Советский поэт Сулейман Рустам в 1926 г. написал программное стихотворение под названием «От аляма к веселью», одна строфа которого звучала так: «Смеясь, я перехожу от аляма к веселью…». Стихотворение имело идеологический подтекст. По мнению поэта, до сих пор в стихах, литературе возобладали горе, грусть, печаль (по-арабски слово «алям» имеет такое значение), но сейчас мол уже другое время, пришло – светлое настоящее, поэтому литература должна выйти из традиционного для ближневосточной литературы траура и черных одежд, поэты и писатели должны обратиться к радостным темам сегодняшнего дня. Неслучайно, стихотворение «От аляма к веселью» в советское время как принципиальный идеологический текст попал во все учебники средних и высших учебных заведений и считался манифестом азербайджанской советской литературы.

В те времена еще были и такие литераторы, которые относились с иронией к подчинению литературы одному лозунгу, заявляя, что у поэта есть право использовать все имеющиеся в жизни цвета. Но против меланхолической литературы, напоминавшей молитвы жрецов, голоса из потустороннего мира, превращавшей обычно поэтов в глашатаев тьмы, внушавших, что жизнь скоротечна, появился идеологический барьер, который запрещал поэтам и писателям писать на грустные и упадочнические темы. В произведениях должна была быть “революционная романтика”, то есть они в опосредованной форме должны отображать позитивные перемены, привнесенные Октябрьской революцией.

В литературных теориях советского времени эти принципы были широко освещены. Отрицались некоторые жанры, даже некоторые слова и выражения. Например, плохо относились к поэтам, которые писали в традиционном жанре – газель. Творчество Газельхана Алиага Вахида официальные круги отвергали, а стихи его стали известными и популярными лишь благодаря широкому распространению в народе. Слово “Аллах” и слова с религиозным подтекстом были официально запрещены, поэты, обращавшиеся в своих стихах к печальным и пессимистическим мотивам, выглядели как совершившие героизм. Слово “Аллах” стал широко использоваться только за несколько лет до падения Советского Союза.

Теоретически советская литература отрицала меланхолические настроения, периодически запрещалось издание даже классических произведений и современной иностранной литературы, написанных с этих позиций. Франц Кафка стал публиковаться только в годы перестройки.

В этом смысле лозунг Сулеймана Рустама “От аляма к веселью” может расцениваться как творческий манифест, характеризовавший начало новой светлой советской эпохи. “Грусть” официально была запрещена. В действительности, это было нарушением творческой экологии, и итоги такой политики были налицо. В большом количестве были созданы псевдо, оторванные от жизни искусственные оптимистические тексты, опубликованные в сотнях невостребованных книг. Из 3-х томного собрания сочинений гениального Самеда Вургуна остались лишь 4-5 лирических стихотворений, от таких столпов азербайджанской советской литературы, как Сулейман Рустам и Расул Рза остались лишь названия улиц.

…и от веселья к грусти

Начавшаяся в азербайджанской советской литературе экологическая катастрофа, в иной форме продолжается и в годы независимости. Но сейчас мы наблюдаем обратный процесс – от веселья к грусти. Как и стихотворение “От аляма к веселью”, написанное в 1926 г., стало сигналом новой эры в литературе и творчестве, точно также, ровно через 70 лет, опубликованную в 1996 г. книгу стихов “Я здесь, о Боже” Вагифа Самедоглу можно условно считать манифестом перешедшего от веселья к грусти новой эпохи независимости. Находившийся в течение 70 лет в эмиграции Аллах был призван назад, в стихах поэтов он возродился вновь. Поэты окончательно скатились в пучину пессимизма и начали взывать: “Боже, убей меня наполовину, оставь часть меня, чтобы плакать”.

Одним из тех, кто приоткрыл мешок с меланхолической темой и заполнил ею нашу литературу, был Акрем Айлисли. В 80-е годы, будучи в течение 3-4 лет редактором журнала “Азербайджан”, на его страницах выделял всем “грустящим поэтам” значительное место. Этот писатель, создавший в советское время свои книги в жанре романтического соцреализма, в публикуемых на страницах своего журнала произведениях из всемирной литературы предпочтение отдавал в основном темам экзистенциальной грусти, упадничества и мистико-меланхолическим мотивам. Еще в те времена блестящий представитель магического реализма Г. Маркес превратился в кумира наших писателе. Воздействие этой инъекции все еще продолжается, и по-видимому будет продолжаться еще долго.

