yağdı,
sel apardı.
Bizim eşqə əl uzandı,
kəsəmmədik
əl apardı.
Bir sən qaldın,
birdə ki, mən
ümidsiz, arzusuz, eşqsiz.
Olmuşuq bir-birimizə
gərəksiz,
istəksiz.
10.05. 15
SEVGI NAĞILI
Könlünə alma düşmüşdü,
sevgilim.
Alma nağlın sonunda düşür.
Sən lap əvvəlində
yedin almanı,
nağılmızın.
Axı bizim sevgi nağılımız
qurtarmamışdı.
Dözmədin,
səbrin tükənmişdi,
hələ, sevgimiz bitməmiş .
Alma düşmədi,
nağılmızın sonunda.
Daş düşdü,
sevgimizin başından.
QADIN AYAQQABISI
Qadın ayaqabısı var…
yeridikcə,
yer süpürür.
Qadın ayaqqabısı var…
Asfaltı dəlib keçir,
nəriltisindən
yer titrəyir.
Qadın ayaqqabısı var…
Ürəkləri dəlib keçir,
adamın qanın icir.
Baxma,
bahalığına, ucuzluğuna.
Baxır onu, kim geyinir,
necə yeriyir.
Namiq Hüseynli
Sədaqət
Qız deyirdi ki, gələcəkdə istərdim oğlum ağıllı olsun, onu musiqi məktəbinə, şahmata qoyaram. O danışarkən mən pəncərəyə söykənib ona qulaq asırdım. Gözümün qarşısında balaca bir qız uşağı canlanırdı, onun qızı idi və onlar birlikdə uşaq bağçasına, musiqi məktəbinə, şahmat məktəbinə, orta məktəbə, univerisitetə, toylara, ad günlərinə, qəbir üstlərinə, aeroporta, pasport idarəsinə, qohum ziyarətlərinə gedib gəlirdilər. Gedib gəldikcə qız böyüyür, iriləşir, anasının üzü qırışıb saçları çallaşdıqca, qızının döşləri böyüyür, saçları uzanır, ayaqları ətlənirdi. Amma bir-birini kino lenti kimi əvəz edən bu xəyalların içində mən yox idim. Bu məni bir anlığa dəhşətə gətirdi, hətta əsəbləşdirdi, başımı bulayanda o əlini çiynimə toxundurdu, “Sən yaxşısan?” – deyə soruşdu. “Hə hər şey qaydasındadır”. – deyə mən cavab verdim.
Ondan ayrılandan 2 ya 3 il sonra idi, bəlkə də 4 il idi, dəqiq xatırlamıram. Mən səhər key kimi yuxudan oyanıb, əl-üzümü və dişlərimi yumadan, səhər yeməyi yemədən avtobusa minmişdim. Avtobus irəlilədikcə radioda 30-cu illər Amerikanın ən məşhur caz mahnılarından biri “Nature boy” səslənirdi. Hələ yenicə çıxmış günəş düz gözlərimə vururdu, üzümün bir hissəsi günəş nuruna boyanmışdı. Radioda musiqilər tez-tez bir-birlərini əvəz edirdi, mən susub asıq sifətlə eləcə oturmuşdum. Birdən yadıma düşdü ki, Bakının harasındasa o hələ də yaşayır, nəfəs alır, mənsə uduzduğumu hələ də özümə etiraf edə bilməmişəm. İnsanın uduzduğunu özünə etiraf edə bilməməsi kimi böyük faciə yoxdur.
Qəflətən onun əzab çəkməsini arzuladım, məsəlçün sevimli əri ölə bilərdi, çox sevdiyi atası və anası qəzaya düşə bilərdilər, uşağına pis bir şey arzulamadım, amma özünün necə deyərlər sağalmaz xəstəliklərə tutulmasının heç də pis olmayacağını ağlımdan keçirdim.
Avtobus irəlilədikcə şəhərdən kənara çıxırdı və bayaqdan üzümə vuran günəşin şəfəqlərindən əsər-əlamət görünmürdü bayırda hava get-gedə tutqunlaşmış, narın yağış yağmağa başlamışdı. Məni vəhşicə bir qadın qışqırığı fikrimdən ayırdı. “Görüm nə arzulayırsan öz başına gəlsin, allah sənin o iki balanı yetim qoysun elə!” – deyə üzü qırışmış, saçları ağarmış, əynində öz ölçüsündən böyük bir palto, geniş cins şalvar geyinmiş qadın mənə çəmkirdi. Dəbdən bir az kənarda qalsa da baxımlı və mədəni bir qadın olduğu dərhal anlaşılırdı, çünki boyundan bir böyüdücü eynək asılmışdı, onun kitablarla, mətnlərlə həşir-nəşir olduğunu göstərirdi.
Mən üzümə şillə kimi dəyən Bakı ləhcəsindəki bu sözlərdən sonra ilk olaraq üzümü yanımda oturan adamlara çevirdim, mənə reaksiyalarına, gülüb-gülmədiklərinə, yaxud məni öz aralarından rədd etməyə hazırlaşıb-hazırlaşmadıqlarını yoxlamaq istədim. Ancaq adamların üzlərində zərrəcə də tərpəniş yox idi, tuncdan tökülmüş çinli əsgər fiqurları kimi donub qalmışdılar. Üzümü qadına çevirəndə qadın artıq irəliyə doğru gedib dayanacaqda düşməyə hazırlaşırdı. Onun arxasınca getməyə, niyə az öncə mənə qarğışlar yağdırdığını soruşmağa cəsarət etmədim, nə də olsa qadın xaylağıdır, adamı söyər, üstünə qışqırar, çığır-bağır salar deyə düşündüm.
