Ana səhifə / 2026 / Noyabr

Sofiya Andruxoviçin “Amadoka” romanı üzərinə

 

Müasir Ukrayna ədəbiyyatının ən nüfuzlu və parlaq simalarından biri olan Sofiya Andruxoviçin “Amadoka” romanı təkcə Ukrayna nəsrinin deyil, bütün Şərqi Avropa ədəbiyyatının son illərdə ortaya qoyduğu ən əzəmətli, məzmunlu və dərin epik əsərlərdən biridir. Eyni zamanda Alatoran Yayınlarının tərcümə layihələri çərçivəsində Azərbaycan oxucusuna təqdim olunması planlaşdırılan bu monumental əsər, tarixin qurbanı olmuş insan talelərini və yaddaşın dözümlülüyünü araşdıran əsl ədəbi hadisədir. Romanın adı qədim coğrafi xəritələrdə mövcud olmuş, lakin zamanla quruyaraq tarixin dərinliklərinə gömülmüş mifoloji Amadoka gölündən götürülüb. Bu metafora əsərin əsas fəlsəfi dayağını təşkil edir: necə ki, göl fiziki olaraq yoxa çıxıb, lakin torpağın altında izləri qalıb, insan yaddaşı və tarixi travmalar da illər keçsə də, unudulmur, sadəcə qat-qat dibə örtülür və zamanla yenidən üzə çıxır.

Romanın süjet xətti XX əsrin faciəvi dönüm nöqtələrini – Holodomor, İkinci Dünya müharibəsi, Holokost və müasir Ukrayna gerçəkliyini birləşdirən mürəkkəb bir labirintdir. Əsərin mərkəzində amansız müharibə dəyirmanından keçərək şəxsiyyətini, yaddaşını və üzünü itirmiş bir insanın hekayəsi dayanır. Romanın baş qəhrəmanı ağır yaralanma və travma nəticəsində keçmişini bütövlüklə unudub; o, nə adını, nə kimliyini, nə də kimə aid olduğunu xatırlayır. Onu qaranlıqdan və tamamilə yox olmaqdan xilas edən isə Boqdana adlı qadının fədakar sevgisi, səbri və həqiqəti axtarmaq əzmidir. Boqdana onu tanımadığı, lakin illər əvvəl itmiş həyat yoldaşı kimi qəbul edərək yenidən həyata qaytarmağa çalışır. Bu axtarış prosesi təkcə bir fərdin şəxsi kimliyini bərpa etmə cəhdi deyil, həm də bütöv bir xalqın kollektiv amneziya ilə mübarizəsinin, keçmişin travmatik izləri ilə üzləşməsinin simvoludur.

Sofiya Andruxoviç klassik tarixi roman çərçivələrini tamamilə dağıdaraq, postmodern anlatım texnikaları ilə psixoloji dərinliyi ustalıqla birləşdirir. Yazıçı oxucunu müxtəlif dövrlər, talelər və qatlar arasında səyahət etməyə vadar edir. Əsərdə keçmişlə bütünləşmək, itirilmiş adları və mənaları qaytarmaq istəyi əsas hərəkətverici qüvvədir. XX əsrin totalitar rejimlərinin insan psixologiyası üzərindəki dağıdıcı izləri, məcburi köçkünlük, soyqırımlar və ideoloji zülümlər romanda məsum insanların gözündən təsirli bir dildə qələmə alınıb. Andruxoviç göstərir ki, tarixi arxivlər və rəsmi sənədlər hər zaman yalan danışa bilər, lakin insan bədəninin, genetik yaddaşın və qəlbin xatırladığı həqiqətləri heç bir güc silib apara bilməz.

Ədəbi dil və üslub baxımından “Amadoka” zənginliyi ilə seçilir. Müəllifin poetik dili, detallara göstərdiyi həssaslıq və insan ruhunun ziddiyyətli qatlarını açmaqdakı ustalığı əsəri oxunduqca təsirini artıran unikal bir sənət əsərinə çevirir. Kitabın səhifələrini çevirdikcə oxucu təkcə bir roman oxumur, həm də Ukraynanın mürəkkəb, ağrılı və şərəfli tarixi ilə canlı dialoqa girir. Nəticə etibarilə, Sofiya Andruxoviçin “Amadoka” romanı oxucunu düşünməyə, dərindən hiss etməyə və unutmağa məhkum edilmiş tarixin tozunu təmizləməyə dəvət edən şah əsərdir. Alatoran Yayınlarının təqdimatında Azərbaycan dilində işıq üzü görəcək bu kitab, şübhəsiz ki, hər bir ədəbiyyatsevərin dərindən dəyərləndirəcəyi və uzun müddət təsirindən çıxa bilməyəcəyi mühüm bir mədəniyyət hadisəsi olacaqdır.