Одним словом, новая азербайджанская литература продолжает переживать торжество возврата к грусти.

Начиная с перестройки, ранее запрещенные мотивы горя, печали, стенания, начали возобладать в нашей литературе, творческие люди повсеместно перешли от веселья к грусти, ахи и охи в их книгах поднялись до небес. Но были и исключения, как в тот период, так и сейчас есть. Каждая национальная литература имеет свои тенденции. Иногда, когда читаешь стихи современных русских поэтов, создается впечатление будто все стихи написаны одним человеком, то же самое можно сказать о знакомых мне турецких и грузинских стихах. В азербайджанских стихах такая же картина. Одинаковые мотивы, одинаковые метафоры и одинаковые узкие коридоры тем.

Раздвоение личности, разрыв между тем, как ты живешь и как пишешь, амбивалентность присуща как советским, так и постсоветским азербайджанским поэтам. К сожалению, такая все это применимо и к нашим классическим средневековым поэтам.

Мы крайне редко встречаем у наших поэтов следы связи с реальной жизнью. На основе азербайджанских стихов невозможно восстановить время, в которой жил поэт. Если брать в целом, то азербайджанский стих метафоричен, он находится в состоянии оторванности от жизни. В этих стихах невозможно увидеть отображение реальных мыслей и чувств автора. И в старые времена это было так, и сейчас продолжается, хотя и несколько в иной форме. Сидевший по ночам в темноте великий Физули (1488-1556) писал: «Зажглись небеса от огня моего сердца», однако его стоны так и не смогли зажечь какой-нибудь светильник в его комнате, то есть, к сожалению, по стихам Физули невозможно восстановить его эпоху, понять о чем думали люди, какими проблемами жили – мы хотим это знать, но нам этой возможности поэт не предоставил. Оставим в сторону его эпоху, в своем восприятии мы даже не можем воссоздать личность самого поэта, зато рифмоплетство, сложные комбинации слов тут на самом высоком уровне.

В хайку японского поэта Мацуо Басё, жившего в тот же период, что и Мухаммед Физули, мы встречаем откровенные и четкие описания не меняющихся столетиями человеческих чувств и мыслей. Басё в своих стихах не “хотел что-то сказать”, его посылы ясны и недвусмысленны, они не опосредованы:

Смотри внимательно,

увидишь цветы ромашки

под забором.

Пример из другого его стихотворения:

Старый обрыв

Лягушка спрыгнула в воду

Хруст волн в тишине

Невозможно не услышать живой голос природы и стук человеческого сердца в стихах, написанных 450 лет тому назад. Будто поэт снял маленький фильм о своей эпохе, и мы сквозь годы можем увидеть реальную картину того периода.

До Сейида Азима Ширвани (1835—1888) азербайджанская поэзия витала в облаках, но вот, например, в его стихотворении “Поминки по псу” чобан путем взятки мулле хоронит своего пса на кладбище, предназначенном для людей, стих – за которым виден реалистичный сюжет заканчивается словами моллы:

Не называй его псом, он – один из нас

Готов на жертвы я ради такого покойника

Неслучайно, М.Ф.Ахундов считается основоположником реализма в литературе Ближнего Востока, на основе его произведений мы можем видеть азербайджанскую жизнь XIX века. Заложенная Ахундовым школа реализма была успешно продолжена А.Хагвердиевым, М.Джалилем, У.Гаджибековым, Ю.В.Чеменземинли и др. Однако после прихода советской власти эта здоровая школа реализма была разрушена.

В произведениях советского периода мы вновь вынуждены смотреть на жизненные реалии сквозь туманный занавес и восстанавливать реальность от обратного. Интересно, что в советский период было создано десятки тысяч произведений, вышли многие сотни книги, но мы не можем найти среди них такие произведения, которые бы отображали реальную действительность советского Азербайджана. Изображены какие-то “поющие тети”, “белые пристани” и “серебряные фургоны”, но за сценой этих сладких тем, как “живучесть курицы”, “Юбилей Данте”, в литературу не была привнесена горькая правда жизни.