Bir müddət beləcə yerimdə quruyub qaldım, qadın düşəndən az sonra içinə düşdüyüm bu anlaşılmaz və bir o qədər də rəzilcə durumdan xilas olmaq üçün durub avtobusu təcili saxlatdıraraq düşdüm. Həyəcanlı addımlarla qadının düşdüyü dayanacağa doğru addımladım, ətrafa boylandım, dayanacaqda iki kişidən başqa kimsə gözə dəymirdi. Yaxınlıqda bir köhnə bina və çoxlu ağaclardan başqa nə bir ev, nə bir bina, nə də bir maşın nəzərə çarpırdı. Həyəcanla dayanacaqda dayanmış kişilərdən indicə düşmüş qadının haraya getdiyini xəbər aldım. Kişilər bir-birinin üzünə baxıb belə bir qadını görmədiklərini söylədilər, yaxınlıqdakı binanın nə binası olduğunu soruşanda isə məlum oldu ki, bura keçmiş kondisioner zavodudur ki, uzun illərdir qapanıb və çoxdandır orda kimsə çalışmır. Başıma gələn bu müəmmanı tam dərk etmədən, zavoda doğru addımladım. Ətrafda kimsə yox idi, bir neçə addım sonra məni iki-üç küçə iti qarşıladı, itlərdən qorxduğum üçün dərhal geri qayıtdım. Dayanacaqdakı kişilərdən az öncə burda düşmüş qadının bütün yadda qalan nişanələrini bir-bir tərif etdim, kişilər az öncə bu dayanacaqda nə bir qadın, nə də bir kişinin düşmədiyini yenidən və təkidlə bildirdilər.
Axşam evə tamam içkili halda, qanı qara qayıtmışdım. Siqaret çəkməkdən dilim və dodaqlarımda qəribə bir acışma, pis dad yaranmışdı. Evə çatan kimi yatağıma uzanıb əlimi boynumun ardına qoydum, gözlərimi yumub bu gün başıma gəlmiş hadisəni, qadının sözlərini xatırladım. Bütün şübhələrimi avtobusda musiqinin təsirindən özümü unutduğum və keçmiş sevgilimlə bağlı düşündüklərimi əslində səsli düşündüyüm üzərində toplamışdım. Lakin bir şübhəli məqam da o idi ki, niyə belə düşünməyimə ətrafdakıların heç biri yox məhz o qadın reaksiya vermiş və ən əsası niyə heç evli olmadığım halda iki balama qarğış qarğamışdı. Sonra düşüb hara getmişdi, göyəmi çıxmışdı, yerəmi batmışdı.
İçkinin xumarlandırıcı təsirindən və ətrafda səslənən gözəl musiqinin ruhumu sığallamasından gözlərim yüngülcə qapandı və mən yenidən keçmişimdə yarımçıq qoyub gəldiyim, böyük dərdim, ağrıdıqca ağrıyan yaram haqda düşünməyə başladım.
Onda bağ mövsümü yenicə başlayırdı və biz bağa 2-3 gün olar köçmüşdük. Atam məni qonşu Nikolayın evinə nəyinsə arxasınca yollamışdı. Nikolay miliyyətcə rus idi, gözünün ağı-qarası bit oğlu vardı ki, onu da rusla evləndirmişdi, ancaq oğlugilin uşaqları olmadığından uşaq evindən bir uşaq götürmüşdülər. Mən içəri girəndə Nikolay məni yenicə yetişməyə başlamış üzümdən yeməyə dəvət etdi. Mən oturub üzümdən iki-üç gilə yemişdim ki, içəridən Nikolayın ögey nəvəsi çıxdı, heç nə demədən mənimlə üzbəüz oturub maraqla üzümə baxdı. Nikolay dilləndi:
– Bax Mila, sənlə həmyaşıddır bu oğlan, məktəblər bağlanıb gəlib bağa dincəlməyə, sən də darıxanda arada bir onunla oyna, gedin odey o sahilləri gəzin.
Qız gülümsünəndə mən birdən-birə diksinib ayağa qalxdım. Qonşu gilə nə arxasınca gəldiyimi unudub tez qapıdan çıxdım. Aradakı qısa müddətlik sərinlikdən sonra Məryəmlə tez-tez görüşüb söhbətləşməyə, əncir yeməyə, üzüm dərməyə getdik. Bağ mövsümünün sonunda ikimiz də şəhərə yollandıq, sonra Nikolaydan oğlugilin nömrəsini istədim, arada bir telefonla danışdıq, bir dəfə atamla evlərinə qonaq getdik, bir dəfə bir-birimizə yeni il hədiyyəsi aldıq. Bir də növbəti bağ mövsümü, sonra daha bir bağ mövsümü.
O evlənəndə mən əsgərlikdə idim, mən əsgərlikdən gələndə o Rusiyada. Facebookda məni blok etmişdi ki, xoşbəxt ailəsinə mane olmayım. Nikolay öləndə atam məni də onun dəfninə aparmaq istədi, getmədim. Növbəti bağ mövsümündən artıq Nikolayın evində başqaları yaşayırdı. Məni heç maraqlandırmırda da yeni ev sahibləri kimlər idi, əvvəlkilərin qohumu idi ya yox. Mən sadəcə sıx-sıx Nikolayın bizi gəzməyə yolladığı sahilə düşürdüm. Qışda orda dəhşətli bir mənzərə yaranırdı, dalğalar su iti balalarını daşlara çırpıb öldürür, cəsədlərini sahilə atır, itlər onları parçalayırdı. Bizim Məryəmlə əncir yediyimiz bağlar çoxdan qırılmışdı, üzüm tənəklərindən isə əsər-əlamət qalmamışdı. Hər dəfə ora gedəndə titrətmə qarışıq bir ağrı məni bürüyür, içimdən nələrsə qırılıb düşürdü. Mənə elə gəlirdi ki, bütün bunların kökündə xeyli dərəcədə onun yaxın 5-6 ildə mənə yazdığı ağrı, kədər, göz yaşlarıyla dolu məktubları da dayanırdı. O daim mənimçün darıxdığını və məni nəfəs kimi içinə çəkmək istədiyini, yanında olsaydım əgər məni bərk-bərk qucaqlamaq istədiyini, heç qopmaq istəmədiyini yazırdı.
