02/06/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2026

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Braziliya ədəbiyyatının banisi və dünya nəşrinin gizli zirvələrindən biri olan Joakim Mariya Maşado de Assusun şahəsəri — “Don Kasmurro” (1899) romanı təkcə Cənubi Amerika söz sənətinin deyil, ümumiyyətlə, dünya psixoloji prozasının monolit daşlarından biridir. Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatı dedikdə ağıla ilk növbədə “magik realizm” və XX əsrin “büm” dalğası gəlsə də, Maşado de Assus bu böyük ənənənin fitili, Coysdan, Prustdan və Nabokovdan çox-çox əvvəl modern romanın psixoloji mürəkkəbliyini kəşf edən dahi ustadıdır.

“Alatoran” nəşriyyatının intellektual oxucu auditoriyasına və dünya ədəbiyyatının fundamental mətnlərinə verdiyi önəmi nəzərə alaraq, bu möhtəşəm əsərin Azərbaycan oxucusu üçün açar nöqtələrini təqdim edirik.

“Don Kasmurro” Nə Deməkdir?

Romanın baş qəhrəmanı və eyni zamanda ravilik (nəql etmək) funksiyasını öz üzərinə götürən Bento Santyaqo ömrünün qürub çağında, Rio-de-Janeyrodakı tənha evində oturub öz keçmişini — uşaqlıq sevgisini, gəncliyini və həyatının necə məhv olduğunu kağıza köçürür.

“Don Kasmurro” ona qonşuları tərəfindən verilən bir ləqəbdir. “Don” aristokratik bir müraciət forması, “Kasmurro” (casmurro) isə Portuqaliya dilli mühitdə “öz qınına çəkilmiş”, “içinə qapalı”, “tərs və inadkar daxili aləmə malik insan” mənasını verir. Bento öz melanxolik tənhalığı və insanlardan qaçan təbiəti ilə bu ləqəbi qəbul edir və öz xatirələrini bu ad altında yazır.

Süjet və Əsas Münaqişə: Dünya Ədəbiyyatının Ən Böyük Şübhəsi

Zahiri baxımdan roman olduqca bəsit və klassik bir sevgi üçbucağı üzərində qurulub:
Bento və onun uşaqlıq sevgilisi, “qabaran dəniz gözlü” Kapitu (Capitu) min bir çətinlikdən, kilsə monastırının qadağalarından keçərək evlənirlər. Bu sevgiyə və evliliyə Bentonun ən yaxın dostu Eskobar da şahidlik və kömək edir. Lakin illər keçdikcə, Bento daxilində böyüyən amansız bir şübhənin qurbanına çevrilir: Görəsən, Kapitu ona ən yaxın dostu Eskobar ilə xəyanət edibmi? Doğulan uşağın getdikcə Eskobara bənzəməsi bu şübhəni patoloji bir qısqanclığa, “Otello” sindromuna çevirir.

Lakin Maşado de Assusu dahi edən məqam bu xəyanət hekayəsinin özü deyil, onun təqdimat formasıdır.

Azərbaycan Oxucusu Üçün Romanı Unikal Edən 3 Səbəb

1. Qeyri-etibarlı Ravi (Unreliable Narrator) Texnikası
Bütün romanı biz yalnız Bentonun dilindən oxuyuruq. Qarşımızda hüquqşünas təhsili almış, yaşlı və qısqanc bir adamın “ittiham aktı” var. O, oxucunu Kapitunun günahkar olduğuna inandırmaq üçün bütün manipulyasiya üsullarından istifadə edir. Lakin müəllif sətirlərin arasında elə boşluqlar və ipucları buraxır ki, oxucu özünə bu sualı verməyə məcbur olur: Biz həqiqəti oxuyuruq, yoxsa daxili qısqanclıqdan ağlını itirmiş bir adamın öz fantaziyalarını?

Dünya ədəbi tənqidində “Kapitu xəyanət etdimi?” sualı hələ də açıqdır. Maşado de Assus oxucunu hakim kürsüsünə oturdur, lakin ona yalnız bir tərəfin şahidliyini verir.

2. Şərq Eleqantlığı ilə Qərb İroniyasının Sintezi
Əsərin dili bəşəri ironiya ilə zəngindir. Maşado de Assus insan təbiətinin zəifliklərini, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü elə bir zərif dillə tənqid edir ki, bu üslub Şekspir dramaturgiyasının dərinliyi və Lorens Sternin postmodern yumorunun qovuşması kimidir. Azərbaycan oxucusunun Mirzə Cəlil prozasından və “Molla Nəsrəddin” məktəbindən tanıdığı o acı və intellektual ironiya, “Don Kassmurro”da özünü fərqli bir coğrafiyada büruzə verir.

3. Zamanın və Yaddaşın “Alatoran”ı
Bento keçmişi xatırlayarkən zamanla və yaddaşla oynayır. O, fəsilləri bəzən cəmi bir neçə cümlə ilə bitirir, bəzən isə Kapitunun bir baxışı üzərində səhifələrlə fəlsəfi mülahizə yürüdür. Bu, “Alatoran” nəşriyyatının xüsusi önəm verdiyi “şüur axını” və “yaddaşın arxeologiyası” mövzuları ilə tamamilə eyni dalğadadır.

Nəticə: Niyə “Alatoran” Nəşriyyatı Bu Kitabı Təqdim Etməlidir?
“Alatoran” yarandığı gündən bəri Azərbaycan ədəbi mühitinə bəsit və populyar mətnləri deyil, oxucunun intellektini zorlayan, onu düşünməyə və estetik zövqünü böyütməyə məcbur edən əsərləri gətirmişdir.

Maşado de Assusun “Don Kasmurro” romanı Azərbaycan dilinə tərcümə olunacağı təqdirdə:

Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatının yalnız Markes və ya Borxesdən ibarət olmadığı faktını ortaya qoyacaq,

Psixoloji realizmin və modernizmin köklərinə işıq tutacaq,

Yazıçılarımız və gənc nəsr ustalarımız üçün fərqli bir romançılıq texnikasının (bədii manipulyasiya sənətinin) qapılarını açacaqdır.

“Don Kasmurro” — insan ruhunun qaranlıq, şübhəli və alatoran dəhlizlərində unudulmaz bir gəzintidir.

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

İlham Əzizin “Qəvvas” romanı haqqında qeydlərim

1
İlham Əzizin “Qəvvas” romanını oxuyub tamamladım. Son dərəcə həyəcanlı və maraqlı bir kitabdır. Demək olar ki, birnəfəsə oxudum və romanın təsiri hələ bir müddət davam edəcək.
Doğrusu, hörmətli alimimiz Cəmil müəllimin (Cəmil Həsənlinin) kitab haqqında yazdığı tərifli məqalə diqqətimi “Qəvvas”a yönəltdi və əsəri tapıb oxumağı özümə borc bildim: “Roman doğrudan da son dövrən ən maraqlı bədii mətninə iddia edə bilər” və kitabı oxuduqdan sonra professorun sözlərinə haqq verməyə bilmirsən. Əsərin bədii mətn olaraq bir çox qüsurları olsa da roman haqqında xoş sözlər söyləmək üçün də çoxlu səbəb vardır. Kitabı oxuyaraq bəzi qeydlər apardım, həm yazıçının, həm də ədəbi prosesin inkişafı baxımından faydalı olacağını düşünərək, düşüncələrimi diqqətinizə çatdırıram.