Конечно, это можно понять, такова была эпоха. Можно было изображать только светлую сторону жизни, только это было позволено. Но я хотел бы привлечь ваше внимание к невидимой стороне этого процесса: азербайджанская литература прекратила свое естественное развитие, ее отстранили от такого развития, и она все еще к нему не вернулась по сей день. Такое впечатление, что в кровь наших литераторов въелась мысль, что литература является оторванной от жизни формацией и они никак не могут от нее избавиться.

Жить по-одному, а писать по-другому превратились в настоящую головную боль нашей литературы.

Мугам разрушил каменные сердца  

Он высушил Кура своими стонами

В реалии мугам не разбил ни одного камня и не высушил Куру, но преувеличение –бесподобно. “Небеса плачут”, “Снег припорошил мне волосы”, “Душа плачет”, “Черный камень этого мира никогда не позеленеет” и подобные фразы заполнили нашу поэзию. При анализе любого современного молодого поэта, мы можем увидеть, что его поэтика полна этих подделок.

Можно сказать так – азербайджанская литература, переходя от аляма к веселью и наоборот, потеряла чувство реальности, расслабилась, превратилась в суррогат, и как следствие этого противоречия, сегодня находится на самой низшей ступени развития, в нулевой точке.

Подытожу

В 1920-е гг. азербайджанская литература оторвалась от своего естественного развития, и этот процесс все еще продолжается. Азербайджанская литература и мировая литература – это разные понятия. Наша пишущая братия с действительностью непосредственно не связана. И мне кажется, что азербайджанский писатель так и не понял предназначения литературы и письменного творчества.

Наша литература чрезвычайно обожествлена и наполнена сакральными понятиями, в ней реальность является дополнением романтических чувств и поэта, и прозаика, является лишь средством, то есть реальность – это как хвост писательского Эго, чтобы при необходимости подобно ящерице можно было от него избавится. Если смотреть через очки, запотевшие от ментального дыхания писателя, то совершенно невозможно найти контакт с реальной жизнью. Сегодня литературный тренд в мире строится на контакте с реальностью, наша же сладкая жизнь не нужна никому ни там, ни здесь.

Сегодня в стране есть большое течение, имитирующее литературу. Союз писателей Азербайджана насчитывает более 2000 членов. Эта организация является госструктурой, которая контролирует, чтобы писатели продолжали оставаться на этом неверном пути и, несмотря на то, что является общественной организацией, государство оплачивает все ее расходы. Есть много литературных и псевдолитературных движений, печатаются книги, проводятся дни подписей, даются интервью, но вокруг произведений нет споров, дискуссий, современной критической мысли, свободной писательской воли.

Среди тех, кто продолжал реалистические традиции и имел свободную писательскую волю, был редкий писатель – Рафиг Таги, убитый религиозными фанатиками в 2011 г. Думается, что это было не случайным событием. Говорить правду в “Стране лжецов” – является самым большим преступлением. В смерти Рафига Таги я вижу символический смысл. В его лице азербайджанская литература хотела пробудиться от меланхолии, но историческая инерция оказалась сильнее и желанное пробуждение не состоялось. После смерти Р.Таги этого события начавшееся формироваться движение независимых писателей распалось, часть из его участников стала ангажированной, часть же – вынуждена была покинуть страну.

До встречи в очередном движении пробуждения!

Dövlət qurmaq da at yarışı kimidir, millət olmaq da (millət gərək yaxşı otlasın, yarışa qatılmağa gücü olsun).