Mən böyük bir təsadüflə onun bu məktublardan təkcə mənə yazmadığını öyrənəndə belə, içimdə ondan miras qalmış ağrılar yenə də dinmədi.
Məryəmin atasının xərçəngdən dünyasını dəyişdiyini atamdan eşitmişdim. Bir il öncə Rusiyadakı ərindən boşanıb tənha anasına baxmağa gəlmişdi. Heç öyrənə bilməmişdim də ki, qız övladı vardımı, vardısa da indi hardaydı.
Dərin yuxudan uşaq səsiylə oyandım, səs əvvəl uzaqdan gəlir, sonra ayaq səsləri ilə birlikdə tədricən güclənirdi, gözümü açanda qarşımda 3 yaşlı nəvəmi gördüm. O Üzünü mənə yaxınlaşdırıb balaca dodaqlarıyla burnumdan öpdü, tamam tər içində olduğumdan qalxıb birbaşa özümü hamama çatdırdım, güzgünün qarşısında indicə xəyalımda canlandırdığım cavan, enerjili oğlanın yerində 60 yaşlarında saçları ağarmış, içki içməkdən yanaqları sallanmış, gözləri ifadəsini itirmiş bir qoca vardı. Əmin olmaq üçün əlimi üzümə, dazlaşmış başıma və qulaqlarım diqqətlə toxundurdum. Gözümə hamamdakı güzgünün önündə bir bardaq suyun içinə qoyduğum protezlərim sataşanda indiki zamanda yaşadığımı yəqinləşdirdim. Suyu açıb şırıltısını dinlərkən xatırladım ki, illər sonra Məryəm mənə məktub yazmışdı və hardasa Bakıda bir yerlərdə olduğunu, mənimlə qarşılaşmağa üzü olmasa da çox mühüm şeylər demək istədiyini bildirmişdi.
KNUT HAMSUN
ÜZÜK (hekayə)
Bir dəfə qonaqlıqda olduğumuz zaman onun çöhrəsində yenicə eşqə düşmüş gənc qadının cizgilərini gördüm. Mavi gözləri əvvəllər olmadığı kimi parıldayır və öz hisslərini heç cür gizlədə bilmirdi. O, kimi sevir axı? Deyəsən bayaq pəncərə qarşısında dayanan gənc centlmeni- əyninə mundir geyinmiş, səsi aslan nəriltisinə bənzəyən sahibkar oğlunu. Aman Allah, qadının gözləri gənc oğlana elə bir məhəbbətlə baxırdı ki…
Axşam evə qayıdarkən onun xasiyyətinə yaxşı bələd olduğumu nəzərə alaraq dedim:
– Necə aydın, möcüzəvi hava var. Bu gün maraqlı keçdi, hə?
Ardınca onu sevgi macərası yaşamaq haqdakı arzusunun heç də yaxşı fikir olmadığı ilə bağlı xəbərdar etmək üçün öz nişan üzüyümü çıxarıb dedim:
– Bax, sənin üzüyün mənə balacadı, barmağımı sıxır. Bəlkə onun ölçüsünü böyütmək üçün zərgərə verəsən.
Qadın əlini qaldıraraq pıçıldadı:
-Onu mənə ver. Tezliklə düzələr.
Və mən üzüyü ona verdim
Onunla bir ay sonra rastlaşdıq. Üzüyün aqibəti haqda soruşmaq istəsəm də soruşmadım. Zaman səbrlidi, mən də səbr edib qadını tələsdirməmək qərarına gəldim. Bu zaman o, baxışlarını aşağı dikib :
– Doğrudan-sənin üzüyün. Bəla üz verib, mən onu haradasa gizlətmişdim, indi isə tapa bilmirəm. – Mənim susduğumu görüb narahatlıqla əlavə etdi – Buna görə mənə qəzəblənmirsən ki?
-Yox.
Aman Allah, ona qəzəblənmədiyim üçün elə arxayınlıqla çıxıb getdi ki…
Beləcə bir il keçdi. Bir gün mən köhnə məkanlara üz tutub, mənə olduqca tanış olan küçə ilə yürüməyə başladım. Budur, onunla yenidən görüşdük. Gözləri bir az daha mavi, bir az daha parlaq idi. Dodaqları isə sanki xeyli böyümüş və soluxmuşdu.
Məni görən kimi hələ uzaqdan səsləndi:
– Bax, sənin üzüyün, nişan üzüyün. Onu tapdım, əzizim. O, artıq böyükdür və barmağını sıxmayacaq.
Mən bu tərk olunmuş qadına, onun soluxmuş dodaqlarına, sonra isə üzüyə baxdım. Qadına təzim edərək,- Ah…deyəsən bizim bu üzüklə bəxtimiz heç gətirmir. İndi də o, barmağıma böyük gəlir. – deyə bildim.
