Ana səhifə / ƏDƏBİ TƏNQİD  / Yaddaşın arxeologiyası

Yaddaşın arxeologiyası

Sofiya Andruxoviçin “Amadoka” romanı üzərinə

 

Müasir Ukrayna ədəbiyyatının ən nüfuzlu və parlaq simalarından biri olan Sofiya Andruxoviçin “Amadoka” romanı təkcə Ukrayna nəsrinin deyil, bütün Şərqi Avropa ədəbiyyatının son illərdə ortaya qoyduğu ən əzəmətli, məzmunlu və dərin epik əsərlərdən biridir. Eyni zamanda Alatoran Yayınlarının tərcümə layihələri çərçivəsində Azərbaycan oxucusuna təqdim olunması planlaşdırılan bu monumental əsər, tarixin qurbanı olmuş insan talelərini və yaddaşın dözümlülüyünü araşdıran əsl ədəbi hadisədir. Romanın adı qədim coğrafi xəritələrdə mövcud olmuş, lakin zamanla quruyaraq tarixin dərinliklərinə gömülmüş mifoloji Amadoka gölündən götürülüb. Bu metafora əsərin əsas fəlsəfi dayağını təşkil edir: necə ki, göl fiziki olaraq yoxa çıxıb, lakin torpağın altında izləri qalıb, insan yaddaşı və tarixi travmalar da illər keçsə də, unudulmur, sadəcə qat-qat dibə örtülür və zamanla yenidən üzə çıxır.

Romanın süjet xətti XX əsrin faciəvi dönüm nöqtələrini – Holodomor, İkinci Dünya müharibəsi, Holokost və müasir Ukrayna gerçəkliyini birləşdirən mürəkkəb bir labirintdir. Əsərin mərkəzində amansız müharibə dəyirmanından keçərək şəxsiyyətini, yaddaşını və üzünü itirmiş bir insanın hekayəsi dayanır. Romanın baş qəhrəmanı ağır yaralanma və travma nəticəsində keçmişini bütövlüklə unudub; o, nə adını, nə kimliyini, nə də kimə aid olduğunu xatırlayır. Onu qaranlıqdan və tamamilə yox olmaqdan xilas edən isə Boqdana adlı qadının fədakar sevgisi, səbri və həqiqəti axtarmaq əzmidir. Boqdana onu tanımadığı, lakin illər əvvəl itmiş həyat yoldaşı kimi qəbul edərək yenidən həyata qaytarmağa çalışır. Bu axtarış prosesi təkcə bir fərdin şəxsi kimliyini bərpa etmə cəhdi deyil, həm də bütöv bir xalqın kollektiv amneziya ilə mübarizəsinin, keçmişin travmatik izləri ilə üzləşməsinin simvoludur.

Sofiya Andruxoviç klassik tarixi roman çərçivələrini tamamilə dağıdaraq, postmodern anlatım texnikaları ilə psixoloji dərinliyi ustalıqla birləşdirir. Yazıçı oxucunu müxtəlif dövrlər, talelər və qatlar arasında səyahət etməyə vadar edir. Əsərdə keçmişlə bütünləşmək, itirilmiş adları və mənaları qaytarmaq istəyi əsas hərəkətverici qüvvədir. XX əsrin totalitar rejimlərinin insan psixologiyası üzərindəki dağıdıcı izləri, məcburi köçkünlük, soyqırımlar və ideoloji zülümlər romanda məsum insanların gözündən təsirli bir dildə qələmə alınıb. Andruxoviç göstərir ki, tarixi arxivlər və rəsmi sənədlər hər zaman yalan danışa bilər, lakin insan bədəninin, genetik yaddaşın və qəlbin xatırladığı həqiqətləri heç bir güc silib apara bilməz.

Ədəbi dil və üslub baxımından “Amadoka” zənginliyi ilə seçilir. Müəllifin poetik dili, detallara göstərdiyi həssaslıq və insan ruhunun ziddiyyətli qatlarını açmaqdakı ustalığı əsəri oxunduqca təsirini artıran unikal bir sənət əsərinə çevirir. Kitabın səhifələrini çevirdikcə oxucu təkcə bir roman oxumur, həm də Ukraynanın mürəkkəb, ağrılı və şərəfli tarixi ilə canlı dialoqa girir. Nəticə etibarilə, Sofiya Andruxoviçin “Amadoka” romanı oxucunu düşünməyə, dərindən hiss etməyə və unutmağa məhkum edilmiş tarixin tozunu təmizləməyə dəvət edən şah əsərdir. Alatoran Yayınlarının təqdimatında Azərbaycan dilində işıq üzü görəcək bu kitab, şübhəsiz ki, hər bir ədəbiyyatsevərin dərindən dəyərləndirəcəyi və uzun müddət təsirindən çıxa bilməyəcəyi mühüm bir mədəniyyət hadisəsi olacaqdır.