2
Daha öncələr İlham Əzizin bir neçə hekayəsini oxumuş və onun bədii talantdan məhrum olduğu qənaətinə gəlmişdim. Buna görə də, düzünü deyim, onun yeni romanından heç nə gözləmirdim. Ancaq Cəmil müəllim kimi ciddi bir adamın bu əsər haqqında yüksək sözlər söyləməsi, kitab haqqında uzun məqalə yazması mənim də marağıma səbəb oldu. Üstəlik, Seymur Baycan da zəhmətə qatlanıb tərifli bir məqalə yazmışdı, görünür müəllifin xahişi üzərinə etmişdi bunu, çünki yazıda Seymur qələminin kəsəri hiss olunmurdu. Nə isə ki, kitabı aldım və oxudum. Bəri başdan deyim ki, bu əsər müəllif haqqındakı əvvəlki fikirlərimi o qədər də sarsıtmadı. Deyə bilərsiz, necə olur, əsər maraqlıdır, birnəfəsə oxunur, ancaq eyni zamanda, yazar bədii talantdan məhrumdur, və ya daha dəqiq ifadə ilə desək, bu talant ibtidai dərəcədədir. Bu fikrimi izah etməyə çalışım. Bir insan taleyin hökmü ilə çox maraqlı hadisələrin içinə düşə bilər, həyatı dəyirmanın boğazından keçər, zamanın qaynar qazanında bişər, yazıçı olmasa belə yazdıqları oxuyanların dəhşətli marağına səbəb olar. İlham Əzizdə də belədir. Başına maraqlı hadisələr gəlib, ancaq onları pinti şəkildə qələmə alıb. Hiss olunur ki, müəllifin mütaliə bazası zəifdir və ya keşməkeşli həyat yaşaması onun, bir qəvvas kimi, ədəbiyyatın dərinliklərinə enməsinə imkan verməyib. Əgər belə olmasaydı taleyin ona qismət etdiyi dramatik həyat hekayəsini daha dolğun və təsirli yaza bilərdi. Cəmil müəllimin də qeyd etdiyi kimi, əsərin avtobioqrafik izlər daşıdığı açıq-aşkardır, müəllif bilavasitə öz başına gələn, iştirakçısı olduğu hadisələri yazıb, daha doğrusu, çeynə-tüpür edib. Əslində, müəllif hadisələri korlayıb, onu ədəbi səviyyəyə qaldıra bilməyib.
3
Əsas qəhrəman İlqar bədii obraz kimi təqdim olunsa da, onu vəzifəyə qoyan, nazirlikdə işə düzəldən Saleh Məmmədov real tarixi şəxsiyyətdir. Onun “Narxoz”da xüsusi qrup yaratması və dürüst, əxlaqlı bildiyi gəncləri, öz tələbələrini 1992-ci ildə nazir təyin olunandan sonra öz yanına aparması sənədli xronikadır. Yazar gənc nazirin adını dəyişməyə ehtiyac görməyib, ancaq özünü İlqar kimi qələmə alıb və ya qələmə verib. Salyan rayonunun Noxudlu kəndində müəllim ailəsində anadan olmuş İlqar elə İlham Əzizin özüdür – bu xronikanı da olduğu kimi saxlayıb. Əvvəla, bu əsər sayəsində Saleh Məmmədovu tanıdığım üçün müəllifə təşəkkür edirəm. İnternetdə bir az araşdırdım, 35 yaşında maliyyə naziri olmuş bu adam necə saf, ideal, təmənnasız bir insan olub, gələcəyə necə inanıb və özü kimi əqidəli saydığı gənc iqtisadçıları, öz tələbələrini xüsusi bir qrup şəklində nazirliyə gətirib. (Saleh müəllim kimi vicdanlı bir soydaşımızın olmasından qürur duyuram) 13 nəfərdən ibarət bu qrup 1300 tələbənin arasından müsabiqə yoluyla seçilib, yeni müstəqil olmuş respublikanın ən vacib orqanını onlara həvalə edib. Gənc nazir və gənc kadrlar, təsəvvür edirsiz. Təkcə bu fakt Elçibəy hakimiyyəti haqqında nə qədər çox şey deyir. Demək ki, yeni ölkə qurmağa cəhdlər edilib, ancaq baş qəhrəman İlqarın xronikası bu cəhdlərin nə üçün uğursuz olduğunu açıb ortaya qoyur. Elçibəyin məşhur sözünü burada xatırlamaya bilmirsən: “Fransdan xalq gətirəsi deyildik ki, olanımız budur”. Maliyyə Nazirliyində işə düzəlmiş bu sütül kadrlar, cəmi bir neçə ayın içində mahir fırıldaqçılara çevrilirlər, dövlətin pulunu mənimsəməkdən ötrü yollar axtarırlar, “abnaliçka” işlərinə qurşanırlar.
“Yoxlamaları yaxşı apardığıma görə işdə hörmətim artmışdı. Rəis şöbəyə aid bəzi şeyləri mənimlə məsləhətləşirdi. Çox keçmədi, təhsil və səhiyyə nazirliklərinin də büdcəsini mənə tapşırdılar. Həmin nazirliklərin iqtisadiyyat idarələrinin rəisləri yanıma gəlib-getməyə başlamışdılar. Onlardan altı aylıq, illik hesabatları qəbul edir, büdcələrini hesablayır, tapşırıqlarımı verirdim. Elə ilk “şirinliyimi” də onda aldım. Təhsil Nazirliyinin İqtisadiyyat idarəsinin rəisi hesabatı verəndən sonra mənə konvert uzatdı. Başa düşməyib konverti elə oradaca açmaq istədim. İdarə rəisi əl-ayağa düşüb: – Müəllim, sonra açarsız, yüngülvari şirinlikdir, – demişdi. O gedəndən sonra konverti açmışdım, içində diri yüz dollar görüb sevinmişdim. Sonralar məlum oldu ki, bu şirinliklər nazirlikdə ənənədir. Əvvəlcə təklif etməyə çəkiniblər, yaxşı bilirdilər, bizi birbaşa nazirin özü seçib gətirib. Həmin yüzlüyə “Köhnə Bakı” univermağından dama-dama pencək aldım.” (s. 15)
Bu hadisə təqribən 1993-cü ildə baş verib. Nazir Saleh Məmmədov hələ vəzifə başındadır. Onun etibar etdiyi gənc kadr artıq ilk rüşvətini alır. Və müəllif bunu şirin, yumoristik bir dillə təsvir edir. İlqar tutduğu vəzifənin necə milli strateji əhəmiyyət daşıdığını dərk etmir, dövlətçilik anlayışı yoxdur, və bu kiçik rüşvətin necə böyük cinayət olduğunu başa düşmür… Və bu gənc iqtisadçı görünməmiş sürətlə qatı bir yaramaza çevrilir. Ərzaq anbarına girmiş siçovul kimi, gənc kadrlar əl-ələ verib nazirliyi, əslində dövləti içəridən dağıdırlar. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, orta aylıq əmək haqqının 50 dollar olduğu zamanlarda İlqar bir fahişənin göbəyinə 1000 dollar sayır.
“O dövrlər ölkədə köçürmə pulla heç bir iş görmək, heç nə almaq mümkün olmadığına görə hamı məcburən nağdlaşdırma edirdi. Saxta firmalar açılır, pullar ora köçürülür, bankdakı işbazlar pulun otuz faizini götürür, qalanını nağd şəkildə qaytarırdı. Ölkədə buna nəzarət mexanizmi yox idi. Çox götür-qoydan sonra belə qərara gəldim ki, Elşənin adına firma açıb onu da direktor kimi qeydiyyatdan keçirək.” (s. 17)
Yuxarıda misal gətirdiyim parçaya Azərbaycan xalqının alın yazısı deyə bilərik. Bu bir abzaslıq yazıda xalqın bədbəxtlik xronikası öz əksini tapıb. Elşən İlqarın kəndçisi, orta və ali məktəb yoldaşıdır, ən yaxın sirdaşıdır. Yenicə müstəqil ölkə olmuşuq, o illərin aclıq və səfalətini bilən bilir, ölkədə müharibə gedir, qaçqınlar məsələsi böyük bir fəlakət kimidir, dövlət üçün hər manat qiymətlidir, Maliyyə Nazirliyində isə gənc kadrlar, onlara gösstərilən etimadı görün necə doğruldurlar:
“Görəcəyim işlərin pulunu özüm dövlət büdcəsindən əlavə olaraq ayırırdım. Təşkilatların hesablarına oturan kimi onlar da pulu bizim firmaya köçürürdülər, hamının da haqqı çatırdı. Əslində, nə qida alırdıq, nə təmir edirdik. Pulun hamısını özümüzə götürə bilməzdik, gözdən pərdə asmaq üçün iş də görülməliydi. Pulun bir hissəsini götürür, qalanını idarə müdirlərinə qaytarırdıq ki, lazım olan işləri onlar görsünlər. Nazirliyin idarə rəislərindən bir neçəsi ilə yaxın münasibət qurmuşdum. Onlar da mənim bir sözümü iki eləmirdilər. Arabir sözarası çatdırırdım ki, rəhbərliklə yaxın münasibətlərimə baxmayın, heç kimə sirr vermərəm. Nazir müavininə yaxın bir adam da tapmışdım. Onun vasitəsilə istəklərimi müavinə çatdırırdım.” (s.18)
Bu xronikanı olduğu kimi yazan müəllifi müdafiə məqsədilə deyə bilərsiz, bu da ustalıqdır, o dövrün real mənzərəsini əks etdirib. Siznlə razıyam, buna görə yazıçıya təşəkkür etməliyik.
“Elşənlə gördüyümüz işlər genişlənmişdi. Xəstəxanaların soyutma-isitmə sistemlərini təmir etdirir, dəmiryol məktəblərinə mal-material alır, xüsusi tipli orta məktəblərə qida göndərirdik. Əvvəllər bu işləri idarə və müəssisələr özləri etsələr də, sonradan hamısını öz əlimizə almışdıq. Aşağı qiymətə aldığımız malları çox baha qiymətə təhsil müəssisələrinə verir, xəstəxanada təmir işlərinin qiymətini həddindən artıq şişirdirdik. Elşən də işə can yandırır, hara deyirdimsə, gedib problemləri asanlıqla həll edirdi.” (s.21)
Bu qədər dəqiqliklə verilən detallar bədii yazı materialı deyil, birbaşa müəllifin şəxsi yaddaş kartından köçürülmüş sənədlərdir. Romanda hər personaj və hadisə əsas süjetin dramatik xəttinə xidmət etməli olduğu halda, bu mətndə hadisələrin axınını süjet yox, müəllifin xatirələri idarə edir. İlqarın obraz kimi transformasiyasındakı qeyri-adilik, utancaq tələbədən bir qrup fırıldaqçını idarə edən rəhbərə çevrilməsi, mətnin zəifliyindən yox, müəllif eqosundan qaynaqlanır. Yazıçı öz keçmişini yazarkən fırıldaq və rüşvət sxemlərini böyük bir qürur və dəqiqliklə (“pul ki mənim əlimdədir”, “otuz faizini bank götürürdü”) təsvir edir. Çünki keçmişdəki bu “böyük pullar” və “şəhər bizim əlimizdədir” statusu görünür hələ də müəllifin daxili eqosunu oxşayır, bununla özünü kimlərəsə göstərmək istəyir, çox güman onun kimi “yüksək mərtəbələrə” çata bilməyən, pul və mafiya söhbətlərindən ağzı sulanan gənc ədəbiyyat nümayəndələrinə. Digər tərəfdən, daxilən özünü təmizə çıxarmaq üçün mətndə daimi bir “mən əslində qorxaq idim, qaçmaq istəyirdim, hamı məni sevirdi” müdafiə mexanizmi qurub. Bu, yazıçı təxəyyülünün yaratdığı bir qəhrəman deyil, əslində real insanın öz keçmişi ilə daxili haqq-hesabının nəticəsidir. Roman boyunca tez-tez özünü təmizəçıxartma cümlələrinə rast gəlmək olur, hadisəni danışan birinci şəxs özünü məsum, günahsız göstərmək istəyir.
4
Roman iki hissədən ibarətdir: Bakıda, Maaliyyə Nazirliyində cinayət işlərinə qurşanan İlqar, həbs olunmaq təhlükəsi qarşısında Rusiyaya qaçır, Ufa şəhərindəki kriminal qrupa qoşulur. İstər Bakı, istərsə Ufa hadisələri son dərəcə gərgin və sürükləyicidir. İstər Bakı təsvirlərində, istərsə Ufa xronikasında çoxlu adlar çəkilir, ancaq oxucu bu adları sanki buxarlı şüşə arxasından görür, personajların xarakter özəllikləri çox xəsis notlarla verilib, təqribən bu cür: “Səlim bəstəboy, bığlı, toppuş, Mirzəli isə uzun, arıq, qaşları qalın adam idi. Səxavət nazikbığ, savadsız, pencəyi həmişə əyninə iki ölçü böyük, zarafatının, danışığının yerini bilməyən, Rafael hündürboy, sürətlə danışan, başının qabağı seyrək, sarışın, göygöz, əzələli, yaltaq, Ramiz cavan olsa da, saçları ağarmış, qarabığ, həvədiş, əvvəllər qadın türməsində nəzarətçi işləmiş, danışanda ağzından tüpürcək tökülən adam idi.” Hadisələr gündəlikdən roman səhifələrinə köçürülmüşə bənzəyir, emal edilməmiş xam material şəklində oxucuya təqdim olunub. Kriminal avtoritet Cəmilin ürəyindən bıçaqlanması kimi koloritli bir səhnənin üzərindən bir-iki xəsis cümlə ilə keçilib.
5
Romanın ən gözəçarpan problemlərindən biri gender balansının pozulmasıdır. Qadın personajlar epizodikdir, üst-üstə romanın heç 15 səhifəsi onlara ayrılmayıb. Kişi dünyasının bu qədər dominant olması əsəri birtərəfli “kriminal-detektiv” səviyyəsində saxlayır. Qadın dünyasının zərifliyinin, xüsusən də Lətafətin sevgisinin dərin psixoloji təsvirlərinin mətnə daxil edilməməsi əsərin bəsitliyinə dəlalət edir, yüksək səviyyəli psixoloji-fəlsəfi romanın izini burada görmürük. Halbuki xam material olaraq bunlar romanda var. Romanda qadın personajlar birmənalı olaraq kölgədə qalır, İlqarın kobud, birtərəfli maskulin yanaşması əsərin emosional qatını zəiflədir. İlqarın yaramaz xisləti Lianaya münasibətdə bir daha üzə çıxır, onunla sevgili olduğu halda başqa qızlarla eyş-işrət məclislərinə qatılır. Qız xəstələnəndə ondan dərhal uzaqlaşır, ona qahmar çıxmır. İlqarın qadınlara münasibəti 90-cı illər postsovet azərbaycanlı kişiyə məxsus maskulin (kişi mərkəzli) təfəkkürün məhsuludur. O, qadını seviləcək, dərindən duyulacaq bir fərd kimi yox, eyş-işrət predmeti kimi görür. İlqar pulu necə fırlatmaq lazım olduğunu bilsə də, qadın qəlbinin incəlikləri ona tamamilə yaddır. Maliyyə Nazirliyinə işə düzələndən cəmi bir neçə ay sonra canavarlaşmış bu insan həyatının Ufa mərhələsində təhsilini, savadını, insani keyfiyyətlərini tamamən unudur, həyatını oğru qanunlarıyla tənzimləyir və bir oğru kimi düşünür. Ufa şəhərinə yeni gəlməsinə baxmayaraq, yoldan keçərkən gördüyü yeni açılmış bir restoranı oğru dostlarına göstərib deyir: “Bu yeri əldən vermək olmaz, biz tələsməsək, başqa qruplar gəlib sövdələşəcək.” İlqar sadəcə yaramaz deyil, göründüyü kimi, yaradıcı yaramazdır, yaramazlıq etməkdən ötrü beyni daim yeni planlar qurur.
6
“Qəvvas” romanını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindəki yeri baxımından qiymətləndirsək, bu əsəri “kriminal-detektiv” janrda yazmış Qənimət Əlisaoğlunun, İsmayıl Qarayevin, Çingiz Ələkbərzadənin əsərləri ilə bir sıraya qoya bilərik. Romanındakı “obşak”, “strelka”, çeçen qruplaşmaları və 90-cı illər postsovet reallığının soyuq təsviri məhz Çingiz Ələkbərzadə əsərlərindən gələn realizmlə birbaşa səsləşir. “Qəvvas”ın baş qəhrəmanı İlqar bəsit bir küçə soyğunçusu deyil. İnstitut bitirmiş, Maliyyə Nazirliyində işləmiş, “abnaliçka” və böyük dövlət köçürmələri sisteminə bələd olan bir intellektualdır. Bu tipaj Qənimət Əlisaoğlunun əsərlərindəki dövlət strukturlarına sızmış qudurğan, təhlükəli və eyni zamanda savadlı cinayətkar, yaxud sistemin qurbanı olan məmur obrazları ilə tam mənada üst-üstə düşür. Dolayısıyla, “Qəvvas”ın ədəbiyyatdakı yerini adını çəkdiyim bu yazıçılarla bir sırada kateqorizə etmək lazımdır. Başqa sözlə, bu əsər bizim öz milli “çtiva”larımız arasında layiqli yer tutmağa layiqdir. Romanda yazıçı 90-cı illər “etiraflarını” bədii libasa bürüməyə çalışsa da, nəticədə ortaya roman yox, estetik süzgəcdən keçməmiş, sənədli bir məmur xronikası çıxıb – bir məmurun memuarı.

7
Romanda haqqında ən az danışılan, lakin bütün hadisələrdə arxa fon kimi var olan Ata obrazı üzərində düşünməyə dəyər. İlqar nazirlikdə işə düzələndə ilk olaraq atasına zəng edir, ən kritik anlarda atasını xatırlayır, sanki bütün hərəkətləri Atanın təqdirini almaq və ya onun zəhmindən qurtulmaq üçün edir.
İlqar və atası arasındakı münasibət ilk baxışda fədakar bir ata və çətinliyə düşmüş oğul hekayəsi kimi görünsə də, əslində bu əlaqənin arxasında böyük bir psixoloji travma, basdırılmış günahkarlıq duyğusu dayanır. Atanın romandakı obrazı təmiz, dürüst, heç vaxt səhv etməyən, əxlaqi dəyərləri hər şeydən uca tutan ideal bir müəllim profilidir. İlqarın daxilində atasına qarşı həm sonsuz bir heyranlıq, həm də böyük bir qorxu və əziklik kompleksi var. İlqarın institut illəri, Maliyyə Nazirliyində işə düzəlməsi əslində onun özünün yox, atasının onun üçün cızdığı “böyük ziyalı-məmur” gələcəyinin bir hissəsidir. İlqar əslində (bəlkə də) yazıçı olmaq istəyir, ola bilsin orta məktəbi bitirəndə sənədlərini filologiya fakültəsinə vermək istəyib, çünki uşaqlıqdan gözünü açıb evdə kitab görüb, o da yazıçı olmaq, kitab yazmaq haqqında düşünüb, ancaq despot ata onun bu arzularını beşikdəcə boğub, onu it hürən tərəfə deyil, işıq gələn tərəfə yönəldib, orada oğlunu divlərin gözlədiyini bildiyi halda. İlqar özünün deyil, atasının arzusunu reallaşdırmaq üçün iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olub, sanki atasından qisas alırmış kimi həvəslə pul maxinasiyalarına girir, “bax, sən istədin, mən də belə oldum” deyərcəsinə. Atanın Masazırdakı evini – bəlkə də İlqarın oğurluq pulla aldığı evi – oğlunun borcu üçün satması psixoloji olaraq bir növ onun “fədakarlıqla manipulyasiyasıdır”. Ata bu hərəkətlə İlqarı özünün yanlış tərbiyəsi ilə atdığı kriminal dünyadan xilas edir, amma eyni zamanda İlqarın boynuna ömrünün sonuna qədər daşıya bilməyəcəyi bir mənəvi yük qoyur. İlqar Bakıya azad bir adam kimi qayıtmır; o, artıq atasına həyatını, hər şeyini borclu olan, atasının qarşısında həmişə başıaşağı qalmağa məhkum edilmiş bir məğlub kimi qayıdır. Atanın İlqara dediyi bir söz bu mənada olduqca xarakterikdir: “Qayıt çıx gəl, otur kənddə, daha səni heç yerə buraxmayacam. Evimiz-eşiyimiz, yerimiz-yurdumuz, yeməyə bir tikə çörəyimiz… Bizim də qoca vaxtımızdı, bu gün varıq, sabah yox, gəl otur bu yurdda, bəy balası kimi dolanacaqsan”. Ata özünü bəy, oğlunu da “bəy balası” kimi görmək istəyir. Faciənin qaynağı da deyəsən elə buardadır. Ata-oğul münasibəti romanda sadəcə bir xilaskarlıq aktı deyil, Şərq ailə modelindəki “avtoritar ata və günahkar oğul” arxetipinin dramatik, daxili sarsıntılarla dolu psixoloji toqquşmasıdır.

8

Bu yazını yazarkən obyektiv olmağa, əsərin tənqidi cəhətlərini göstərməklə yanaşı müsbət tərəflərini də göstərməyə çalışdım. Məncə olduğumuz kimi görünməliyik. Biri-birimizi tərifləməklə, neqativləri palaz altına süpürməklə indiki mövcud durğunluqdan çıxmamız mümkün deyil.

ƏDƏBİ MÜHİT
1

Yazı-pozu ilə məşğul olan bir çoxumuzun qəlbində günlərin bir günü bir roman nəşr etdirmək arzusu yatır.

Gəncliyimdə dəftər-dəftər gündəliklər tutar, sonu gəlməyən onlarla əlyazmaya başlayar, qeyd dəftərlərini çap olunmamış yazılarla doldurardım; kompüterimdə isə saysız-hesabsız fayllar yığılıb qalmışdı. İndi o yazdıqlarımın böyük əksəriyyəti yoxdur. Ya haradasa itib-batıb, ya zibil qutusuna atılıb, ya da kompüter faylları timsalında – böyük ehtimallı hansısa tullantı poliqonunda köhnəlmiş texnologiyaların yaddaşına birdəfəlik kilidlənib.