Rus dilindən tərcümə- Xatirə Nurgül
Yeni şeirlər
***
Bütün dünyada analar
qızlarını yavaşca vurar,
eyni şəkildə torbalanar gözlərinin altı
ağlayarkən uşaqlar
Hə, kiçik qızlar
harda olursa olsunlar
qorxub kiçik barmaqlarıyla üzlərini qapadanda
biri-birlərinə çox bənzəyərlər
Bir də,
dünyanın hər yerində
çox mərhəmətli olurlar
yad dildə danışan insanlar
***
Qadınlar və Kişilər
iki paralel dağ sırası kimidirlər
çayları, dənizləri aşaraq gələr
və yolları
dünyanın bir yerdə kəsişər
Kəsişmə yerlərində
böyük və qorxunc uçurumlar yaranar
vajinaya bənzər
***
Yaşa dolduqca
illər aylar kimi keçməyə başlar –
bu fikri onunla bölüşürəm
nə demək istədiyimi anlamır
anlaya bilməz
çünki anlarsa onun da illəri aylar kimi keçir deməkdir
Qorumalıyıq sevdiklərimizi
zaman toxunmalarından –
çünki, əslinə qalanda
bəzi şeyləri anlamamalıdır insan…
Söndürüb zaman maşınını
bir az düşüncəyə dalmalıyıq –
məna deyilən şey oradadır,
bizim öz keçmişimizin dərinliklərində
***
İki qadın tanıyıram:
sevgisində sorğu-sualsızdır biri
yaşamağa yenidən fürsət verilmiş kimi
gülümsər gözləri
İnsan kosmosda ağlarsa
göz yaşı yerə tökülərmi? –
soruşar digəri
***
Nağıl kimi oldu bizim həyatımız
ayrıldıq
illər keçdi
yenidən qarşılaşdıq
və baxdıq ki iki yaşlı insana çevrilmişik artıq
Öncələr gələcək vardı qarşımızda
işıqlı və uzaq
indisə keçmiş var
işıqlı
amma yaxın
***
Çox vaxt canlı insanı da
fotosuna baxaraq sevirik biz
sevirik donmuş bir anını
uzaqdakı o insanın
O gözlər o dodaqlar və o çənə
ilahi bir varlıq kimi görünür sənə
Əgər yox olsa bir gün
həyatımızdakı o insan
adi bir fotonu silmək
çox asan
***
Hər zaman deyil
yalnız indi səni istəyirəm
işlərini burax gəl
Səni sevib-sevmədiyimi soruşma
zamanı boşuna xərcləmə
indi
bu an dünyalar qədər qiymətlisən
Bir ömürlük deyil
sadəcə bir saatlıq
sevgiyə ad qoymadan,
tələsərək deyil və gec qalmadan
sadəcə gəl…
Keçən həftə mediada gündəmi zəbt edən sarı xəbərlərin rəngi dəyişdi. Media, sosial şəbəkələr bir anda qırmızıya boyandı.
Bir məktəbli qızı həmyaşıdı olan sevgilisi qanına qəltan eləmişdi. Bu qara xəbər mənə daha çox qırmızı xəbər təsiri bağışladı. Çünki xəbər sosial şəbəkələrdə bir (uğursuz da olasa) inqilab rüzgarı əsdirdi. Son vaxtlar ölkədəki siyasi, iqtisadi, sosial olaylara qarşı kar, kor, lallığını qoruyan adamlar birdən-birə kütləvi şəkildə sükütünü pozdu. Dili söz, əli klaviatura tutan hər kəs bu məsələyə bir münasibət sərgilədi. Qızı “quş” çıxardan, oğlanı qatil elan edənlər daha çoxluq təşkil etdi.
Təəssüf ki, ölkədə iki gözlü-başlı sosioloq, psixoloq tapılmadı ki,çıxıb bu toplumsal faciənin əsas səbəblərinin qatlarına enib əsaslı bir şərh versin.
Çoxlarının qatil, mənimsə qurban adlandırdığım məlum hadisənin baş qəhrəmanı oğlanın videosunu izləyəndə ürəyim parçalandı. Bəli, o qurbanların ikisi də hamımızın övladıdı. Bu toplumda hamımızın uşağı potensial Aytacdı, potensail İzzətdi. İnanmırsız? Gəlin, mən sizə öz oğlumdan, bu toplumun, bu mentalitetin yazılmamış, ama Kreml saatı kimi saz işləyən qanunlarından danışım.
Ozüm mentalitetin qurbanı olmuşam. Valideyinlərim əlimdən dərs kitablarımı, oyuncaq gəlinciklərimi alıb orta məktəbdən veriblər ərə. Qısası, ər evində böyümüşəm. Ərdə olduğum 9 ildə başa düşmüşəm ki, oğlan uşağının həyatındakı ilk qadın onun anasıdı. Bir oğlanın qadına münasibəti anasına münasibətinə bərabərdi. Oğlan uşağı gözünü açıb evdə anasını hansı statusda görürsə, qadın anlayışını da elə qavrayır. 9 il ər evində döyülmüşəm, söyülmüşəm, təhqir olunmuşam, dözmüşəm. Çünki özümdən vaz keçmişəm. Ta ki oğlum dünyaya gələnə kimi. Ozümdən vaz keçdim, ama oğlumdan keçmədim. Yavaş-yavaş dərk etməyə başlayan oğlumun gözü qarşısında döyülüb təhqir olunmağı gözə ala bilməzdim. Çünki oğlumun qadın anlayışının bu qədər cılız və miskin olmasını istəmədim. Elə uşağımın atasındana ayrılmağımın əsas səbəbi də bu olub.