İllarion Pavlyukun “Görürəm, sizi qaranlıq maraqlandırır” romanı haqqında

Müasir Ukrayna ədəbiyyatının ən parlaq və oxunan nümayəndələrindən biri olan İllarion Pavlyukun “Görürəm, sizi qaranlıq maraqlandırır” romanı oxucunu sadəcə sürətli süjet xətti ilə deyil, insan psixologiyasının ən tənha, kölgəli və təhlükəli dərinlikləri ilə üz-üzə qoyan möhtəşəm bir əsərdir. Psixoloji triller, intellektual detektiv və mistisizmin qovşağında yaranmış bu roman təkcə Ukraynada deyil, beynəlxalq ədəbi mühitdə də geniş rezonans doğurmuş, müasir nəsrə yeni nəfəs gətirmişdir. Əsərin Azərbaycan dilində nəşr olunması isə yerli oxucular üçün dünya ədəbiyyatının ən keyfiyyətli nümunələrindən biri ilə tanış olmaq baxımından əvəzsiz hadisədir.

Romanın mərkəzində paytaxtın səs-küylü ritmindən uzaqlaşaraq əyalətə – adını belə eşitməyin çətin olduğu “Buşkiv Sad” adlı qaranlıq və sirli qəsəbəyə gələn keçmiş hərbi kəşfiyyatçı, indiki kriminal psixoloq Andrey Qayster dayanır. Andreyin bu səfərdə məqsədi itkin düşmüş uşağı tapmaqdır. Lakin qəsəbəyə ayaq basdığı ilk andan etibarən o, adi bir axtarış missiyasının deyil, cəmiyyətin gözdən uzaq tutduğu, unutmağa çalışdığı dəhşətli sirlərin və mənəvi deqradasiyanın içinə düşdüyünü anlayır. Bu qəsəbə sadəcə bir yaşayış məskəni deyil; bura hər kəsin öz daxili qaranlığını gizlətdiyi, cəmiyyətin laqeydliyi ilə bəslənən canlı bir labirintdir.

İllarion Pavlyuk məharətli qələmi ilə detektiv janrının çərçivələrini aşaraq əsəri fəlsəfi müstəviyə daşıyır. Əsərin başlığı belə – “Görürəm, sizi qaranlıq maraqlandırır” – oxucuya və əsas qəhrəmana ünvanlanmış dərindən düşündürücü bir sualdır. İnsan şər qarşısında nə qədər dözümlüdür? Ədaləti bərpa etmək istəyərkən özün də içindəki məxluqa çevrilmə təhlükəsi ilə necə üzləşirsən? Roman göstərir ki, ən qorxulu qaranlıq xarici dünyada deyil, məhz insanın öz qəlbində, vicdanının susduğu künclərdə gizlənir. Andrey Qaysterin simasında müəllif bizə qəhrəmanın daxili monoloqları, tərəddüdləri və peşmançılıqları vasitəsilə mürəkkəb insan təbiətini açır. Qəsəbə sakinlərinin laqeydliyi, uşağın itməsinə hər kəsin soyuqqanlı yanaşması isə müasir dünyada empatiya böhranının və mənəvi süqutun metaforasıdır.

Struktur baxımından roman oxucunu bir an olsun belə rahat buraxmır. Hadisələrin gərgin dinamikası, atmosferin sıxlığı və mistik elementlərin real həyatla ustalıqla toxunması əsəri son səhifəyə qədər nəfəskəsici edir. Müəllif təsvirlərdə o qədər canlı və təsirli dildən istifadə edir ki, oxucu Buşkiv Sadın payız küləyini, palçıqlı yollarını və qəsəbə sakinlərinin donuq baxışlarını öz üzərində hiss edir.

Nəticə etibarilə, İllarion Pavlyukun bu monumental əsəri Azərbaycan oxucusu üçün sadəcə maraqlı bir detektiv hekayəsi deyil, həm də insan ruhunun işıqla qaranlıq arasındakı əbədi mübarizəsini anlamaq üçün dəyərli bir bələdçidir. Alatoran Yayınlarının təqdimatında işıq üzü görən bu kitab çağdaş Avropa nəsrinin ən güclü psixoloji romanlarından biri kimi yaddaşlarda qalacaq və hər bir ədəbiyyatsevərin kitabxanasında özünəməxsus yer tutacaqdır.