Bir çoxları kimi, mən də həmişə içimdə bir kitabın gizləndiyini düşünürdüm, amma bu arzunu gerçəkləşdirə bilmirdim. Həyat birtəhər həmişə araya girir, ciddi və müntəzəm şəkildə yazmağa vaxt tapmağıma mane olurdu.

İndi mənim 57 yaşım var. Görəsən, artıq gecdir? Yazıçı olmaq xəyalım bəlkə də çoxdan ölüb?

Heç vaxt “Heç vaxt” deməyin

Mənimlə eyni yaş dövrünü və eyni hissləri bölüşənlər üçün bir təsəlli var: dünya şöhrətli və uğurlu bir çox yazıçı ilk əsərlərini məhz 50 yaşından sonra işıq üzünə çıxarıblar. Bəlkə də, yazmaq üçün ömrün yetkin çağını gözləməyin ən böyük üstünlüyü – danışmağa daha çox hekayəmizin olmasıdır.

“Nyuberi” (Newbury) mükafatı laureatı, “Zamanda qırış” (A Wrinkle in Time) kitabının müəllifi Madlen L’Engli (Madeleine L’Engle) 50 yaşından sonra onlarla kitab yazıb. O deyirdi: “Qocalmağın ən gözəl tərəfi odur ki, sən indiyə qədər yaşadığın heç bir yaşı itirmirsən.”

Həyat təcrübəsi kitablar üçün ən mükəmməl xammaldır; bu təcrübəni qazanmağın isə ömrü yaşamaqdan başqa yolu yoxdur.

Aşağıda ilk romanlarını yalnız 50 yaş baryerini keçdikdən sonra çap etdirmiş 10 məşhur və uğurlu yazıçının siyahısını təqdim edirik. Siyahı gəncdən qocaya doğru sıralanıb.

1. Çarlz Bukovski (51 yaş) – “Poçt şöbəsi” (Post Office, 1971)
Bukovskinin 50 yaşına qədər bəzi şeirləri və bir neçə hekayəsi çap olunsa da, o, ilk romanı olan “Poçt şöbəsi”ni yalnız 51 yaşında nəşr etdirdi. Kitab onun poçt sistemindən təqaüdə çıxmasından cəmi bir il sonra işıq üzü görmüşdü. Bukovski cəmiyyətin ağır içki düşkünü olan, ağır işlərdə çalışan, çarəsiz, yoxsul və sərt təbəqəsinin həyatını olduğu kimi, çılpaqlığı ilə qələmə alması ilə tanınırdı.

2. Reymond Çandler (51 yaş) – “Böyük yuxu” (The Big Sleep, 1939)
Reymond Çandler də ilk romanından əvvəl jurnallarda qısa hekayələr dərc etdirən müəlliflərdən olub. 1939-cu ildə, 51 yaşında olarkən Çandler özünün ilk kitabı olan “Böyük yuxu” romanını çap etdirdi. Bu, Los-Ancelesli detektiv Filip Marlou tərəfindən aparılan təhqiqatdan bəhs edən bir kriminal roman idi.

3. Riçard Adams (52 yaş) – “Uotersip təpəsi” (Watership Down, 1972)
1920-ci ildə doğulan Riçard Adams Böyük Depressiya və İkinci Dünya Müharibəsinin çətinliklərindən sağ çıxmışdı. 1972-ci ildə onun indi hamıya məlum olan məşhur əsəri “Uotersip təpəsi” işıq üzü gördü. Bu, onun ilk çap olunan kitabı idi və Adamsın o zaman 52 yaşı vardı. Müəllif bunun sadəcə dovşanlar haqqında bir nağıl olduğunu iddia etsə də, əsərdə “Odisseya” ilə paralelləri, korrupsiyalaşmış rəhbərliyə və müharibəyə qarşı tənqidləri, eləcə də insanın təbiəti məhv etməsinə dair ekoloji mesajları görməmək qeyri-mümkündür.

4. Anna Syuell (57 yaş) – “Qara gözəl” (Black Beauty, 1877)
Bu məqalənin yarımbaşlığı belədir: “Yazıçılıq karyerasına başlamaq üçün heç vaxt gec deyil”. Lakin Anna Syuell üçün bu ifadə az qala özünü doğrultmayacaqdı. O, özünün məşhur “Qara gözəl” kitabını ağır xəstə yatağında olarkən yazmışdı. Nəhayət, 57 yaşında kitabını çap etdirə bildi. Bu, onun həyatında nəşr etdirdiyi ilk və yeganə kitab oldu. Yazıçı kitabın nəşrindən cəmi beş ay sonra dünyasını dəyişdi.

5. Meri Uesli (57 yaş) – “Danışıq şərtləri” (Speaking Terms, 1969)
1912-ci ildə doğulmuş Meri Uesli 1969-cu ildə – 57 yaşında olarkən uşaqlar üçün iki kitab nəşr etdirdi: “Danışıq şərtləri” və “Altıncı möhür” (The Sixth Seal). Lakin o, daha çox böyüklər üçün yazdığı əsərlərlə şöhrət qazandı. Yazıçının 70 yaşında nəşr etdirdiyi “Növbəyə girmək” (Jumping the Queue, 1983) romanı dünya səviyyəli bestsellerə çevrildi.

6. Laura İnqalls Uaylder (65 yaş) – “Böyük meşədəki balaca ev” (Little House in the Big Woods, 1932)
Laura İnqalls Uaylder haqqında yazmaq üçün mütləq əvvəlcə həyatı yaşamaq və təcrübə toplamaq lazım olduğunun ən bariz nümunəsidir. Onun Orta Qərbdə, pionerlər dövründə böyüməsindən bəhs edən məşhur kitab seriyası nəsillər boyu oxucuların sevimlisinə çevrilmiş, hətta ürəkləri isidən məşhur bir teleserialın yaranmasına ilham vermişdir. Müəllif bu seriyanın ilk kitabı olan “Böyük meşədəki balaca ev” əsərini 1932-ci ildə, 65 yaşında çap etdirib.

7. Karl Marlantes (65 yaş) – “Matterhorn” (2010)
Karl Marlantes, əlbəttə ki, yazmağa 50 yaşından sonra başlamamışdı. Onun üçün bu şahəsərin ideyası hələ 1969-cu ildə Vyetnam cəngəlliklərində sağ qalmaq uğrunda mübarizə apararkən beynində doğulmuşdu. O, yaşadıqlarını 70-ci illərin sonlarında kağıza köçürməyə başladı. Əlyazma üzərində tam otuz il işlədikdən sonra, nəhayət, kitabı 2010-cu ildə nəşr etdirdi. Həmin vaxt onun 65 yaşı vardı. “Matterhorn” böyük ölçüdə Marlantesin Vyetnam müharibəsi zamanı dəniz piyada zabiti kimi yaşadığı şəxsi təcrübələrinə əsaslanır. Müəllif bizimlə amansız şərtlərin, irqi qarşıdurmaların, bacarıqsız rəhbərliyin və müharibə dəhşətlərinin ağır mənzərəsini bölüşür.

8. Frenk Makkort (66 yaş) – “Anjelanın külü” (Angela’s Ashes, 1996)
Frenk Makkort Nyu-Yorkda müəllimlik fəaliyyətini başa vurub təqaüdə çıxana qədər bədii yaradıcılıqla məşğul olmayıb. 1996-cı ildə, 66 yaşında olarkən o, ilk kitabı olan “Anjelanın külü” roman-bioqrafiyasını nəşr etdirdi. İrlandiyanın Limerik şəhərində keçən yoxsul uşaqlıq illərindən bəhs edən bu memuar yazıçıya “Pulitser” (Pulitzer) mükafatı və Milli Kitab Tənqidçiləri Dairəsinin mükafatını qazandırdı.

9. Harriet Doerr (73 yaş) – “İbarra üçün daşlar” (Stones for Ibarra, 1984)
1984-cü ildə Harriet Doerrun ilk romanı işıq üzü görəndə onun artıq 73 yaşı vardı. Müəllifin Meksikadakı şəxsi yaşayış təcrübəsinə əsaslanan “İbarra üçün daşlar” romanı ABŞ-da “İlk bədii əsər” nominasiyasında Milli Kitab Mükafatına layiq görüldü.

10. Norman Maklin (74 yaş) – “Ortasından çay keçir” (A River Runs Through It, 1976)
Norman Maklin özünün ilk romanını 1976-cı ildə, 74 yaşında nəşr etdirib. Buna qədər o, ABŞ Meşə Təsərrüfatı Xidmətində çalışmış, həmçinin Çikaqo Universitetində ingilis dili professoru olmuşdu. Montanada, presviterian keşişinin ailəsində böyüməsindən bəhs edən bu bioqrafik əsərdə Maklin həyatın ritmini tilovla balıq ovlamaq metaforası vasitəsilə bədii şəkildə təsvir edir. Roman böyük rəğbətlə qarşılandı və sonradan uğurlu bir filmə adaptasiya olundu.

Ralf Valdo Emerson deyirdi: “Ən gözəl nəğmələr ən köhnə skripkalarda çalınır”.

Bir insanın yaşının çox olması heç də onun yazıçı kimi gələcəyinin olmadığı anlamına gəlmir. Əksinə, 50 yaşdan yuxarı insanların zəngin həyat təcrübəsi onlara mükəmməl bir roman yaratmaq üçün lazımdır olan hekayələri bəxş edir.

 

Məqalənin müəllifi: Kurt Meltser (Curt Melzer)

GÜNDƏM
0

Dr. Akbar Mahmoudi

Psixoloq və psixoterapevt

 

Xülasə

Zorakılıq tətbiqi fenomeni, xüsusilə təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən nümayişçilərə qarşı ölümcül gücün istifadəsi, sosial psixologiya, siyasi sosiologiya və hakimiyyət araşdırmalarının kəsişməsində ən mürəkkəb mövzulardan biridir. Bu məqalə İran təhlükəsizlik qüvvələrinin davranışına təsir edən psixoloji və struktur mexanizmləri izah etməyi hədəfləyir. Bunun üçün “Milgram eksperimenti”nin nəzəri çərçivəsindən istifadə edir və onu itaət, hakimiyyət və zorakılıq sahələrindən olan tamamlayıcı nəzəriyyələrlə birləşdirir. Tədqiqat metodu analitikteoretikdir və sistemli ədəbiyyat icmalına əsaslanır. Nəticələr göstərir ki, hakimiyyətə itaət, agentlik vəziyyəti, institusional təzyiq, cəza qorxusu, qrup konformizmi, ideoloji legitimləşdirmə və dehumanizasiya prosesləri zorakı davranışın yaranmasına birgə və qarşılıqlı şəkildə təsir edir. Məqsəd bu nəzəri çərçivəni İran təhlükəsizlik qüvvələrinin davranışının təhlilinə tətbiq etmək və dövlət zorakılığına çoxölçülü izah verməkdir.
Açar sözlər: Hakimiyyətə itaət, Milgram eksperimenti, dövlət zorakılığı, dehumanizasiya, sosial psixologiya, İran

Giriş

İranda müxtəlif etirazlar kontekstində əsas sual budur ki, rəsmi institutlar daxilində adi insanlar necə olur ki, mənəvi və insan haqları prinsipləri ilə tam ziddiyyət təşkil edən hərəkətlərə qadir olurlar. Son məlumatlara görə, Tehrandakı Rəcəi Ürək Araşdırmaları və Tibb Mərkəzinin iki tibb bacısı yaralı nümayişçilərə tibbi yardım göstərdikdən sonra həbs edilmiş və son etirazlar zamanı dəfələrlə işgəncəyə və təcavüzə məruz qalmışdır. Onlar ağır xəsarətlər almış, o cümlədən bağırsaq zədələri və tam histerektomiya yaşamışlar. Bu hadisə tək bir istisna deyil, dissidenti, həmçinin insani və sosial həmrəyliyi kriminalizə edən sistematik qorxutma strategiyasının bir hissəsidir. Tibb bacılarına qarşı zorakılıq dövlət repressiyası, patriarxal strukturlar və sistemik zorakılıq mexanizmlərinin necə birləşdiyini göstərir. Bu tibb bacılarının hadisəsində seksual zorakılıq hakimiyyət aləti kimi məqsədli şəkildə istifadə edilmişdir.

Amnesty Internationalın məlumatlarına görə, “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı zamanı da eyni şəkildə seksual zorakılıq tətbiq edilmişdir. Bu hesabatlarda təhlükəsizlik qüvvələri və İran kəşfiyyat orqanlarının əməkdaşları tərəfindən törədilmiş 45 seksual zorakılıq hadisəsi sənədləşdirilmişdir. Zərərçəkənlərin yeddisi 12–17 yaş arası yeniyetmələr idi. Təcavüz metodlarına anal, vaginal və oral zorakılıq, müxtəlif əşyaların (taxta, çubuq, şüşə, borular) istifadəsi, həmçinin 10 nəfərə qədər şəxsin iştirak etdiyi qrup təcavüzləri daxil idi.

Seksual zorakılıq hakimiyyət və təzyiqin ifadəsi kimi dünyanın digər yerlərində də mövcuddur, lakin bu fenomen İranın dini və şərq avtoritarizmi çərçivəsində uzun ənənəyə və xüsusi formaya malikdir. Bəstani Pərizi yazır ki, bir çox İran hökmdarları hərbi qələbələrdən sonra öz güc və üstünlüklərini nümayiş etdirmək üçün məğlub edilmiş şəxsləri əvvəlcə sarayda və ictimaiyyətin gözü qarşısında seksual olaraq təhqir edirdilər.

Bu məqalədə Milgram eksperimenti çərçivəsində verilən sual belədir:
Bu dövlət aktorlarının təsəvvürə sığmayan hərəkətləri onların fərdi kimliyi, şəxsiyyəti və psixologiyası ilə izah oluna bilərmi – yoxsa bu, sosial psixologiya çərçivəsində müzakirə edilməli olan struktur fenomenidir?

 

Milgram Eksperimentinin Xülasəsi

Milgram eksperimenti sosial psixologiyanın ən fundamental araşdırmalarından biridir və ilk dəfə 1961ci ildə Yale Universitetində psixoloq Stenli Milgram tərəfindən aparılmışdır. Bu eksperiment hakimiyyət təsiri altında insan davranışının təhlili üçün böyük əhəmiyyət daşıyır və tarixi vəhşiliklərin izahında geniş istifadə edilmişdir. Holokostun dəhşətlərindən sonra hakimiyyətə itaət məsələsi sosial elmlərin əsas suallarından birinə çevrilmişdi. Eksperimentin məqsədi adi insanların hakimiyyət fiqurlarının göstərişlərinə nə dərəcədə tabe olduqlarını araşdırmaq idi – hətta bu göstərişlər onların vicdanı və mənəvi dəyərləri ilə ziddiyyət təşkil etdikdə belə.