Min bir əziyyəti gözə alıb oğlumu hər fürsətdə anasının əzilib-təhqir olunduğu ailədən xilas edə bilmişəm. Ama ailəsindən daha zorakı cəmiyyətdən isə xilas etməyim mümkün deyilmiş. Bax bunu diqqətdən qaçırıbmışam.
Naxçıvanda yaşayırdıq hələ. Oğlumun 5 yaşı vardı. Bir axşam onu da götürüb hava almaq üçün şəhərə çıxdıq. Evdən bir az aralanmışdıq ki, bir kişinin arxamızca gəldiyini hiss etdim. Narahat olduğum üçün evə qaytımağı qərarlaşdırdım. Binamıza yaxınlaşmışdıq. Kişisə bizi təqib etməyə davam edirdi. O binaya yeni köçmüşdük. Bir ay olardı. Ozümü təsəlli üçün fikirləşdim, bəlkə elə bizim binanı adamıdı, təsadüfən o da evinə gedir. Alaqapıdan girdik. Adam daha yaxınımızdan addımlayırdı. 3-cü mərtəbədə yaşayırdıq. Addımlarımı ha yavaşıtdım ki, adam bizi keçib yuxarı qalxsın. O da ayağını yavaşıtdı. İkinci mərtəbədən üçə qalxanda kişinin əlinin arxamda gəzişdiyini hissetdim. Birinci istədim qışqıram, həmin an da fikirləşdim ki, burda səs-küy çıxsa qonuşlar tökülüşəcək. Nə baş verdiyinin heç bir önəmi qalmayacaq. O an bircə sual çıxacaq ortaya: boşanmış qadının axşam vaxtı küçədə, pilləkəndə nə ölümü var? Qonuşlarımın gözündə günhkar olmaq qorxusuyla səsimi içimdə boğdum. Dönüb var gücümlə adamın sifətinə vurmağa başladım. Nə o səsini çıxarırdı, nə də mən buraxırdım onu. Əl-qoluma güvənməyib gücü verdim dırnaqlarıma. Adamın sifədtini cırmaqlamışdım . Sifətini qan götürəndə özümə gəlib oğlumun əlindən tutub evə gəldik. Qapını arxamızca örtən kimi, oğlum titrəyən əllərini qaldırıb göyə pıçldadı:
– Allahım, məni tez böyüt, anamı qoruyum.
Bu pıçltılar, mərmi kimi girib qulağıma. O vatxdan qulağımda sırğa olub o mərmi. Onda aciz-aciz oğlumun üzünə baxıb ürəyimdə demişdim: “Hə, oğlum, cəhənnəmimə xoş gəldin”.
Bu hadisə oğlumun anası və cəmiyyətlə bağlı ilk travmasıydı. Ondan sonra hər dəfə evə gələndə blokumuzun qapısına toplaşan oğlanları görəndə dördgöz olurdu. Yolda gedəndə əli əlimdə, bir gözü də hey arxamızda qalırdı.
Demək olar ki, Naxçıvanda hər gün yaşadığım belə hadisələrə görə özüm də paronayak olmuşdum.
Bu, yaşamaq deyil, həyatda qalmaq savışıdı. Azərybacanda qadın yoxdu. Əlinin qızı, Vəlinin bacısı, Həsənin arvadı, bir də boşanmış qadın anlayışı var sadəcə. Mənim də atam ölmüşdü, ərimdən ayrılmışdım, qardaşım da ayrıldığım üçün məndən üz döndərmişdi. Bu qədər çılpaqdım yəni. Əlim yalın deyildi. Əliuşaqlı girmişdim cəmiyyətlə savaşa. Ayaqda qalmaq savaşına. Ama bu cəmiyyət kişisiz bir qadını heç yanındakı körpəyə də bağışlamır. Uşağım da mənimlə bərabər yaşayır bu savaşın bütün ağrılarını. Mənimlə bərabər o da körpə ruhundan itkilər verir. Onun 9 yaşı var indi. Bu 9 ildə hər getdiyimiz yerdə təkliyin üçün səni yarqılayan baxşılar, yaşadığımız hər problemdə sənin yiyən-sahibin var? “Qadınsan, bir söz demirəm”, “Get,varsa ərin gəlsin”, “Nəslində bir kişi yoxdu” kimi cümlələr uşağımın da ürəyinə xəncər kimi saplanıb. Çünki o mənim bir parçamdı, bütün bu problemlərdən ayrı tuta bilmirəm onu. Bakıya gəldiyimiz iki ildə başımıza gətirilməyən qalmayıb. Kirayədə qaldığımız ev sahibi hər ayın kirəsini almağa gələndə “İstəyirsiz, heç pul verməyin, başqa cür razılaşa da bilərik” kimi eyhamlarını oğlumun yanında edib. O evdən çıxmışıq, günlərlə tək olduğumuz üçün ev verməyiblər. “Evimizi ancaq ailəyə veririk” cavabıyla rədd edilimişik. İşlədiyim redaksiyada Mehman Muradlı tərəfindən döyülməyim (Hansı ki, facebookda dəfələrlə, xüsusən də həmcinslərim tərəfindən başıma qaxılıb onun məni vurması, ilk fürsətdə – “yaxşı edib səni çırpıb Mehman” deyənlər bu şəkildə döyüblər məni), yolda “qara kurtkalı” gədələr tərəfindən təhqir olunmağım, şikayətçi olduğum bütün bunlara arxa çıxan Azərbaycan Polisi – hamısı oğlumun qatilləridi. Mediadakı qırmızı xəbərdən iki gün əvvəl axşam oğlumu aparmışdım evimizin yanındakı