Eyni zamanda yazarlıq, hətta qəzet buraxmaq da buna bənzər. Əsas məsələ irəliyə doğru qaçmaq ikən öz şəxsi problemlərinin içərisində oynaqlamaq ölümə bərabərdir. Yaradıcılıq bir yarış meydanıdır. Tənqid silahı hər zaman ayaqda olmalıdır. Ədəbi-tənqid xüsusi məsələdir, bunun üzərində ayrıca dayanmaq lazımdır. Təəssüf ki, bizim tənqidçilər döyüş silahından yalnız ov məqsədilə yararlanırlar. Ən obyektiv sayılan və nisbətən gənc tənqidçiləri – Əsəd Cahangiri, Tehran Əlişanoğlunu və ya Cavanşir Yusiflini belə hər zaman “güc mərkəzlərinin” yanında görmək olar, onlar üçün ədəbiyyat döyüş meydanı deyil, sadəcə bir doylaq yeridir demək olar. Xalq şairlərindən, partiyalı ədiblərdən gələn bu ziyanlı sovet ənənəsinin Azərbaycan Yazıçılar Birliyi adında qalası hələ də ayaq üstədir. Tənqid edə bilməyəcəyin adam haqqında yalnız tərifli sözlər söyləmənin adının “yaltaqlıq” olduğunu bu təşkilatın giriş qapısından asmağın zamanı çoxdan çatıb məncə. Nədənsə, artıq bizim hörmətli “tərifşünaslıq namizədləri”, şair Qabil demişkən, istər qart tənqidçilər, istər sütüllər Hüseynbala Mirələmovu yaddan çıxarıblar, onun əsərləri haqqında bəh-bəhlər səngiyib, deyilənə görə Mirələmovu tutduğu vəzifədən uzaqlaşdırıblar. İndi Kamal Abdulla dəbdədir. Bir söz demirəm, Etmad Başkeçid, Salam Sarvan onun haqqında yüksək sözlər söyləsinlər, nə olar, hər ikisi Slavyan Universitetində çalışır, ancaq bir nöqtəni unutmasınlar; buyurun tərifləyin, həmin adam haqqında eyni dərəcədə tənqidi fikirləri səsləndirə bilirsinizsə, sizə heç bir sözüm yok!

Hələ Kamal Abdullaya mat qalmışam, nə qədər olmasa böyük bir universitetin rektorudur, Fransada kitabı çıxıb, öz  tabeçiliyi altında olan insanlardan tərifli sözləri necə qəbul edir? Fransızların yaxşı bir məsəli var: “Tərif də rüşvətin bir ayrı formasıdır”.

Odur ki, mən deyirəm, ənənəvi düşüncədən qopmalıyıq, bizi məğlubiyyətə gətirmiş bütün dəyərləri qırıb atmalıyıq.

Bütün pisliklərə qarşı indi yalnız “Alatoran” var!

Türkiyə vətəndaşı Midhat Gücbilməz adlı həmin adamın inşaatçılara dediyi sözlərdir: “Normal düşüncədən çıxın, anormal düşünün, abuk-sabuk düşünün, yoxsa bu işin içindən çıxa bilmərik, manyak kimi çalışmalıyıq”. İnşaatın disiplinə oturmamış zamanında baş verdiyi üçün kiçik bir xətanı bağışlamaq istəmirdi həmin mühəndis, “əgər inşaatın 5-ci ayında baş versəydi, heç əhəmiyyət verməyəcəkdik bu nöqsana” deyirdi. Bir haşiyə çıxaraq qeyd edim ki, Türkiyə bu cür prinsipial vətəndaşları sayəsində bu gün güclü dövlətdir.

Bu gün mətbuatda Azad Yazarlar Ocağı və ya “Alatoran” qrupu haqqında yazılan, söylənən fikirlərə nəzər salarkən türkiyəli mühəndisin həmin sözləri yadıma düşür; biz anormal düşünməliyik, manyaklar kimi çarpışmalıyıq. Bizim üçün normal mövzuların zamanı gələcək, ancaq indi, ölkəmizin disiplinə oturmadığı dövr anormal mövzular zamanıdır.

“Alatoran” bu sayaq anormal düşüncənin məhsuludur. Bu gün “normal” düçüncəylə bütün əlaqələrini kəsmiş gənc yazarlar “Alatoran” dərgisi ətrafında birləşiblər. Onlar manyakcasına yazıb yaradırlar. Etimad Başkeçid, Salam Sarvan, Elçin Hüseynli, Cavanşir Yusifli, Orxan Fikrətoğlu kimi “normal” insanlar onları həzm edə bilməz, hələ uzun müddət həzm edə bilməyəcəklər, “Alatoran” erası zəfər çalıncaya qədər.

(“Böyük xaos” özü-özülüyündə resursdur, dərinliyində böyük enerji vardır və öz-özünü tənzimləmək xassəsinə malikdir. “Alatoran”ın silahı entropiyadır, xaosdur, düzənsizlkdir. “Alatoran” qaranlığın övladıdır, arasıkəsilməz xaos situasiyası yaratmaqla rəqiblərini çaş-baş salır, normal düşüncəyə söykənib onu dərk etmək mümkün olmadığı kimi, bu sayaq düşüncə ilə ona qarşı çıxmaq da sadəcə axmaqlıqdır. Hər hansı mübarizədə xaosu artıran tərəf qalib gələcək, “Alatoran” xaosu artıran tərəfdir, xaos rəqib üçün anlaşılmaz haldır, professional olmaq burada, uduzmağa bərabərdir.)