Milgram göstərdi ki, adi əhalinin üçdə ikisi elmi görünüşlü bir avtoritet tərəfindən tanımadıqları bir insana zərər verməyə sövq edilə bilər. O, bunu insanları mənəvi cəhətdən mühakimə etmək üçün deyil, itaətin psixoloji mexanizmlərini daha yaxşı anlamaq üçün etmişdi. Eksperiment itaətin psixoloji ölçülərini və “mənəvi təslimiyyətə” gətirib çıxaran sosial faktorları üzə çıxardı. Milgram iki davranış rejimini fərqləndirdi:

  • Autonom vəziyyət:Şəxs öz vicdanı və şəxsi dəyərlərinə əsasən hərəkət edir.
    • Agentik vəziyyət:Şəxs özünü başqalarının əmrlərini icra edən bir vasitə kimi görür və məsuliyyəti avtoritetə ötürür.
    Bu vəziyyətdə insan özünü məsul hiss etmədən qəddar hərəkətlər edə bilər.

 

Eksperimentin Quruluşu

Hazırlanmış ssenaridə təcrübə rəhbəri iştirakçıya – “müəllim” rolunu oynayan şəxsə – izah edirdi ki, eksperimentin məqsədi cəzanın öyrənməyə təsirini araşdırmaqdır. Müəllim “şagirdə” (əslində aktyor) suallar verməli və səhv cavablar zamanı 15dən 450 volta qədər artan elektrik şokları tətbiq etməli idi. Şagird iştirakçının gözü qarşısında yan otaqda stula bağlanır və elektrodlarla qoşulurdu. Müəllimin qarşısındakı cihazda “yüngül şok”dan “təhlükəli şok”a qədər işarələr vardı. Təcrübə rəhbəri – özü də aktyor – şagird etiraz etdikdə və ya ağrı ifadə etdikdə belə, iştirakçıdan davam etməsini tələb edirdi. Əslində heç bir şok verilmirdi, lakin rəhbər şokların ağrılı olduğunu bildirirdi.

Eksperiment zamanı reaksiyalar

Gərginlik artdıqca şagirdin reaksiyaları da güclənirdi:

  • təxminən 150 voltdan: iniltilər, etiraz, dayandırma xahişi
    • 300 voltdan: yüksək qışqırıqlar
    • sonda: tam sükut (təhlükə siqnalı)

İştirakçı tərəddüd etdikdə rəhbər standart cümlələrdən istifadə edirdi:
“Davam etməlisiniz”, “Zəhmət olmasa davam edin”, “Eksperiment bunu tələb edir

Əsas Nəticələr

Nəticələr bütün gözləntilərə zidd idi:
• Demək olar ki, heç kim başlanğıcdan etibarən şok verməkdən imtina etmədi.
• İştirakçıların 65 %-i maksimum 450 volt gərginliyə qədər davam etdi.
• Gərginliyin addımaddım artırılması davranışı normallaşdırdı.
• Bir çoxları güclü stress və mənəvi konfliktlər yaşadı, lakin yenə də itaət etdilər.
• Kişilər və qadınlar oxşar itaət səviyyələri göstərdilər.

Bu nəticələr göstərir ki, adi insanlar hakimiyyət təsiri altında agentik vəziyyətə düşə bilərlər. Bu vəziyyətdə onlar özlərini məsuliyyət daşıyan kimi görmür və qeyriəxlaqi və ya qeyriinsani hərəkətlər edə bilirlər. Beləliklə, itaət ilk növbədə şəxsiyyət xüsusiyyəti deyil, sosial strukturların, institusional legitimləşdirmənin və psixoloji proseslərin mürəkkəb qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.

Hannah Arendtin “şərin bayağılığı” anlayışını təqdim etdiyi Eyxman prosesi ilə bağlı təhlili baxımından bu belə deməkdir:
Cinayətkarlar mütləq “canavar” deyillər, sadəcə əmrlərə tabe olan adi insanlardır.
Arendt yazır ki, ən dəhşətli şər ona görə mümkün olur ki, adi insanlar mühakimə qabiliyyətindən imtina edir və onlara deyiləni itaətlə yerinə yetirirlər.

 

İran İslam Respublikası ilə Müqayisəli Təhlil

Nəzərə almaq lazımdır ki, Milgram eksperimentinin iştirakçıları “şagirdlərə” qarşı heç bir düşmənçilik hiss etmirdilər. Bu, İran vəziyyətindən əsaslı şəkildə fərqlənir. Avtoritar siyasi sistemlərdə itaətsizlik ağır nəticələrə səbəb ola bilər; cəza hədəsi ciddi psixoloji təzyiq yaradır və itaət ehtimalını artırır. Belə şəraitdə cinayətkarlar təkcə itaət səbəbilə deyil, çox vaxt öz hərəkətlərinin doğruluğuna ideoloji inamla da davranırlar. Bu isə cinayətkarla qurban arasında mənəvi məsafəni artırır və zorakılığı asanlaşdırır. Təhlil beləliklə “passiv itaətdən” “aktiv iştirakçılığa” keçir.

İran İslam Respublikasının diniideoloji çərçivəsində itaət etməyən tərəf “yer üzündə fəsad törədən”, “Böyük Şeytanın aləti” və — Xomeyninin dediyi kimi — “xərçəng şişi” hesab olunur. İşgəncə verən özünü “cərrahi şəfa verən” kimi görə bilər; o, “daha yüksək məqsəd” (“Sistemin qorunması ən ali vəzifədir”) naminə işgəncə verir və öldürür.

Nasist Almaniyasında da yəhudilər irqçi ideologiya ilə “zərərvericilər” və “aşağı insanlar” kimi deqradasiyaya uğradılmış, onların məhvi “higiyenik təmizləmə” adlandırılmışdı. İnsanların insan ləyaqəti əlindən alındıqda, onların məhv edilməsi daha asan olur. Hətta heyvanlar bəzən arzuolunmaz qruplara qarşı insanlardan daha çox qoruyucu davranış göstərə bilirlər.

Əhməd Xomeyni bir televiziya proqramında danışmışdı ki, atası evdəki milçəkləri öldürməz, onları paltosunun ətəyi ilə “mərhəmətlə” çölə çıxararmış. Lakin həmin “mərhəmətli” adam uşaqların və hamilə qadınların işgəncə və qətlini “Allahın razılığı”, “ilahi vəzifə” və “ilahi qanunun icrası” adı ilə əmr edirdi.

Başqa bir fərq avtoritetin roluna aiddir. Milgram eksperimentində təcrübə rəhbəri sadəcə ağ laboratoriya xalatı geyinirdi — “Zaman İmamının nümayəndəsi”nin müqəddəs libası və qara sallağı deyil. Bu “ilahi legitimləşdirilmiş” avtoritet möminlər üçün dünyəvi avtoritetdən tamamilə fərqli gücə malikdir. Eksperimentdə imtina edən azsaylı şəxslərdən biri ƏhdiƏtiq ruhani idi. O sonradan bildirmişdi ki, Allahın sonsuz gücü qarşısında hər bir insan avtoriteti mənasız görünür. Lakin Milgram haqlı olaraq qeyd edir ki, bu adam da itaətdən azad deyildi — o sadəcə daha yüksək avtoritetə itaət edirdi.

Bu mütləq itaətin simvolu müqəddəs mətnlərdə də görünür: İbrahim, tam itaətini sübut etmək üçün oğlunu qurban verməyə hazır idi. Yalnız ilahi müdaxilə nəticəsində oğul qoyunla əvəz edildi. Lakin bu “rəhmət” Ayətullah Gilani və Molla Həsəninin oğullarına şamil edilmədi — onlar atalarının əmri ilə edam olundular və Əhmədinejad tərəfindən “Ədalət simvolu” kimi təltif edildilər. Bir çox möminlər bu nümunəyə əsasən ailə üzvlərini rejimə satmışlar.

Repressiya orqanlarının aktorları — qeyd edildiyi kimi — zorakılığı yalnız mümkün edən deyil, onu gücləndirən bir mühitdə fəaliyyət göstərirlər. Sistem itaəti mükafatlandırır və “kənaraçıxmanı” cəzalandırır. Burada zorakılıq çox vaxt sadist meyldən və ya “monstr” şəxsiyyətdən deyil, rolların daxilləşdirilməsi və fərdiyyətin silinməsi yolu ilə mənəvi refleksiyanın azaldıldığı və ya dayandırıldığı institusional prosesdən doğur. Cinayətkarlar özlərini — Milgram iştirakçıları kimi — “vəzifəsini yerinə yetirən alətlər” kimi görürlər. Nürnberq prosesinin müttəhimləri də eyni şeyi demişdilər.

Bu “vəzifə icrası rejimində” utanc və ya vicdan təzyiqi cinayətin özünə deyil, tapşırığın “yaxşı” yerinə yetirilibyetirilməməsinə yönəlir. Hakimiyyət kimlikləri və davranışları formalaşdırır. Buna görə də rejimin hərbitəhlükəsizlik sistemində geniş yayılmış seksual zorakılığı fərdi pozuntu kimi izah etmək olmaz; o, hakimiyyətin daxilləşdirilməsinə xidmət edən institutlar, diskurslar və intizam texnikaları ilə bağlı struktur mexanizmdir.

Bundan əlavə, seksual zorakılığın nümayişkaranə xarakteri göstərir ki, o, yalnız birbaşa qurbanın nəzarət altına alınmasına deyil, bütün cəmiyyətə mesaj verməyə xidmət edir. Qurbanların bədəni siyasi hakimiyyətin simvolik səhnəsinə çevrilir. Hakimiyyət beləliklə istehsal olunur, öyrənilir və möhkəmlənir. İranda zorakılıq sosial, psixoloji və struktur səviyyələrdə eyni vaxtda təsir edən çoxqatlı konstruksiyadır və avtoritar iyerarxiyalar, zorakılığın institusional legitimləşdirilməsi, qrupdaxili normalar, tənqidi refleksiyanın olmaması, ideoloji normallaşdırma və hakimiyyət strukturlarının qarşılıqlı təsirindən yaranır. Cinayətkarlar mütləq “kənaraçıxanlar” deyil, çox vaxt qeyriadi sistemdə fəaliyyət göstərən adi aktorlardır və mənəvi refleksiya olmadan zorakılığın təkrar istehsalına töhfə verirlər.

Bundan başqa, İranın məhkəmə və təhlükəsizlik sistemi bu zorakılığı normallaşdırır: şikayətlər görməməzliyə vurulur, məcburi etiraflardan istifadə olunur, qurbanlar və onların ailələri hədələnir. Həbsxanalar, təcridxanalar, polis maşınları, hətta məktəblər və evlər belə həbs yerlərinə çevrilərək ayrıseçkilik, alçaltma və zorakılığın institusional məkanlarına çevrilir. Bu mühitlər repressiv davranışı asanlaşdırır və legitimləşdirir.

Struktur seksual zorakılığın nəticələri qurbanlarda müxtəlif psixoloji və kimlik pozuntuları şəklində özünü göstərir və uzunmüddətli peşəkar dəstək tələb edir. Patriarxal sistemlərdə qurbanlar damğalanma qorxusu ilə sosial və ailə bağlarından təcrid olunur. Daxili hüquqi təqibin olmaması ictimai şüurun gücləndirilməsini, zərərçəkənlərin insan hüquqları baxımından qorunmasını və beynəlxalq mexanizmlərin işə salınmasını zəruri edir.

 

Nəticə

Peşəkar baxımdan bu məlumatlar göstərir ki, zərərverici və norma pozan davranış yalnız sabit şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin ifadəsi kimi izah oluna bilməz; o, situativ amillərdən güclü şəkildə asılıdır. Xüsusilə legitim hesab edilən avtoritetin mövcudluğu və formal struktura daxilolma itaəti əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu vəziyyətdə şəxs məsuliyyəti avtoritetə ötürür və fərdi vicdan təzyiqi azalır. Lakin bu, cinayət məsuliyyətinin aradan qalxması demək deyil — nasist rejiminin cinayətkarlarında olduğu kimi.

Vacib məqam odur ki, Arendtin “şərin bayağılığı” nəzəriyyəsinin və Milgramın itaət mexanizmlərinin əhəmiyyətinə baxmayaraq, hər bir insanda potensial Eyxman və ya Xomeyni olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz. Daxilləşdirilmiş mənəvi normalarla xarici avtoritet təzyiqi arasındakı qarşılıqlı təsiri və itaətin azalmasını müəyyən edən çoxsaylı amillər mövcuddur. Milgram iştirakçılarının emosional reaksiyaları — güclü narahatlıq, yüksək emosional stress, daxili konfliktlər — göstərir ki, itaət empatiya çatışmazlığı və ya antisosial meyllərlə eyniləşdirilə bilməz.

İtaət və ya itaətsizliyə təsir edən amillərə daxildir:
• situasiyaya daxilolma dərəcəsi (avtoritet strukturu, qrup dinamikası, institusional kontekst)
• mövcud fəaliyyət seçimlərinin subyektiv qavranılması
• məsuliyyətin anlaşılması (daxili vs. xarici)
• avtoritetə qarşı tənqidi məsafə saxlamaq bacarığı

Milgram göstərmişdi ki, katoliklər protestantlardan daha itaətkar, yüksək təhsilli insanlar aşağı təhsillilərdən daha az itaətkar, tibbi və pedaqoji sahədə çalışanlar isə texniki və təbiət elmləri məzunlarından daha az itaətkar idilər. Daha uzun hərbi təcrübə itaəti artırırdı. Qurban görünən olduqda, avtoritet yalnız telefonla göstəriş verdikdə və ya iki avtoritet ziddiyyətli əmrlər verdikdə itaət azalırdı. Qrup təzyiqi (iki nəfərin imtina etməsi) itaəti 90 %-ə qədər azaldırdı.

Nəzərə almaq lazımdır ki, insanlar təbii olaraq — dini və ya ilahi rəhbərlik olmadan və hər hansı “qulluq” öyrədilməzdən əvvəl — əsas mənəvi intuisiya ilə doğulurlar. Hətta körpələr “yaxşı” (kömək edən) və “pis” (zərər verən) davranışları ayırd edə bilirlər. Yalnız ideoloji tərbiyə və sosializasiya prosesi insanları İranİraq müharibəsi nəsli olan “Məhəmməd Hüseyn Fəhmide” kimi özlərini qurban verməyə hazır vəziyyətə gətirir. Xomeyni kimi avtoritetlərin “Bizim rəhbərimiz bu 13 yaşlı oğlandır…” kimi ictimai tərifi növbəti nəsil üçün itaətin zəminini hazırlayır. Məlumatlara görə, hazırkı müharibədə hətta 12 yaşlı uşaqlar nəzarət məntəqələrində istifadə olunur.