H.Cavid pakına. Guya uşaq velosiped sürəcəkdi. Parkdan çox ət bazarını andırır park. Topa-topa kişilər yığışıb parka. Onlara görə ordakı qadınlar özünü satışa çıxramış ət parçalarıdı. Tacizedici baxışlarıyla rəsmən qadnılara qarşı terror edirdilər. Onsuz da bu iyrənc baxışların altında rahat velosiped sürə bilməyən oğlum əlimdən tutub evə qayıtmağımızı istədi. Qayıdarkən “terroristlərdən” biri guya penisinin böyüklüyündən əziyyət çəkirmiş kimi ayaqlarını aralı qoya-qoya yaxınlaşıb məni narahat etməyə başladı. Əhəmiyyət verməyib, yolumuza davam etdik. Sonacan arxamızca gəldi. Səhəri gün oğlum çörək almaq üçün mağazaya getmişdi. Gələndə üzünün rənginin dəyişdiyini hiss etdim. Mənə bir söz demədi. Yeməkdən sonra oynamaq üçün həyətə düşdüyünü dedi. Çox keçməmiş qonşumuz zəng edib “balkona çıx” dedi. Balkondan bütün həyatımın, bütün ümidlərimin məhvoluşunu izlədim. Oğlum həyətin ortasında dayanıb axşam arxamızca gələn adama qışqıra-qışqıra nəsə deyirdi. Əlində də çörək bıçağımız. Səslədim, evə qalxdı. Əlindəki bıçağı masanın üstünə fırladıb dedi:
– Səhər çörək almağa gedəndə gördüm dayanıb binanın tinində. Bildim ki bizi izləmək üçün ordadı. Bəsdi day, bunlarla belə danışmaq lazımdı. O bir də səni narahat etməyəcək. Bu işlər belə olur. Etsə, bıçaqlayacam. Budur, uşağımın 9 ildə yaşadıqları, içində birikdirdikləri, basdırdığı aqressiya vulkanı partlamışdı. Axı 9 il ərzində mən tək tərbiyə etmirdim onu, cəmiyyət də öz işini görürdü.
Mən bütünlüklə özümdən vaz keçmişəm. Oğluma həsr etmişəm özümü. Universitetimdən, kariyeramdan, yaradıcılığımdan, şəxsi həyatımdan səhhətimdən, əsəblərimdən imtina etmişəm. Onu arzuladığım cəmiyyətin bir parçasına çevirmək üçün. Bir ürəyimi yüz yerə bölüb ata, qardaş, bacı, nənə, baba, dost yerinə vermişəm ona. Qürurumu bir kənara qoyub ayrıldığım atasına günlərlə, aylarla oğlumla münasibətlərini korlamaması üçün yalvarmışam. Ayrıldıqdan sonra atasını yaxşı işə düzəltdirmişəm ki, mən işləməyəndə uşağımızı maddi təmin eləsin. Yeri gəlib, gedib ikinci arvadıyla danışıb, atasıyla oğlumun münasibətlərinə pis təsir etməməsini xahiş etmişəm. Bütün günü onu məktəbə, musiqiyə, şahmat dərslərinə daşıyıram küçələrdə. Evdə bir kitabı yarım saatdan artıq oxuya bilmirəm. Onu tənha qoymağa vicdanım əl vermir. Yuxum gəlməsə də, onunla eyni saatda yatıram. Hər döndüyündə yanında olduğumu görsün. Bir an belə yalnız olduğunu fikirləşməsin. Tanıyanlar uşağımın necə savadlı, intellektual, istedadlı olduğunu yaxşı bilir. Ona bəşəri, mənəvi ideoloji dəyərlər aşılamışam. O mənim tutunduğum tək budaqdı bu həyatda. Bütün itirdiklərimə rağmən, bu cür bir insan yetişdirə bildiyim üçün xoşbəxt hiss etmişəm, fəxr etmişəm özümlə. Gələcəkdə bu ölkənin şah əsəri olacaq böyük bir insanın müəllifi olduğuma əmin olmuşam. Həyat savaşımda məni döysələr də, yaralasalar da içdən-içə oğluma sığınıb, mən qalibəm, demişəm.
Taa ki, oğlumun əlində o bıçağı gördüyüm ana qədər. Elə balkondaca haray çəkmək, yoldan keçən adamlara üzümü tutub : — – – Məni məhv etdiz, ama oğlumu məhv etmənizə imkan verməyəcəm! Qatillər, şərəfsizlər! Mən sizə əsil insan yetişdirirəm, sizsə onu qatilə çevirmək istəyirsiniz. Deməli, bu ölkəyə böyük insan lazım deyil! Bu ölkəyə əliqanlı insanlar lazımdı. İndi tək məqsədim oğlumu bu ölkədən bu qatil toplumdan xilas etməkdi. İlk fürsətdə oğlumla əl-ələ verib qaçacağıq, ey əliqanlı insanlar, oğlumu sizə qurban etməyəcəm!
Sonda, o iki 17 yaşlı gənci günlərdi sosial şəbəkələrdə kafasına görə analiz edənlərə demək istəyirəm ki, o iki gəncin faciəsi toplumun faciəsidi. Onlar da bu toplumun bir parçalarıdı. Qatildisə, demək, toplum da qatildi, qurbandısa – yenə toplum qurbandı. Qüsurlu toplumlarda bütün münasibətlər kimi sevgilər də qüsurlu olur. Heçmi görmədiniz o qanlı hadisədə öz payınızı?..