Etimad Başkeçidin “Proloq”un ötən sayındakı müsahibəsində xoşuma gələn çox maraqlı bir cümlə var idi: “Mənə görə xalq, kütlə yoğrulmuş xəmirdirsə, yazıçı bu xəmiri acıxdırmaq üçün ona qatılan maya olmalıdır” – əsl aqrar təfəkkür məhsuludur. Yazıçılıq sənəti haqqında belə dərin ümumiləşdirmələr sahibi “Divlərin yürüşü” adlı roman üzərində “işləyir”, Sartrdan danışır, Avropanın necə olduğuna dair fikir yürüdür, maraqlı burasındadır ki, Salam Sarvan da özünün “Proloq”dakı müsahibəsində “Etimad Başkeçidlə ədəbiyyat söhbətlərinin bir ayrı ləzzəti var” deyir. Modern düşüncəni mənimsəyə bilməyən qoşma ustası bu iki şairin biri-birləri üçün təsəlli mənbəyi olduğunu anlayıram, ancaq onların Azərbaycan gənc ədəbiyyatının avanqardı olan bir təşkilat – Azad Yazarlar Ocağı haqqında nə üçün neqativ fikirlər səsləndirdiklərini, bu təşkilatın sıralarında birləşənləri “başıpozuq dəstə” adlandırdıqlarını başa düşməkdə çətinlik çəkirəm. “Proloq” qəzetinə minnətdarlığımı bildirirəm, kimin kim olduğunu açıb göstərir.

Bu tələsik və qatmaqarışıq qeydləri bir məsələyə münasibətimi bildirməklə tamamlamaq istəyirəm: yazan, yaradan, əli qələm tutan hər kəs ədəbi proeses haqqında hökmlər verir, “filankəsin ədəbiyyata dəxli yoxdur” deməkdən tutmuş (misal üçün, Salam Murad Köhnəqala haqqında “həyatda istedadlı olmaqla ədəbiyyatda istedadlı olmaq ayrı-ayrı şeylərdir” dediyi kimi), “yazıçı olmaq nə deməkdir” hökmünü verməyə qədər (E.Başkeçidin “yazıçını xəmir mayası”na bənzətdiyi kimi), bu cür mülahizələrə tez-tez rast gəlmək olur mətbuat səhifələrində və ya dost məclislərində. Kimlərsə kimlərisə ən birinci sayır, təsnif edir, yuxarı başa keçirir və s. Bunu hər kəs edir, Ə.Əylislinin Ramiz Rövşən və ya Fikrət Qoca haqqında, Rafiqin Əkrəm və ya Anar haqqında və ya Anarın, Elçinin gənc ədiblər haqqında (“denşik”, “lümpen”) söylədiklərini yada salaq, Yafəs Məftunun ədəbiyyata dəxli olan və olmayanlara aid siyahısını xatırlayaq. Lap elə mənim burada kimlərsə haqqında nələrisə yazmağımı buna misal göstərmək olar. Bunlar təbiidir, ictimai rəyin formalaşmasına hər kəs öz töhfəsini verir, bəlkə də bunlar ədəbi prosesin tərkib hissəsidir, olmasa olmaz. “Oğuznamə”də deyildiyi kimi, iddianı dəvə kimi sürmək lazım. Yazıçılıq bir mənada haqq davasıdır, “kim daha haqlıdır” sənətidir. Nə üçün bu gün birmənalı şəkildə hakimiyyətə sığınmış Əkrəm Əylislinin sözü kəsərli deyil, Elçin Əfə ütülənmiş təsiri bağışlayır, Anar Rza hakəza. Bəxtiyar Vahabzadə təcrübəsi uzaq keçmişdə qalmayıb. Nə üçün bu adamlar ədəbiyyata “ustanovka” verə bilməzlər, o cümlədən Etimad, Salam, Əsəd, Səlim, İlqar, Elçin Hüsü, Rəşad, Cavanşir, Qəşəm “ədəbiyyat filan şeydir” və ya “filankəsin ədəbiyyata dəxli yoxdur” deyə bilməzlər? Haqq necə qazanılır? Bu suallar haqqında düşünməyə dəyər. Joze Saramaqonun “həqiqəti söyləmək lazımdır, əgər o təhlükəli olsa belə” sözləri bunları düşünərkən sizə bələdçi ola bilrər. Yazıçının kişiliyi, həyatda tutduğu mövqe, həqiqətə tərəfdaşlığı onun əsərlərinə dəyər qazandırır, və ya əksinə, yaxşı yazıçı hər zaman həqiqətin tərəfində olur. Nazim Hikmətin, Əli Kərimlinin zəif əsərləri də mənalıdır, insanı təsirləndirir.