 

Qısa desək:

Ən ağır böhranlarda və kütləvi psixoloji və təhlükəsizlik təzyiqi altında belə, itaət edənlərlə yanaşı, müstəqil düşüncəyə və sağlam mənəvi mühakiməyə malik insanlar da var və onlar zülmə, konformizmə və mütləq avtoritetə qarşı dayanırlar.

 

Dr. Akbar Mahmoudi 1957-ci ildə Təbrizdə anadan olmuşdur. Psixologiya və pedaqogika üzrə təhsil almış, həmçinin psixoterapevt, ailə terapevti, ailə məhkəmələri üçün ailə-psixoloji ekspert, eləcə də uşaq və yeniyetmə terapevti kimi əlavə ixtisaslaşmalar keçmişdir. Bu sahələrdə Almaniyanın Mülhaym an der Rur şəhərində fəaliyyət göstərir.

Əlaqə: E-poçt: dr.a.mahmoudi@t-online.de

Çingiz Sultansoy
0

Ömrümüzün daha bir ili – 2025 arxada qalıb keçmişə çevrildi. Ötən il yaxşı il olmadı – həm bütün dünyada, həm də onun kiçik bir hissəsi olan gözəlim Azərbaycanda. İndi dünyanın yaxşılığa doğru yox, pisə doğru gedən vaxtlarıdır. Bu esse siyasət haqqında deyil, milli ovqat və gələcəyə ümid, fikir və duyğular haqqındadır, amma siyasi düzən barədə bir neçə kəlmə deməsəm olmaz. Dünyadakı proseslər, o cümlədən Putinin apardığı Rusiya-Ukrayna müharibəsi, ara-sıra NATO-ya ilişməsi, artan narkotrafik, davam edən terrorizm, bahalaşmayla yanaşı, Donald Trampın ikinci dəfə ABŞ prezidenti olması və dünyanı qarışdıran yeni siyasət yürütməsiylə bağlıdır. Həm birbaşa, həm də dolayısıyıa.

Amerika prezidenti dünyada qeyri-sabitlik və gözlənilməzliyin daha bir güclü amilinə çevrilib, dünyanın qeyri-müəyyən, gözlənilməz hallarını artırıb və gücləndirib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi davam edir və sonu hələ də görünmür. Müharibə və belə siyasət nəticəsində dünyada və Avropada, məsələn, mənim yaşadığım Almaniyada da iqtisadi krizis və bahalaşma var, terror aktlarıyla bağlı mühacirlərə nifrət yaranıb və artıb, ultrasağlar fəallaşıb və b.

Bu yazıda Amerika prezidentinin daxili siyasətinə, çoxsaylı yalanları və  Amerika qanunlarının pozuntularına toxunmayacam, yalnız dünyanı narahat edən xarici siyasətindən danışacağam.

Tramp “America first” – “Amerika birincidir”, “Hər şeydən öncə Amerika” izolasionist – özünütəcrid siyasətinə başlamaqla ABŞ-ın dünyadakı rolunu dəyişdirib, bir sıra ənənəvi öhdəliklərindən imtina edib. Ukraynaya köməyin əsas yükünü Avropanın üstünə atıb və Ukraynanı NATO-ya qoşulmaq ideyasına son qoyub, dünyada demokratiyanı dəstəkləyən donor təşkilatlarını maliyyəsini dayandırıb, məsələn, “Amerikanın səsi” və “Azadlıq” radiolarının. Hakimiyyətə gələndə Ukraynadakı müharibəni bir günə dayandıracağını demişdi, amma prezident olmağından bir il, müharibənin başlamağından dörd il keçib, savaş hələ də davam edir, ziddiyyətli hərəkətləri isə Putini ürəkləndirib…

Daha çox yəhudi tarixi mövzularında çıxış edən bloger Jonathan Reutt  Trampın “Hər şeydən öncə Amerika” izolyasionist siyasəti haqqında yazıb:

“Bildiyimiz kimi, təzə olan hər şey tam unudulmuş köhnədir. Trampdan səksən beş il əvvəl “Hər şeydən öncə Amerika” şüarı Amerikada geniş yayılmışdı. İkinci Dünya Müharibəsindən başlayanda ABŞ ona qatılmaq istəmirdi. Bu mövqe amerikalıların Birinci Dünya Müharibəsində itkiləri, on il əvvəlin ağır iqtisadi böhranı və b. amillərlə bağlı idi.

İDM başlayandan bir il sonra Avropada təcridçilik ovqatı pik həddə çatdı. 1940-cı ilin sentyabrında “America first Committee” – “Hər şeydən öncə Amerika” Komitəsi yaradıldı və üzvlərin sayı sürətlə artaraq dörd yüzdən çox regional təşkilatda 800 000 üzvə çatdı”.

Məqsəd ABŞ-ı müharibəyə qatılmaqdan çəkindirmək idi.  1940-41-ci illərdə Amerika izolasionistlərinin dediyi çağdaş təcridçilərin dedikləriylə sözbəsöz eyni səslənirdi. Bəs axırı nə oldu?

1941-ci ilin dekabrında Yaponiya hərbi-hava və sualtı qüvvələri Havay adalarının Pörl-Harbor adasındakı ABŞ hərbi-dəniz bazasına qəfil hücum edərək Amerikanın Sakit Okean Donanmasını bombalamaqla ağır zərbə və böyük ziyan vurdu. Hücum nəticəsində 2 400 amerikalı dənizçi həlak oldu, bir neçə böyük gəmi batdı, çevrildi və ya ciddi zədələnib sıradan çıxdı, təmirinə illərlə vaxt getdi, batırılan və zədələnən orta və xırda hərbi gəmiləri saymıram. Yarım günlük bir hücum ərzində az qala böyük bir donanma yox edildi.

Ölümə gedən yapon pilotlarına verilən  fəxri “Kamikadze” adı bütün dünya dillərinə girdi, dünyada tanındı. Lakin bu sözün Çini də ehtiva edən nəhəng imperiyanın imperatoru, Çingiz xanın nəvəsi Khubilay xanla bağlı olduğunu indiyəcən çox  adam bilmir.  Bu əhvalatı 20-22 il əvvəl Kamran Həsənlinin verilişində danışmışam. Qədim tarixi və maraqlı, amma ayrı söhbətin mövzusudur.

Yaponiyanın Pörl-Harbor adasındakı Amerika bazasına hücumla bağlı eyniadlı maraqlı “Pörl-Harbor” savaş filmi var. Baxmayanlar baxsın, məsləhətdir.

Ertəsi gün ABŞ Yaponiyaya müharibə elan etdi və rəsmən İkinci Dünya Müharibəsinə qoşuldu.

Bəs “Hər şeydən öncə Amerika” Komitəsi neylədi? 800 000 üzvü olan komitə bu hücumdan sonra dinməz-söyləməz  dağılışdı, dörd gün sonra isə rəsmi bağlandı.

Jonathan Reutt Trampın “Hər şeydən öncə Amerika” siyasətiylə bağlı “Tarixin dərslərindən kim nəticə çıxarır ki?” sualını verir…

İndi də Tramp Putinin əməllərini və iştahasını görə-görə “Hər şeydən öncə Amerika” şüarını təkrarlayır. Bu siyasətin axırı indidən, gətirilən tarixi misaldan bəlli deyilmi?

Əlbəttə, azərbaycanlıların Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Trampın xarici siyasətinə ciddi təsir etmək imkanı yoxdur.  Belə şeylər bizdən asılı deyil, bu da təbiidir.

Eyni zamanda hətta ağır gələn illərin ayrı-ayrı yaxşılıqları, ictimai-siyasi və şəxsi uğurları olur. Təəssüf ki, dünyada da, ölkəmizdə də belə illər daha çoxdur, nəinki yaxşıları. Ötən ilin itkilərini, çətinlik və pisliklərini, onlardan əziyyət çəkən dost və tanımadığım insanların məşəqqətlərini bilərək bu gün bir neçə qənaətimi qısaca da olsa dilə gətirmək istəyirəm.

Əvvəla, insanların yaşayışı yalnız yaşadıqları ölkədən və ölkədəki vəziyyətdən başqa özlərindən də asılıdır. Bəzən daha çox özlərindən – həm fərdlərdən, həm çoxluqdan, dost-tanış çevrəsindən, həm də  toplumdan.

İkincisi, həmişə belə olmayacaq ki? Dalğaların və dənizlərin qabarması və çəkilməsi olduğu kimi, həyatın qara günləri və illərindən sonra həmişə daha yaxşısı, daha asanı və uğurlusu, ağ günlər və aylar, bəzən illər gəlir. Ancaq bu öz-özünə, sadəcə zaman keçməklə olmayacaq, bununçün çalışmaq, zəhmət çəkmək, həyatımıızı yaxşılığa doğru dəyişmək gərəkdir.

Həyat həmişə mübarizə olub, belə də qalacaq!

Xalqların və insanların tam qayğısız və rahat həyatı dünyanın heç bir ölkəsində, yerində və guşəsində yoxdur. Bu məlum və çoxdan deyilmiş bir həqiqət, bir aksiomdur. Son illər nə qədər ağır və çətin olsa da, mübarizə edən, həyata dirəniş göstərən mübariz insanların nümunəsi bir ipucu, qaranlıqda istiqamət göstərən bir işıq, qara məxməri göydə parlayan bir ulduz kimi hidayət yolunun istiqamətini göstərir və ümid verir. Özü də yalançı ümid yox, böyük insan kütlələrinə xeyirin gücünə və şərə qalib gələcəyinə gerçək ümid, içi mən qarışıq insanlara Allaha və onun lütfünə inam və hətta əminlik də verir!

Bu postu yazıb redaktə və əlavələr edəndə Xocalı faciəsindən sonra kütləvi insan ölümünün gətirdiyi kədər və çaşqınlıq, bədbinlik, nifrət və qəzəb, acı məğlubiyyət və başqa belə hisslərim yadıma düşdü. Bu, hamıda olan duyğular içində 1992-ci il, martın əvvəlində onillərlə ürəyimdə gəzdirdiyim müşahidələrin, faktların, fikirlərin və neqativ hisslərin dolaşıq kələfini açmağa çalışaraq milli natamamlıq kompleksi haqqında “”Millətimiz pisdi!”. Niyə?!” adlı araşdırmanın ilk abzaslarını kağıza köçürməyimi yaxşı xatırlayıram. O vaxt hələ qarşıdan gələn, yaxınlaşan müharibənin dəhşətli an və hadisələrinin çapını bilmirdim, təsəvvürümə də gəlməzdi. Amma qəti inamım vardı ki, bu nahaqq qan beləcə ortada, yerdə qalmayacaq…

İstəyirsiniz bunu ilahi ədalətə inam, istəyirsiniz xeyirin şərdən güclü olduğuna, xeyirə inam, istəyirsiniz başqa cür adlandırın – bu Allaha və onun ədalətinə inam idi… 34 il əvvəlin söhbətini, o vaxt duyduğumu və düşündüyümü danışıram. Xocalının qanı yerdə qalmadı – canilərin hamısı olmasa da, bir qismi cəzalandırılıb, kənarda qalanların da burnu ovulub, haqq-hesab hələ bitməyib.

Dünya həmişə xeyirlə şərin dava meydanı olub.

Lakin çoxlarının qorxduğu, uşaq kimi görmək istəmədiyi və gözlərini bərk-bərk yumduğu bu qədim və məlum həqiqət indi daha açıq və aydın görünür. Və şər çox vaxt qalib gəlsə də, heç də həmişə gəlmir və ya qalib qalmır. Bu da məlum və konkret bir tarixi həqiqətdir. Dəqiq məlum olan bu həqiqət və fakt gələcəyə ümid etməyə də ciddi əsas və güc verir – şər həmişə qalib gəlsəydi, dünya daha dünya olmazdı, ya elə bitib qurtarardı ya da cəhənnəmə dönərdi. Dünyanın da, bizim də vəziyyətimiz daha da çətinləşib, bunudan maq olmaz. Avropa ölkələrində iqtisadi krizis, bahalaşma, mühacir problemləri və onlala bağlı sağçı partiyaların fəallığının və nüfuzunun artması, Rusiyanın onları körükləməsi…  Azərbaycanda neft-qaz gəlirlərinin azalması, bahalaşma, müəssisələrdə ixtisarlar, kriminoğen vəziyyətin pisləşməsi, oğurluq, fırıldaqçılıq, cərimə və boşanmaların artması, qadın qətlləri… Bəli, dünyanın da, bizim də vəziyyətimiz daha da çətinləşib, amma cəhənnəm deyil. Hələ cəhənnəm deyil.

Gələcəyə ümidlərimlə bağlı bir neçə məqamı nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm. Əvvəla, çətin vəziyyətdə yalnız biz deyilik, bizim və bizdən daha çətin vəziyyətdə olan xalqlar və toplumlar var – məsələn, İranda və Rusiyada yaşayan azərbaycanlılar, dəfələrlə böyük və şər gücə qarşı mübarizə və müharibə edən ukraynalılar, artıq müharibəyə hazırlaşan və müdafiə xətləri quran polyaklar, eston, litov, latviyalılar və b. xalqlar və toplumlar. Onlar mübarizə və dirəniş etməyi bacarırlarsa, özümüzün də ayrı-ayrı mübariz fərdləri və nümunələri həm keçmişdə, həm bu gün də varsa, hətta çoxdursa ya az deyilsə, bacarıb və bacarırlarsa, biz də bacaracağıq.

Narahat, təlatümlü ya təlaşlı ruhları və qəlbləri səbata gətirə, sakitləşdirə biləcək bir təklifim də var – hər şeydən öncə gəlin Azərbaycan sərhədləri və cəmiyyəti çərçivəsində özümüzdən çətin və ağır vəziyyətdə olan soydaşlarımıza kömək edək. Çətin də olsa, az da olsa bir təsəlli, ürəkləndirici söhbət, bir cümlə, bir şirin söz, bir şirin çay, insanın ruhunu gücləndirən bir kitab hədiyyəsiylə bu mənəvi və maddi köməyi edəndə savabını görəcək, özünüzdə daha böyük güc və güclə gələn inamı duyacaqsınız.

Bu azdımı?

Nə isə, uzun danışmayım.

Başlayan yeni il və yeni dövr hər barədə daha yaxşı, xeyirli-uğurlu olsun, həm şəxsi, həm də milli baxımdan! Bütün pisliklər, şər-xata geridə qalsın!

Xeyir qalib gələcək, buna şübhə yox, dəyərli və əziz oxucular, qardaşlar və bacılar!