L. N. TOLSTOY
ƏCAİB VARLIQ
Yer üzündə başqalarından seçilib ayrılan çoxsaylı bir varlıq yaşayır, o, torpağın yetirdiyi məhsullarla dolanır, ancaq bu varlıqlar öz yeyəcəklərini çətinliklə əldə eləməyə yönəlik olduqlarından əllərində olan torpağı anlaşılmaz bir şəkildə bölüşüdürürlər, ona görə də, məhsul yetirən bu torpaqların yiyələri işləməyənlər olur, torpaqda işləyənlər isə ondan istədikləri kimi yararlana bilmir, onların neçə-neçə nəsilləri aclıqdan qırılırlar. Bundan başqa da, bu varlıqlar öz aralarından bir ailəni, ya da bir neçə ailəni seçib ayırırlar, sonra isə onlara bir kölə kimi boyun əyməkdən ötəri özlərinin ağıllarından və iradələrindən əl çəkir, bu seçdikləri varlıqların onların başlarına açdığı bütün alçaq oyunlara dözməyə başlayırlar. Onların seçdikləri isə bu varlıqların içində ən pisləri və kütbeyinləri olur. Ancaq onları seçən və boyun əyən varlıqlar bu seçilmişləri bəyənir, onların adını öyüb göylərə qaldırırlar. Bu varlıqlar biri-birinin anlamadığı ayrı-ayrı dillərdə danışırlar. Ancaq onlar öz aralarında anlaşılmazlıq və ayrı-seçkilik yaradan bu səbəbi aradan qaldırmaq yerinə, hər biri ayrı-ayrı dillərdə danışan topluqlara bölünürlər, sonra bu topluqlardan dövlət adlanan birliklər yaradır və bu yaratdıqları birlikləri qoruyub saxlamaq üçün özlərinə bənzər varlıqlardan minlərlə sayda öldürür, biri-birini çapıb-talayır, aclığa və yoxsulluğa sürükləyirlər. Biri-birini daha yaxşı əzişdirə və öldürə bilmək üçün bu varlıqlar xüsusi olaraq eyni cür, çox vaxt da bər-bəzəkli paltarlar geyinir, biri-birini daha da çox öldürə bilmək üçün çoxlu vasitələr düşünüb tapırlar və birinin buyuruqlarına sözsüz boyun əyən çoxluğa başqalarını öldürməyin daha yaxşı üsullarını öyrədirlər.
Bununla yanaşı olaraq, bu varlıqlar yaşadıqları ömrün anlamını, dəyərini aydınlaşdırmaq istəyi ilə, özlərini və biri-birilərini belə bir şeyə inandırmağa çalışırlar: dünyada onlara bənzəyən, ancaq onların arzulayıb əldə eləyə bilmədikləri çoxlu üstünlükləri olan bir varlıq da vardır, özü də bu varlıq çox güclü və yenilməz olduğundan çoxlu qanmazlıqlar və pisliklər törədir və onlar bu, özlərinin xəyallarında uydurduqları varlığı ələ ala bilmək üçün olduqca gərəksiz üsullar düşünüb tapırlar, onu yola gətirmək üçün öz əməkləri ilə yaratdıqlarının çox böyük bir hissəsini sərf eləyirlər, baxmayaraq, onların əməkləri ilə əldə elədikləri özlərini yetərincə dolandırmağa çatmır. Onlar bu uydurmalarını öz uşaqlarına da aşılamaqdan çəkinmir, valideyinlər Tanrı adlandırdıqları bu uydurma varlıqla bağlı olan düşüncələrini öz uşaqlarına da ciddi-cəhdlə öyrədir, onun dünyanı yaratmasından, insan donuna girib dünyaya gəlməsindən, özünü insanlara qurban verib ətini onlara yedirtməsindən, sonra isə uçub göylərə getməsindən danışırlar, onlar özlüyündə belə bir kəsin, nə də ona bənzər birisinin olmadığını çox yaxşı bilsələr də, ancaq bu yalanı yaymaqdan əl çəkmirlər. Onlar danışdıqları bu yalanı təkcə uşaqlarının öyrənib təkrar eləməsi ilə yetinmirlər, habelə, bunu başqalarından da tələb eləyirlər və indiyədək, bu yalana inanmyaıb onunla razılaşmayan, özlərinə bənzər, yüzminlərlə varlıqları buna görə öldürüblər və bugün də öldürməkdədirlər.
Ancaq onlar bu qanmazlıqları və pislikləri eləməklə neçə-neçə ağrı-acılara tuş gəlsələr də, bu ağrı-acıların niyəsinin bu qanmazlıqlar və pisliklər olduğunu bilsələr də, nəinki bu yaramazlıqları eləməkdən əl çəkirlər, hələ üstəlik öz aralarından bir sıra kimsələri seçir, onlara bütün bu elədiklərinə ağlabatanlıq donu geyindirməyi tapşırırlar, onların seçdiyi bu varlıqlar da gərək öz mühakimələri ilə belə bir düşüncəni doğrultsunlar: bütün bu qanmazlıqları və pislikləri eləmək gərəklidir, bunlar qaçılmazdır və onları eləməmək olmaz. Bütün bu, qarmaqarışıq, dolaşıq, heç kimə, o sıradan onları düşünənlərə də, aydın olmayan mühakimələr yığınını onlar elm adlandırırlar. Eləcə də, bu qanmazlıqların və pisliklərin doğruldulması ilə məşğul olmağı, habelə, bu kimi heç kimə gərək olmayan düşüncələr üzərində çalışmağı onlar olduqca yararlı bir iş sayır, bu sayağı düşüncələri öz uşaqlarına da öyrədir, bütün valideyinlər və gənclər bu elm deyilən mühakimələri öyrənməyi çox şərəfli bir iş sayırlar.