Oğru qanunlarına görə, hər kim çörəyi azadlıqdan üstün tutarsa, həm çörəyi, həm də azadlığı itirər.

Rasim Qaraca

rasim.karaca@gmail.com

2008

Hal-hazırda ölkəmizdə ədəbi yaradıcılıqla məşğul olan, çeşidli janrlarda əsərlər yaradan insanların sayı yüzlərlə və minlərlədir. Şeir, hekayə, roman yazmaq, əlbəttə, hər kəsin haqqıdır, lakin qələmə sarılan, ilk fürsətdə kitabını çap etdirən, imza günləri keçirən bu çoxminli kütlənin yalnız kiçik bir faizini “ciddi ədəbiyyat” kateqoriyasına aid etmək olar, hətta çox daha tələbkar yanaşsaq bu məsələyə, ölkəmizdə ciddi ədəbviyyatla məşğul olanların sayı əl və ayaq barmaqlarının sayından artıq olmaz. Ciddi ədəbiyyat nədir, daha doğrusu, mənim başa düşdüyüm mənada o nədir? – əsas mövzuya keçmədən öncə bunu açıqlamanın daha sonra söyləyəcəklərimi anlamaq baxımından faydası var. İzahı sadədir. Ciddi ədiblər o kəslərdir ki, dünyada gedən ədəbiyyat proseslərini izləyir, özünü bu nəhəng mədəniyyət hərəkatının bir parçası kimi görür, roman yazırsa roman, hekayə yazırsa hekayə janrının dünyadakı gəlişmələrinin fərqindədir, nəzəri cəhətdən nələrin köhnəlmiş olduğunu bilir və bu bilik bazasıyla əsərlər yaradaraq həmin bəşəri prosesə qoşulmaq istəyir. Yaradıcılığa bu cür yüksək məsuliyyətlə yanaşan yazıçını şərti olaraq ciddi yazıçı adlandıraq.

Elə buradaca qeyd etməyi unutmayaq ki, ciddi yazıçının Azərbaycan şərtlərində özünü yalqız, bədbəxt və atılmış hiss etməsi qaçılmazdır, plankanı azacıq yüksəldən kimi özünün mənsub olduğun xalqdan qopmuş olduğunu görür, oxucu dəstəyindən məhrum qalır, bütün bunlar onda böyük xəyal qırıqlığı yaradır. Azərbaycan ciddi yazarının içərisinə düşmüş olduğu (“batmış” demək daha doğru olar) durumdan təkcə bir çıxış yolu var, – ciddiyyəti azaltmaq, özünün saf sənət xamırını kütlənin tələbinə cavab verən yüngül mövzuların şəkəriylə dadlandırmaq. Belə demək olarsa, hər bir Azərbaycan yazarı ciddiliklə bayağılığın, dünyəvi olmaqla milli olmanın, ağırlıqla yüngüllüyün, həmin bu vazkeçilməz tribulansı içərisində hiss edir özünü. Bizim kimi ölkələr üçün bu hal qaçınılmazdır, çıxış yollarını tapan yazarlar da yox deyildir dünyanın bizə bənzəyən başqa ölkələrində. Əlbəttə, yazıçı ustalığı hər zaman olduğu kimi, bu məsələdə də həlledicidir.