31.12.2025-12.01.2026

Rasim Qaraca
0

Советский поэт Сулейман Рустам в 1926 г. написал программное стихотворение под названием «От аляма к веселью», одна строфа которого звучала так: «Смеясь, я перехожу от аляма к веселью…». Стихотворение имело идеологический подтекст. По мнению поэта, до сих пор в стихах, литературе возобладали горе, грусть, печаль (по-арабски слово «алям» имеет такое значение), но сейчас мол уже другое время, пришло – светлое настоящее, поэтому литература должна выйти из традиционного для ближневосточной литературы траура и черных одежд, поэты и писатели должны обратиться к радостным темам сегодняшнего дня. Неслучайно, стихотворение «От аляма к веселью» в советское время как принципиальный идеологический текст попал во все учебники средних и высших учебных заведений и считался манифестом азербайджанской советской литературы.

В те времена еще были и такие литераторы, которые относились с иронией к подчинению литературы одному лозунгу, заявляя, что у поэта есть право использовать все имеющиеся в жизни цвета. Но против меланхолической литературы, напоминавшей молитвы жрецов, голоса из потустороннего мира, превращавшей обычно поэтов в глашатаев тьмы, внушавших, что жизнь скоротечна, появился идеологический барьер, который запрещал поэтам и писателям писать на грустные и упадочнические темы. В произведениях должна была быть “революционная романтика”, то есть они в опосредованной форме должны отображать позитивные перемены, привнесенные Октябрьской революцией.

В литературных теориях советского времени эти принципы были широко освещены. Отрицались некоторые жанры, даже некоторые слова и выражения. Например, плохо относились к поэтам, которые писали в традиционном жанре – газель. Творчество Газельхана Алиага Вахида официальные круги отвергали, а стихи его стали известными и популярными лишь благодаря широкому распространению в народе. Слово “Аллах” и слова с религиозным подтекстом были официально запрещены, поэты, обращавшиеся в своих стихах к печальным и пессимистическим мотивам, выглядели как совершившие героизм. Слово “Аллах” стал широко использоваться только за несколько лет до падения Советского Союза.

Теоретически советская литература отрицала меланхолические настроения, периодически запрещалось издание даже классических произведений и современной иностранной литературы, написанных с этих позиций. Франц Кафка стал публиковаться только в годы перестройки.

В этом смысле лозунг Сулеймана Рустама “От аляма к веселью” может расцениваться как творческий манифест, характеризовавший начало новой светлой советской эпохи. “Грусть” официально была запрещена. В действительности, это было нарушением творческой экологии, и итоги такой политики были налицо. В большом количестве были созданы псевдо, оторванные от жизни искусственные оптимистические тексты, опубликованные в сотнях невостребованных книг. Из 3-х томного собрания сочинений гениального Самеда Вургуна остались лишь 4-5 лирических стихотворений, от таких столпов азербайджанской советской литературы, как Сулейман Рустам и Расул Рза остались лишь названия улиц.

 

…и от веселья к грусти

Начавшаяся в азербайджанской советской литературе экологическая катастрофа, в иной форме продолжается и в годы независимости. Но сейчас мы наблюдаем обратный процесс – от веселья к грусти. Как и стихотворение “От аляма к веселью”, написанное в 1926 г., стало сигналом новой эры в литературе и творчестве, точно также, ровно через 70 лет, опубликованную в 1996 г. книгу стихов “Я здесь, о Боже” Вагифа Самедоглу можно условно считать манифестом перешедшего от веселья к грусти новой эпохи независимости. Находившийся в течение 70 лет в эмиграции Аллах был призван назад, в стихах поэтов он возродился вновь. Поэты окончательно скатились в пучину пессимизма и начали взывать: “Боже, убей меня наполовину, оставь часть меня, чтобы плакать”.

Одним из тех, кто приоткрыл мешок с меланхолической темой и заполнил ею нашу литературу, был Акрем Айлисли. В 80-е годы, будучи в течение 3-4 лет редактором журнала “Азербайджан”, на его страницах выделял всем “грустящим поэтам” значительное место. Этот писатель, создавший в советское время свои книги в жанре романтического соцреализма, в публикуемых на страницах своего журнала произведениях из всемирной литературы предпочтение отдавал в основном темам экзистенциальной грусти, упадничества и мистико-меланхолическим мотивам. Еще в те времена блестящий представитель магического реализма Г. Маркес превратился в кумира наших писателе. Воздействие этой инъекции все еще продолжается, и по-видимому будет продолжаться еще долго.

Одним словом, новая азербайджанская литература продолжает переживать торжество возврата к грусти.

Начиная с перестройки, ранее запрещенные мотивы горя, печали, стенания, начали возобладать в нашей литературе, творческие люди повсеместно перешли от веселья к грусти, ахи и охи в их книгах поднялись до небес. Но были и исключения, как в тот период, так и сейчас есть. Каждая национальная литература имеет свои тенденции. Иногда, когда читаешь стихи современных русских поэтов, создается впечатление будто все стихи написаны одним человеком, то же самое можно сказать о знакомых мне турецких и грузинских стихах. В азербайджанских стихах такая же картина. Одинаковые мотивы, одинаковые метафоры и одинаковые узкие коридоры тем.

Раздвоение личности, разрыв между тем, как ты живешь и как пишешь, амбивалентность присуща как советским, так и постсоветским азербайджанским поэтам. К сожалению, такая все это применимо и к нашим классическим средневековым поэтам.

Мы крайне редко встречаем у наших поэтов следы связи с реальной жизнью. На основе азербайджанских стихов невозможно восстановить время, в которой жил поэт. Если брать в целом, то азербайджанский стих метафоричен, он находится в состоянии оторванности от жизни. В этих стихах невозможно увидеть отображение реальных мыслей и чувств автора. И в старые времена это было так, и сейчас продолжается, хотя и несколько в иной форме. Сидевший по ночам в темноте великий Физули (1488-1556) писал: «Зажглись небеса от огня моего сердца», однако его стоны так и не смогли зажечь какой-нибудь светильник в его комнате, то есть, к сожалению, по стихам Физули невозможно восстановить его эпоху, понять о чем думали люди, какими проблемами жили – мы хотим это знать, но нам этой возможности поэт не предоставил. Оставим в сторону его эпоху, в своем восприятии мы даже не можем воссоздать личность самого поэта, зато рифмоплетство, сложные комбинации слов тут на самом высоком уровне.

В хайку японского поэта Мацуо Басё, жившего в тот же период, что и Мухаммед Физули, мы встречаем откровенные и четкие описания не меняющихся столетиями человеческих чувств и мыслей. Басё в своих стихах не “хотел что-то сказать”, его посылы ясны и недвусмысленны, они не опосредованы:

Смотри внимательно,

увидишь цветы ромашки

под забором.

 

Пример из другого его стихотворения:

 

Старый обрыв

Лягушка спрыгнула в воду

Хруст волн в тишине

 

Невозможно не услышать живой голос природы и стук человеческого сердца в стихах, написанных 450 лет тому назад. Будто поэт снял маленький фильм о своей эпохе, и мы сквозь годы можем увидеть реальную картину того периода.

До Сейида Азима Ширвани (1835—1888) азербайджанская поэзия витала в облаках, но вот, например, в его стихотворении “Поминки по псу” чобан путем взятки мулле хоронит своего пса на кладбище, предназначенном для людей, стих – за которым виден реалистичный сюжет заканчивается словами моллы:

Не называй его псом, он – один из нас

Готов на жертвы я ради такого покойника

 

Неслучайно, М.Ф.Ахундов считается основоположником реализма в литературе Ближнего Востока, на основе его произведений мы можем видеть азербайджанскую жизнь XIX века. Заложенная Ахундовым школа реализма была успешно продолжена А.Хагвердиевым, М.Джалилем, У.Гаджибековым, Ю.В.Чеменземинли и др. Однако после прихода советской власти эта здоровая школа реализма была разрушена.

В произведениях советского периода мы вновь вынуждены смотреть на жизненные реалии сквозь туманный занавес и восстанавливать реальность от обратного. Интересно, что в советский период было создано десятки тысяч произведений, вышли многие сотни книги, но мы не можем найти среди них такие произведения, которые бы отображали реальную действительность советского Азербайджана. Изображены какие-то “поющие тети”, “белые пристани” и “серебряные фургоны”, но за сценой этих сладких тем, как “живучесть курицы”, “Юбилей Данте”, в литературу не была привнесена горькая правда жизни.

Конечно, это можно понять, такова была эпоха. Можно было изображать только светлую сторону жизни, только это было позволено. Но я хотел бы привлечь ваше внимание к невидимой стороне этого процесса: азербайджанская литература прекратила свое естественное развитие, ее отстранили от такого развития, и она все еще к нему не вернулась по сей день. Такое впечатление, что в кровь наших литераторов въелась мысль, что литература является оторванной от жизни формацией и они никак не могут от нее избавиться.

Жить по-одному, а писать по-другому превратились в настоящую головную боль нашей литературы.

Мугам разрушил каменные сердца  

Он высушил Кура своими стонами

 

В реалии мугам не разбил ни одного камня и не высушил Куру, но преувеличение –бесподобно. “Небеса плачут”, “Снег припорошил мне волосы”, “Душа плачет”, “Черный камень этого мира никогда не позеленеет” и подобные фразы заполнили нашу поэзию. При анализе любого современного молодого поэта, мы можем увидеть, что его поэтика полна этих подделок.

Можно сказать так – азербайджанская литература, переходя от аляма к веселью и наоборот, потеряла чувство реальности, расслабилась, превратилась в суррогат, и как следствие этого противоречия, сегодня находится на самой низшей ступени развития, в нулевой точке.

 

Подытожу

В 1920-е гг. азербайджанская литература оторвалась от своего естественного развития, и этот процесс все еще продолжается. Азербайджанская литература и мировая литература – это разные понятия. Наша пишущая братия с действительностью непосредственно не связана. И мне кажется, что азербайджанский писатель так и не понял предназначения литературы и письменного творчества.

Наша литература чрезвычайно обожествлена и наполнена сакральными понятиями, в ней реальность является дополнением романтических чувств и поэта, и прозаика, является лишь средством, то есть реальность – это как хвост писательского Эго, чтобы при необходимости подобно ящерице можно было от него избавится. Если смотреть через очки, запотевшие от ментального дыхания писателя, то совершенно невозможно найти контакт с реальной жизнью. Сегодня литературный тренд в мире строится на контакте с реальностью, наша же сладкая жизнь не нужна никому ни там, ни здесь.

Сегодня в стране есть большое течение, имитирующее литературу. Союз писателей Азербайджана насчитывает более 2000 членов. Эта организация является госструктурой, которая контролирует, чтобы писатели продолжали оставаться на этом неверном пути и, несмотря на то, что является общественной организацией, государство оплачивает все ее расходы. Есть много литературных и псевдолитературных движений, печатаются книги, проводятся дни подписей, даются интервью, но вокруг произведений нет споров, дискуссий, современной критической мысли, свободной писательской воли.

Среди тех, кто продолжал реалистические традиции и имел свободную писательскую волю, был редкий писатель – Рафиг Таги, убитый религиозными фанатиками в 2011 г. Думается, что это было не случайным событием. Говорить правду в “Стране лжецов” – является самым большим преступлением. В смерти Рафига Таги я вижу символический смысл. В его лице азербайджанская литература хотела пробудиться от меланхолии, но историческая инерция оказалась сильнее и желанное пробуждение не состоялось. После смерти Р.Таги этого события начавшееся формироваться движение независимых писателей распалось, часть из его участников стала ангажированной, часть же – вынуждена была покинуть страну.

До встречи в очередном движении пробуждения!

Məhəmməd Salur
0

Son onilliklərdə bütün dünyada   ən populyar anlayışlardan olan “qloballaşma”nın ədəbiyyatımıza gətirilməsini  Xancan Kərimovun “Varlıqla  yoxluq arasında” romanının ən müsbət məziyyətlərindən biri saymaq olar: əsərin şərti adı Mavi olan qəhrəmanı hardansa Avropaya, ordan da Amerikaya gəlib çıxıb, həmin “hardansa”nınsa Asiya (Şərq) olduğuna edilən dolayı işarələr də artıq dünyanın kiçilərək,  az qala, ovuca, yaxud cibə yerləşdirilə biləcəyinin bədii əksidir.

Əsər müəllifin qloballaşmanın tərəqqi, yoxsa tənəzzül olduğu dilemmasına  münasibətinə həsr olunub: bütün əsər boyu könüllü intihara – evtanaziyaya doğru gedib, sonda geri qayıtması onun tərəddüdünü göstərir.

Romanda yazılanların mahiyyətcə  başqaları tərəfindən bəlkə yüzlərlə, minlərlə dəfə yazılmış olduğunu ehtimal etmək olar, amma müəllifin əsərdə yazdığı kimi, hər bir kəs fikirləşdiklərini yazıya ala bilər və yazmalıdır!

Hər cür müqayisə qüsurlu olsa da, varlıqla yoxluq arasında gicələn Mavini “olum, ya ölüm” deyən Hamletlə müqayısə etsək, birinin psixologiyaya, digərinin fəlsəfəyə üstünlük verdiyini deyə bilərik. Ümumiyyətlə, bizcə, son əsrlərdə, xüsusən onilliklərdə bəşəriyyətin fəlsəfədən-əqldən psixologiyaya-hissə sarı yerdəyişmə etdiyinin şahidiyik. Yenə də, bizcə, yaxın keçmişə qədər qovuşuq olmuş həyat və ölüm arasında indi böyük bir uçurum var və insanlara ən böyük əzabı da o verir…Həmin uçurumdan çıxa bilmək Maviyə müyəssər olsa da, çoxları bunu bacarmır…

Müəllif barəsində heç nə bilməsək də, onun portretimi cızmağa cəhd edirik: Azərbaycanda orta (və ola bilsin, ali), Türkiyədə ali təhsil alıb, Qərbdə yaşayıb, yaxud yaşayır.

Əsər avtobioqrafik (Bəndənizdə melanxolik olduğundan, ruhən müəllifə çox yaxındır) , monolojidir, bir qədər süni şəkildə dialoqlar formasında  verilib, ateist və materialist olan müəllifin (cənnətin anaların ayaqları altında deyil, ayaqları arasında olması fikri ona aiddirsə, bu ifadəni  də müəllifin aktivinə yazmaq olar) psixoloji tipi melanxolikdir. Bu səbəbdən psixologiya, tibb və fəlsəfə elmləri ilə, peşəkar, yaxud həvəskar səviyyədə, daha dərindən məşğul olub.

Romandakı bir neçə ətraflı cinsi yaxınlıq təsvirləri də ədəbiyyatımız üçün orijinal sayıla bilər.

Rasim Qaraca
0

Dövlət qurmaq da at yarışı kimidir, millət olmaq da (millət gərək yaxşı otlasın, yarışa qatılmağa gücü olsun).