Bu varlıqlar çox çirkin, iyrənc və eybəcər bir üsulla doğub-törəyirlər, ona görə də, özləri də bu, törəməklə bağlı gördükləri işlərindən utanır, bunu başqalarının yanında eləməkdən qaçır, həmişə gizlində eləyirlər. Gördükləri bu işin sonunda–özləri kimi yeni varlıqlar doğulanda–ağrıya tuş olan təkcə elə ana bətnindən ayrılan yeni, doğulanda çox aciz və köməksiz olan törəmələri olmur, habelə, onu törədənlər də, törəmələrinin əziyyətini öz çiyinlərində çox ağır bir yük kimi duymağa və daşımağa başlayırlar. Bundan başqa da, bu varlığın arasıkəsilmədən artıb-törəməsi onları hamılıqla aclığa gətirib çıxarmaq qorxusu yaradır, onların artımı çox yeyinliklə getdiyindən bu artan yeni törəmələri doyurmaq üçün yeyəcəklər yetişdirməyə macal qalmır. Bu varlıq bütün bunları çox yaxşı bilir, bununla bağlı düşünüb-daşınır və danışır da, ancaq buna baxmayaraq, bu iyrənc davranışına ara vermədən öz işlərinə, sağlamlığına, mənliyinə dayanmadan ziyan verməkdə davam eləyir, üstəlik bu yaramazlığı ilə öyünür, ondan böyük bir vurğunluqla söz açır. Bir çoxları bu əməllərini dolaşıq, rabitəsiz sözlərə öyərək bunu poeziya adlandırır, başqaları isə bu işi öyməklə qalmayıb bütün bu işlərə özlərinin uydurduqları Tanrının adından xeyir-dua da verirlər.
Bu varlığın törətdiyi milyonlarla qanmazlıqlardan və pisliklərdən çox danışmaq istəmirəm: onların özlərini zəhərləyib bunu əyləncə adlandırmaqlarından; yer üzündə ucsuz-bucaqsız işəyarar torpaqları qoyub, bir yerə toplaşaraq, üfunət və xəstəlik qaynağına çevirdikləri bir yerdə 30 mərtəbəli evlər tikib orada yaşamaqlarından; yaxud da bir yerdən başqa yerə daha tez gedə bilməyin qayğısına qalmaqlarından və bununla da onların az bir qisminin bu yolla, başqalarından seçilərək, harasa daha tez gedib çıxa bilməsi və uça bilməklərindən; ya da sonluğu oxşar və ya bənzər olan sözləri bir yerə toplayıb bununla öyünmək və bu söz yığınını poeziya adlandırmaqlarından; eləcə də, hansısa anlaşılmaz, axmaq və alayarımçılıq sözləri bir yerə toplayıb onları qanun adlandırmaları və bu qanun dedikləri sözlərə arxalanaraq biri-birini incitməklərindən, dustaq eləməklərindən, öldürməklərindən, habelə, bu kimi sayagəlməz yaramazlıqlarından danışmaqla qurtaran deyildir. Ən təəcüblüsü isə, bu varlıq törətdiyi bu yaramazlıqlardan və başına gələn bu pisliklərdən sonra nəinki ağıllanmır, ağlını işlədərək özünün axmaq və xəstə olduğunu anlamağa çalışmır, əksinə, bütün bu qanmazlıqlarını və pisliklərini doğrultmağa çalışır. Bu azmış kimi, onlar öz qanmazlıq və pisliklərindən yaranan ağrı-acıları görməyə çalışmaqdansa, öz aralarından çıxan başqalarının da bütün bunları aydınlaşdırmasına, onların nəyi yanlış elədiklərini deməsinə, bu ağrı-acılardan qurtulmaq üçün doğru yol göstərməsinə, bunun üçün nəyi necə eləmək gərəkdiyini anlatmasına da yol vermir, var gücləri ilə bunun qarşısını alırlar. Onların arasında öz ağlına arxalanan belə birisi ortaya çıxan kimi, bütün yerdə qalanlar acıqlanır, hikkələnir, bərk qorxuya düşürlər və beləsini arasıkəsilmədən söyür, döyürlər, dar ağacından asır, ya da çarmıxa çəkir, yaxud da tonqalda yandırır və ya güllələyirlər. Ən qəribəsi isə, onlar bu dəliliyə qapılmış varlıqların arasında ortaya çıxmış belə bir varlığı asandan, öldürəndən sonra, o, daha onlara mane olmağı bacarmayanda, bu ağıllı varlığın dediklərini yavaş-yavaş unutmağa başlayırlar, sonra isə özlərindən onun heç vaxt demədiyi sözlər uydururlar, bütün bunları öldürdükləri bu ağıllı varlığın adına çıxırlar, beləliklə də, həmən ağıllı varlığın dedikləri büsbütün unudulandan və yanlışa uğradılandan sonra, öncələrdə nifrət eləyib incitdikləri, olmazın ağrı-acılar verdikləri və öldürdükləri bu ağıllı varlığın adını yüksəltməyə başlayırlar, hətta, bir də görürsən bu ağıllı varlığa çox böyük sayğı göstərir, onu özlərindən uydurub itaət elədikləri, yaramaz və gülünc olan Tanrı ilə bir tutmağa da başlayırlar.
Doğrudan da, çox əcaib varlıdır. Bu varlığın adı insandır.
1909-cu il.
Çeviri: Araz Gündüz