Əsərləri haqqında qısaca qeydlərimi yazacağım üç yazıçını, – Həmid Piriyevi, Şərif Ağayarı və Seymur Baycanı, – bu yuxarıda dediyim mənalarda ciddi yazıçı hesab edirəm… Şübhəsiz, başqa ciddi yazarlarımız da var, sadəcə olaraq mən bu üç yazarın hər birinin yenicə çıxmış son kitablarını, bu günlərdə elə burada adlarını çəkdiyim ardıcıllıqla oxuduğuma görə onlar haqqında yazmağı qərara almışam. Hər üç yazıçının geniş mütaliə dairəsi var, söylədiyim kimi, ədəbiyyat anlayışları dünya çaplıdır, yazdıqları əsərlərlə dünyadakı böyük ədəbiyyat yarışmasına qoşulmaq iddiaları ortadadır. İddialı olmaq yaxşı şeydir, hətta insan xasiyyətinin çox vacib özəlliyidir, iddialılıq öz məqsədlərinə çatmaqdan ötrü başqalarını əzib keçəndə pis bir şey olur, yoxsa bir yazarın, məsələn, Nobel almaq iddiasından daha məsum nə var? Lakin, mənim son vaxtlar gəldiyim formul belədir: Azərbaycan yazıçısı iddialı olmalıdır, lakin özünün start nöqtəsindəki bəxtsizliyini də başa düşməlidir. Yəni, necə ki insan anadan olanda gözünü açıb özünü öz iradəsindən asılı olmayan coğrafiyada, hansısa dini təriqətin içində və milli kimlikdə görür, Azərbaycan yazıçısı da dünyadakı böyük ədəbiyyat hadisələrinin cərəyan etdiyi mərkəzlərdən uzaqda olduğunu, qütb buzlaqlarında olduğu kimi, burada ədəbiyyat günəşinin ildə cəmi bir-iki gün doğduğunu başa düşməli, hər daim canında hiss etdiyi soyuq oxucu münasibətinin polyar qışıyla barışmalı və bu şərtlər daxuilində yoluna davam etməlidir. Dolayısıyla, ciddiyyətli Azərbaycan yazarı oxucu məni oxumur, tənqidçilər mənə qarşı biganədir, dövlət məni qozuna qoymur giley-güzarını heç olmamış kimi palazın altına süpürüb işini görməli, yazısını yazmalı, susuz səhranın acı qanqalı kimi yaşamaqda davam etməlidir. Bu yazdıqlarımın adlarını çəkdiyim bu üç yazara nə aidiyyəti var deyə sorsanız, cavabım belə ola bilər: Azərbaycan yazıçısını oxuyarkən mənim üçün maraqlı olan ilkin məqam, beynimdən qopan ilk dürtmə onun öz yazıçı bəxtsizliyini nə dərəcədə başa düşməsi və bu başa düşmə prosesinin harasında olmasıdır. Çünki, yazıçının nə yazdığı, necə yazdığı, sözün birbaşa mənasında öz yerini bilməsindən asılıdır. Bu qavrayış beton platforma kimi bir şeydir, əgər varsa sənin həqiqətlərin keçərlidir, səsin eşidiləndir, yapışıqlıdır, səmimidir və s.

Ha gəldim gələlim bizim yazarlara. Onların əsərlərini təhlil etmək fikrindən uzağam. Deyəcəklərim sadəcə bunlardır: Bizim ciddi yazarlarımız var, lakin onlar Azərbaycan yazarının bəxtsizliyini qavramaq yolunda fərqli məsafələr qət ediblər. Kimsə bu bəxtsizliklə barışıb, kimsə çarpışmaqda davam edir, içlərindən bir nəfər özünü xilas etmək haqqında düşünür, özünü xilas edərsə başqa qələm yoldaşlarını da xilas edəcək, başqa birisi təkbaşına bunun mümkün olmayacağı qənaətindədir, xilas olmanın kollektiv aksiya olmasına inanır. Bu dərkolunmamış bəxtsizliyin ən ümidsiz bərəltisi də, mənə görə, əsər yazmaqla yanaşı oxucu yetişdirmək, oxucunun tərbiyəsilə məşğul olmaq, buna vaxt ayırmaqdır, ki bənzərinə hələ dünya üzündə rast gəlinməyib.

Bütün hallarda adını çəkdiyim üç yazıçı, – Həmid, Şərif və Seymur, – yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının birər zirvələridir. Hər üçü bəxtsizdir. Onların basilica bəxtsizliyi Azərbaycan oxucusudur!