 

Eyni zamanda yazarlıq, hətta qəzet buraxmaq da buna bənzər. Əsas məsələ irəliyə doğru qaçmaq ikən öz şəxsi problemlərinin içərisində oynaqlamaq ölümə bərabərdir. Yaradıcılıq bir yarış meydanıdır. Tənqid silahı hər zaman ayaqda olmalıdır. Ədəbi-tənqid xüsusi məsələdir, bunun üzərində ayrıca dayanmaq lazımdır. Təəssüf ki, bizim tənqidçilər döyüş silahından yalnız ov məqsədilə yararlanırlar. Ən obyektiv sayılan və nisbətən gənc tənqidçiləri – Əsəd Cahangiri, Tehran Əlişanoğlunu və ya Cavanşir Yusiflini belə hər zaman “güc mərkəzlərinin” yanında görmək olar, onlar üçün ədəbiyyat döyüş meydanı deyil, sadəcə bir doylaq yeridir demək olar. Xalq şairlərindən, partiyalı ədiblərdən gələn bu ziyanlı sovet ənənəsinin Azərbaycan Yazıçılar Birliyi adında qalası hələ də ayaq üstədir. Tənqid edə bilməyəcəyin adam haqqında yalnız tərifli sözlər söyləmənin adının “yaltaqlıq” olduğunu bu təşkilatın giriş qapısından asmağın zamanı çoxdan çatıb məncə. Nədənsə, artıq bizim hörmətli “tərifşünaslıq namizədləri”, şair Qabil demişkən, istər qart tənqidçilər, istər sütüllər Hüseynbala Mirələmovu yaddan çıxarıblar, onun əsərləri haqqında bəh-bəhlər səngiyib, deyilənə görə Mirələmovu tutduğu vəzifədən uzaqlaşdırıblar. İndi Kamal Abdulla dəbdədir. Bir söz demirəm, Etmad Başkeçid, Salam Sarvan onun haqqında yüksək sözlər söyləsinlər, nə olar, hər ikisi Slavyan Universitetində çalışır, ancaq bir nöqtəni unutmasınlar; buyurun tərifləyin, həmin adam haqqında eyni dərəcədə tənqidi fikirləri səsləndirə bilirsinizsə, sizə heç bir sözüm yok!

 

Hələ Kamal Abdullaya mat qalmışam, nə qədər olmasa böyük bir universitetin rektorudur, Fransada kitabı çıxıb, öz  tabeçiliyi altında olan insanlardan tərifli sözləri necə qəbul edir? Fransızların yaxşı bir məsəli var: “Tərif də rüşvətin bir ayrı formasıdır”.

 

Odur ki, mən deyirəm, ənənəvi düşüncədən qopmalıyıq, bizi məğlubiyyətə gətirmiş bütün dəyərləri qırıb atmalıyıq.

 

Bütün pisliklərə qarşı indi yalnız “Alatoran” var!

 

Türkiyə vətəndaşı Midhat Gücbilməz adlı həmin adamın inşaatçılara dediyi sözlərdir: “Normal düşüncədən çıxın, anormal düşünün, abuk-sabuk düşünün, yoxsa bu işin içindən çıxa bilmərik, manyak kimi çalışmalıyıq”. İnşaatın disiplinə oturmamış zamanında baş verdiyi üçün kiçik bir xətanı bağışlamaq istəmirdi həmin mühəndis, “əgər inşaatın 5-ci ayında baş versəydi, heç əhəmiyyət verməyəcəkdik bu nöqsana” deyirdi. Bir haşiyə çıxaraq qeyd edim ki, Türkiyə bu cür prinsipial vətəndaşları sayəsində bu gün güclü dövlətdir.

 

Bu gün mətbuatda Azad Yazarlar Ocağı və ya “Alatoran” qrupu haqqında yazılan, söylənən fikirlərə nəzər salarkən türkiyəli mühəndisin həmin sözləri yadıma düşür; biz anormal düşünməliyik, manyaklar kimi çarpışmalıyıq. Bizim üçün normal mövzuların zamanı gələcək, ancaq indi, ölkəmizin disiplinə oturmadığı dövr anormal mövzular zamanıdır.

 

“Alatoran” bu sayaq anormal düşüncənin məhsuludur. Bu gün “normal” düçüncəylə bütün əlaqələrini kəsmiş gənc yazarlar “Alatoran” dərgisi ətrafında birləşiblər. Onlar manyakcasına yazıb yaradırlar. Etimad Başkeçid, Salam Sarvan, Elçin Hüseynli, Cavanşir Yusifli, Orxan Fikrətoğlu kimi “normal” insanlar onları həzm edə bilməz, hələ uzun müddət həzm edə bilməyəcəklər, “Alatoran” erası zəfər çalıncaya qədər.

 

(“Böyük xaos” özü-özülüyündə resursdur, dərinliyində böyük enerji vardır və öz-özünü tənzimləmək xassəsinə malikdir. “Alatoran”ın silahı entropiyadır, xaosdur, düzənsizlkdir. “Alatoran” qaranlığın övladıdır, arasıkəsilməz xaos situasiyası yaratmaqla rəqiblərini çaş-baş salır, normal düşüncəyə söykənib onu dərk etmək mümkün olmadığı kimi, bu sayaq düşüncə ilə ona qarşı çıxmaq da sadəcə axmaqlıqdır. Hər hansı mübarizədə xaosu artıran tərəf qalib gələcək, “Alatoran” xaosu artıran tərəfdir, xaos rəqib üçün anlaşılmaz haldır, professional olmaq burada, uduzmağa bərabərdir.)

 

Etimad Başkeçidin “Proloq”un ötən sayındakı müsahibəsində xoşuma gələn çox maraqlı bir cümlə var idi: “Mənə görə xalq, kütlə yoğrulmuş xəmirdirsə, yazıçı bu xəmiri acıxdırmaq üçün ona qatılan maya olmalıdır” – əsl aqrar təfəkkür məhsuludur. Yazıçılıq sənəti haqqında belə dərin ümumiləşdirmələr sahibi “Divlərin yürüşü” adlı roman üzərində “işləyir”, Sartrdan danışır, Avropanın necə olduğuna dair fikir yürüdür, maraqlı burasındadır ki, Salam Sarvan da özünün “Proloq”dakı müsahibəsində “Etimad Başkeçidlə ədəbiyyat söhbətlərinin bir ayrı ləzzəti var” deyir. Modern düşüncəni mənimsəyə bilməyən qoşma ustası bu iki şairin biri-birləri üçün təsəlli mənbəyi olduğunu anlayıram, ancaq onların Azərbaycan gənc ədəbiyyatının avanqardı olan bir təşkilat – Azad Yazarlar Ocağı haqqında nə üçün neqativ fikirlər səsləndirdiklərini, bu təşkilatın sıralarında birləşənləri “başıpozuq dəstə” adlandırdıqlarını başa düşməkdə çətinlik çəkirəm. “Proloq” qəzetinə minnətdarlığımı bildirirəm, kimin kim olduğunu açıb göstərir.

 

Bu tələsik və qatmaqarışıq qeydləri bir məsələyə münasibətimi bildirməklə tamamlamaq istəyirəm: yazan, yaradan, əli qələm tutan hər kəs ədəbi proeses haqqında hökmlər verir, “filankəsin ədəbiyyata dəxli yoxdur” deməkdən tutmuş (misal üçün, Salam Murad Köhnəqala haqqında “həyatda istedadlı olmaqla ədəbiyyatda istedadlı olmaq ayrı-ayrı şeylərdir” dediyi kimi), “yazıçı olmaq nə deməkdir” hökmünü verməyə qədər (E.Başkeçidin “yazıçını xəmir mayası”na bənzətdiyi kimi), bu cür mülahizələrə tez-tez rast gəlmək olur mətbuat səhifələrində və ya dost məclislərində. Kimlərsə kimlərisə ən birinci sayır, təsnif edir, yuxarı başa keçirir və s. Bunu hər kəs edir, Ə.Əylislinin Ramiz Rövşən və ya Fikrət Qoca haqqında, Rafiqin Əkrəm və ya Anar haqqında və ya Anarın, Elçinin gənc ədiblər haqqında (“denşik”, “lümpen”) söylədiklərini yada salaq, Yafəs Məftunun ədəbiyyata dəxli olan və olmayanlara aid siyahısını xatırlayaq. Lap elə mənim burada kimlərsə haqqında nələrisə yazmağımı buna misal göstərmək olar. Bunlar təbiidir, ictimai rəyin formalaşmasına hər kəs öz töhfəsini verir, bəlkə də bunlar ədəbi prosesin tərkib hissəsidir, olmasa olmaz. “Oğuznamə”də deyildiyi kimi, iddianı dəvə kimi sürmək lazım. Yazıçılıq bir mənada haqq davasıdır, “kim daha haqlıdır” sənətidir. Nə üçün bu gün birmənalı şəkildə hakimiyyətə sığınmış Əkrəm Əylislinin sözü kəsərli deyil, Elçin Əfə ütülənmiş təsiri bağışlayır, Anar Rza hakəza. Bəxtiyar Vahabzadə təcrübəsi uzaq keçmişdə qalmayıb. Nə üçün bu adamlar ədəbiyyata “ustanovka” verə bilməzlər, o cümlədən Etimad, Salam, Əsəd, Səlim, İlqar, Elçin Hüsü, Rəşad, Cavanşir, Qəşəm “ədəbiyyat filan şeydir” və ya “filankəsin ədəbiyyata dəxli yoxdur” deyə bilməzlər? Haqq necə qazanılır? Bu suallar haqqında düşünməyə dəyər. Joze Saramaqonun “həqiqəti söyləmək lazımdır, əgər o təhlükəli olsa belə” sözləri bunları düşünərkən sizə bələdçi ola bilrər. Yazıçının kişiliyi, həyatda tutduğu mövqe, həqiqətə tərəfdaşlığı onun əsərlərinə dəyər qazandırır, və ya əksinə, yaxşı yazıçı hər zaman həqiqətin tərəfində olur. Nazim Hikmətin, Əli Kərimlinin zəif əsərləri də mənalıdır, insanı təsirləndirir.

 

Oğru qanunlarına görə, hər kim çörəyi azadlıqdan üstün tutarsa, həm çörəyi, həm də azadlığı itirər.

 

Rasim Qaraca

rasim.karaca@gmail.com

2008

Rasim Qaraca
0

Hal-hazırda ölkəmizdə ədəbi yaradıcılıqla məşğul olan, çeşidli janrlarda əsərlər yaradan insanların sayı yüzlərlə və minlərlədir. Şeir, hekayə, roman yazmaq, əlbəttə, hər kəsin haqqıdır, lakin qələmə sarılan, ilk fürsətdə kitabını çap etdirən, imza günləri keçirən bu çoxminli kütlənin yalnız kiçik bir faizini “ciddi ədəbiyyat” kateqoriyasına aid etmək olar, hətta çox daha tələbkar yanaşsaq bu məsələyə, ölkəmizdə ciddi ədəbviyyatla məşğul olanların sayı əl və ayaq barmaqlarının sayından artıq olmaz. Ciddi ədəbiyyat nədir, daha doğrusu, mənim başa düşdüyüm mənada o nədir? – əsas mövzuya keçmədən öncə bunu açıqlamanın daha sonra söyləyəcəklərimi anlamaq baxımından faydası var. İzahı sadədir. Ciddi ədiblər o kəslərdir ki, dünyada gedən ədəbiyyat proseslərini izləyir, özünü bu nəhəng mədəniyyət hərəkatının bir parçası kimi görür, roman yazırsa roman, hekayə yazırsa hekayə janrının dünyadakı gəlişmələrinin fərqindədir, nəzəri cəhətdən nələrin köhnəlmiş olduğunu bilir və bu bilik bazasıyla əsərlər yaradaraq həmin bəşəri prosesə qoşulmaq istəyir. Yaradıcılığa bu cür yüksək məsuliyyətlə yanaşan yazıçını şərti olaraq ciddi yazıçı adlandıraq.

 

Elə buradaca qeyd etməyi unutmayaq ki, ciddi yazıçının Azərbaycan şərtlərində özünü yalqız, bədbəxt və atılmış hiss etməsi qaçılmazdır, plankanı azacıq yüksəldən kimi özünün mənsub olduğun xalqdan qopmuş olduğunu görür, oxucu dəstəyindən məhrum qalır, bütün bunlar onda böyük xəyal qırıqlığı yaradır. Azərbaycan ciddi yazarının içərisinə düşmüş olduğu (“batmış” demək daha doğru olar) durumdan təkcə bir çıxış yolu var, – ciddiyyəti azaltmaq, özünün saf sənət xamırını kütlənin tələbinə cavab verən yüngül mövzuların şəkəriylə dadlandırmaq. Belə demək olarsa, hər bir Azərbaycan yazarı ciddiliklə bayağılığın, dünyəvi olmaqla milli olmanın, ağırlıqla yüngüllüyün, həmin bu vazkeçilməz tribulansı içərisində hiss edir özünü. Bizim kimi ölkələr üçün bu hal qaçınılmazdır, çıxış yollarını tapan yazarlar da yox deyildir dünyanın bizə bənzəyən başqa ölkələrində. Əlbəttə, yazıçı ustalığı hər zaman olduğu kimi, bu məsələdə də həlledicidir.

 

Əsərləri haqqında qısaca qeydlərimi yazacağım üç yazıçını, – Həmid Piriyevi, Şərif Ağayarı və Seymur Baycanı, – bu yuxarıda dediyim mənalarda ciddi yazıçı hesab edirəm… Şübhəsiz, başqa ciddi yazarlarımız da var, sadəcə olaraq mən bu üç yazarın hər birinin yenicə çıxmış son kitablarını, bu günlərdə elə burada adlarını çəkdiyim ardıcıllıqla oxuduğuma görə onlar haqqında yazmağı qərara almışam. Hər üç yazıçının geniş mütaliə dairəsi var, söylədiyim kimi, ədəbiyyat anlayışları dünya çaplıdır, yazdıqları əsərlərlə dünyadakı böyük ədəbiyyat yarışmasına qoşulmaq iddiaları ortadadır. İddialı olmaq yaxşı şeydir, hətta insan xasiyyətinin çox vacib özəlliyidir, iddialılıq öz məqsədlərinə çatmaqdan ötrü başqalarını əzib keçəndə pis bir şey olur, yoxsa bir yazarın, məsələn, Nobel almaq iddiasından daha məsum nə var? Lakin, mənim son vaxtlar gəldiyim formul belədir: Azərbaycan yazıçısı iddialı olmalıdır, lakin özünün start nöqtəsindəki bəxtsizliyini də başa düşməlidir. Yəni, necə ki insan anadan olanda gözünü açıb özünü öz iradəsindən asılı olmayan coğrafiyada, hansısa dini təriqətin içində və milli kimlikdə görür, Azərbaycan yazıçısı da dünyadakı böyük ədəbiyyat hadisələrinin cərəyan etdiyi mərkəzlərdən uzaqda olduğunu, qütb buzlaqlarında olduğu kimi, burada ədəbiyyat günəşinin ildə cəmi bir-iki gün doğduğunu başa düşməli, hər daim canında hiss etdiyi soyuq oxucu münasibətinin polyar qışıyla barışmalı və bu şərtlər daxuilində yoluna davam etməlidir. Dolayısıyla, ciddiyyətli Azərbaycan yazarı oxucu məni oxumur, tənqidçilər mənə qarşı biganədir, dövlət məni qozuna qoymur giley-güzarını heç olmamış kimi palazın altına süpürüb işini görməli, yazısını yazmalı, susuz səhranın acı qanqalı kimi yaşamaqda davam etməlidir. Bu yazdıqlarımın adlarını çəkdiyim bu üç yazara nə aidiyyəti var deyə sorsanız, cavabım belə ola bilər: Azərbaycan yazıçısını oxuyarkən mənim üçün maraqlı olan ilkin məqam, beynimdən qopan ilk dürtmə onun öz yazıçı bəxtsizliyini nə dərəcədə başa düşməsi və bu başa düşmə prosesinin harasında olmasıdır. Çünki, yazıçının nə yazdığı, necə yazdığı, sözün birbaşa mənasında öz yerini bilməsindən asılıdır. Bu qavrayış beton platforma kimi bir şeydir, əgər varsa sənin həqiqətlərin keçərlidir, səsin eşidiləndir, yapışıqlıdır, səmimidir və s.

 

Ha gəldim gələlim bizim yazarlara. Onların əsərlərini təhlil etmək fikrindən uzağam. Deyəcəklərim sadəcə bunlardır: Bizim ciddi yazarlarımız var, lakin onlar Azərbaycan yazarının bəxtsizliyini qavramaq yolunda fərqli məsafələr qət ediblər. Kimsə bu bəxtsizliklə barışıb, kimsə çarpışmaqda davam edir, içlərindən bir nəfər özünü xilas etmək haqqında düşünür, özünü xilas edərsə başqa qələm yoldaşlarını da xilas edəcək, başqa birisi təkbaşına bunun mümkün olmayacağı qənaətindədir, xilas olmanın kollektiv aksiya olmasına inanır. Bu dərkolunmamış bəxtsizliyin ən ümidsiz bərəltisi də, mənə görə, əsər yazmaqla yanaşı oxucu yetişdirmək, oxucunun tərbiyəsilə məşğul olmaq, buna vaxt ayırmaqdır, ki bənzərinə hələ dünya üzündə rast gəlinməyib.

 

Bütün hallarda adını çəkdiyim üç yazıçı, – Həmid, Şərif və Seymur, – yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının birər zirvələridir. Hər üçü bəxtsizdir. Onların basilica bəxtsizliyi Azərbaycan oxucusudur!

 

HEKAYƏ
1

Çingiz Sultansoy

Heç kim qatil doğulmur

 

d e t e k t i v 

 

Detektiv hekayə. III hissə

Davamı.  Əvvəli burada  https://literaz.com/news/go/683/cingiz-sultansoy-hec-kim-qatil-dogulmur

Amma müəllifin əvəzinə növbəti məktub gəldi. Yenə köhnə şərt,  yeni ad: “Karl-Arthur Hoffman ölsə, 50 dollar alacaqsınız”.  Bu zarafat olsaydı belə, çox uzanmışdı, bu uzunluqda zarafat olardı? Amma bu zarafat deyildi, ola bilməzdi, çünki dostları bəribaşdan istisna, varlı müştərilər belə bu məbləğdə pulu riskə qoyub zarafat eləməzdilər.

Rainer də orta statistik, qənaətcil, qayda-qanuna, səliqə-sahmana, dəqiqliyə pərəstiş edən, “punktlich” dedikləri bir alman və zabit idi.  Cıdır sevgisini, qumar azarını işdə bilsələr də, ona ayıb tutmurdular – rəhbərlik işini yüksək dəyərləndirir, “Hərənin bir şakəri olur, hərə bir şeyin bazıdı. Həddini aşıb işinə mane olmursa özü bilər” düşüncəsiylə önəm vermirdi. Həqiqətən də, bu azarına görə həmişə irili-xırdalı borc içində olsa da, ağını çıxarmır, bəzən geciksə də borclarını mütləq qaytarır, hörmətini saxlayırdı. Bu səbəbdən onu cinayət edəcək nədi, qanun-qayda pozacaq, hətta işində qüsura yol verəcək şəxs saymaq rəhbərlikdə heç kimin ağlına gəlmirdi. Azdımı indiki zəmanədə Berlində borcu olan adam? O isə borc alanda marka ilə alırdı, amma nə qədər çətin olsa da ekvivalentini stabil valyuta – dollarla hesablayıb qaytarırıd, bu səbəbdən inflasiona baxmayaraq ona həmişə borc vermək istəyən tapılırdı, hətta çox idi. 

Daha üç həftə keçdi. Həmişəki kimi gələn məktubdan “Karl-Arthur Hoffman öldü” yazılan kağız, arasından 50 dollar çıxdı! Maaşından artıq pul idi, sürətlə düşən alman markasının o günkü kursu ilə 500 000 markaya yaxın pul eləyirdi! Saxlasaydı, daha artıq edəcəkdi. Amma saxlamadı, bütün borclarını qaytardı və bazar günü çoxdan xoşladığı, paytaxtın ictimai-siyasi  həyatının mərkəzlərindən biri sayılan “Hoppeqarten” hippodromuna getdi. Bu dəfə bəxti gətirdi və axşamı cibi pulla dolu, bir şüşə bahalı şampanla evə qalib kimi döndü.   

Altıncı məktubla yeddinci məktubun arası bir qədər çox çəkdi – ayyarım. Məktubda 100 dollar vəd olunmuşdu. Şərt isə dəyişməmişdi  – Dieter Baumbach adlı adamın ölümü. Rayner növbəti məktubu səbirsizliklə gözləyirdi, kiminsə gəlib bütün bu məktubların bir zarafat olduğu, pulunu geri istəyəcəyi ehtimalı yadından çıxmışdı. Həm də aldığı bu köçürmələri qaytarmağa pulu vardı daha, artıqlamasıyla.

Əvvəllər qəzetlərdə yalnız ticarət, maliyyə və iqtisadiyyat xəbərləri, kübar toplum, at yarışları haqqında xəbərləri oxuyurdu. İndi ağlına gəldi ki, nekroloqlara baxsın, bəlkə bir məlumat əldə edə bilər? Bütün milli qəzetlərdəki nekroloqları diqqətlə izləməyə başladı. Nəhayət, şərt qoyulan məktub gələndən altı gün sonra “Deutsche Allgemeine Zeitung” qəzetində Dieter Baumbach adlı birinin ölüm xəbərini oxudu! Görəsən bu, öldüyü halda 100 dollar alacağı həmin Dieter Baumbach idi, yoxsa başqası? Kİm bilir? O, gümanlar, ehtimallar, şübhələr içində çabalayır, vicdanla tamah, dürüstlüklə ehtiras  arasında vurnuxa-vurnuxa, beş gün də gözlədi, amma ölənin məhz həmin adam olması istədiyini, məktubda adı çəkilən Dieter Baumbachın ölümünü arzuladığını ürəyində belə özünə etiraf etmədi…

Nəhayət, məktub gəldi və zərfin içindən 100 dollar ** yox, bu məbləğdə bank çeki çıxdı – onun adına. Rainerin ehtiyatına rəğmən çeki kimlik sənədiylə banka təqdim edib 100 dolları almaqda bir çətinlik olmadı.  

Nə isə, bütün borclarını ödəyib, özünə təzə palto, kostyum, ayaqqabı, köynək və bir neçə bahalı qalstuk alıb,  dörddə birini də “Hoppeqarten”də  uduzandan  sonra, sərxoş və kefi kök, azca ləngər vuraraq “Zillemarkt” restoranından çıxırdı. Qısaətək, dərin dekolteli paltar geyinmiş, bədəninin yumruları paltarın altından da göz oxşayan qız qolundan sallanmışdı, səxavətlə “Trinkgeld” –  “içmək pulu” – çaypulu verdiyi ofisiantla metrdotel onu qapıya qədər təzim edə-edə ötürürdülər. Bu restoran da, parıltılı dar paltarlı nazikbel qız da bahalı, çox bahalı idi, cibinə görə deyildi və o, azca vicdan əzabı çəkirdi – içkinin təsirindən doğan qəfil səmimiyyətlə o Dieter Baumbachın ölümünü arzuladığını nəhayət özünə etiraf etmişdi. Bəli, məhz bu insanın ölümünə görə pul mükafatı aldığını, gününü belə keflə keçirdiyini öz-özünə açıq demişdi!. Amma bahalı gözəlçəylə gecə keyfi hələ irəlidəydi, ona görə vicdanını dalayan, rahatlıq verməyən fikirləri başından isti bir yel apardı. Tutarqaları da səliqəylə sıralamışdı: birincisi, bu Dieter Baumbachı tanımırdı; ikincisi, Baumbachın ölümünü arzuladığını nəzərə almasaq, onun ölümündə qətiyyən iştirak etməmişdi; yəni, – bu da üçüncüsü, – ölümündə heç bir, heç bir təqsiri yox idi, xüsusən də, hüquqi cəhətdən; dördüncüsü, onun arzusundan, fikrindən, səylərindən  asılı olmayaraq, Baumbach istənilən halda öləcəkdi; beşincisi, Berlində və bütün Almaniyada məğlubiyyətin və inflasionun doğurduğu aclıq, kasıblıq, səfalətdən, həkimsizlikdən, dərman çatışmazlığından və sairədən nə qədər adam ölürdü; altııncısı…

Sabahısı qız haqqını alıb gedəndən sonra fikirləşdi ki, bahalı qızlar qiymətinə dəymir, bahalı mağazadan alınan, amma keyfiyyəti, dadı, doyumluğu eynilə adi bazardakı kartof-çuğundur kimi…

Daha iki həftə keçdi. Almaniyada krizis dərinləşirdi, marka sürətlə üzüaşağı yuvarlanırdı, yox, dibi görünməyən bir uçuruma düşürdü. Şirkətin bürosundakı gündəlik iş və qayğılar, həmişəki söhbətlər, evdə soğan-çörək və kartof suppesi əvəzinə restoranda yediyi dadlı və təbii ki bahalı xörəklər, otağına gətirdiyi və mincə marka müqabilində hər şeyə razı gözəlçələr, sürətlə əriyən “ölüm honorarı”, – belə ad qoymuşdu məktubla gələn pullara, – at yarışlarının hiss-həyəcanı, ləzzəti, udduqları və uduzduqları. İlahi, bu yarışları necə sevirdi! Məsələ tək udub-udmamaqda deyildi, cıdırın gözəlliyi, yarış mühiti və ovqatı onun iliyinə işləmişdi – günəş şüaları altında tərtəmiz yuyulmuş və qaşovlanmış, dərisi parıldayan, sıraya düzülən, start anını gözləyən, amma rahat dura bilməyən, yerində oynayan, cilov gəmirən ağ, qara, ağ-qara, boz, kəhər, şabalıdı, qızılı, xallı, dəfnə, ləkəli, turşəng atlar, süvarilərin rəngbərəng çuxaları və papaqları…   start siqnalından sonra atların dördnala ya da dingildətmə yerindən götürülməsi, finişə çathaçatda yorğun ağızlarında və sinələrində daşdanan köpük, cıdırdan sonra sakit ola bilməyən atların tər iyi, fınxırtısı, kişnəməsi, ayaq  tappıltısı  və başqa belə, kiməsə adi görünən səslər, qoxular, görüntülər, mənzərələr onunçün çox əziz, sevimli idi və yaddaşına əbədi hopmuşdu…

Hələ yeniyetmə vaxtı atası ona anlatmışdı ki, həyat əyləncələrdən, bayramlardan yox, gündəlik, əksər hallarda rutin *** işdən, qayğılardan ibarətdir, bayramlar isə hərdənbir, nadir hallarda olur və bu rutin həyatı bəzəmək, rövnəqləndirmək üçündür.  Bu həqiqəti bilən və ona uyğun yaşayan adam heç vaxt həyatın çətinliklərindən usanmaz, sınmaz və uğur qazanar. Rainer  həyatını atasının öyrətdiyi kimi qurmuşdu, ona görə də uğur qazanmışdı, aldığı ailə tərbiyəsi xasiyyətini yoğurmuş, iradəsini möhkəmləndirmiş,  həyatda çox pisliklərdən qorumuş, çox yaxşılıqlara calamışdı. Amma indi Rainer rutin yox, əyləncə, sevinc, bayram ovqatı istəyirdi, əyləncə isə həmişə xərc deməkdir, xüsusən inflasion vaxtı.

Rayner müştərilərlə görüşür, səbirlə razı salır, işini görür və növbəti məktubu pusquda oturan ovçu səbriylə gözləyirdi. Gələcək ya yox? Yenə də məktub gəldi, göndərəni adı yazılmışdı, bu dəfə ad başqa idi, amma bilirdi ki, bu da saxta çıxacaq. Zərfdən Rudolf-Alfred Falkenstein adı və məbləğ yazılmış varaq çıxdı. Məbləğin gözlədiyindən də böyük olmağı onu təəccübləndirdi və daha çox sevindirdi –  300 dollar! O, məktubu yazı masasının siyirməsində saxladığı qovluğa qoydu, amma qovluğu daha siyirməyə qaytarmadı, seyfində gizlədib açarla bağladı. Heç nə eləməyəsən, heç barmağıvı da barmağıva vurmayasan, sənə üç yüz dollar verələr, elə-belə! Heç vaxt görmədiyin, tanımadığın, haqqında heç nə eşitmədiyin birinin ölümünə görə sənə bu qədər pul verələr?! Səbəbsiz yerə, havayı! Hərdən ağlına başqa fikir də gəlirdi, bəlkə bu zarafat deyil, şirkət rəhbərliyi tərəfindən qurulmuş bir yoxlamadır? Daha yüksək vəzifə tapşırmazdan öncə onun təmizliyini, dürüstlüyünü yoxlayırlar, axırda pulu geri tələb rdəcəklər? Hər halda bu variantı da istisna eləmək olmazdı.  Bu ehtimallar arasında yenə də vicdan əzabları da vardı – axı o, tanımadığı bir adamdan pul almaq üçün heç bir günahı olmayan başqa birisinə ölüm arzulayırdı! Bu cinayət olmasa da, müsbət hal, ləyaqətli adama layiq bir düşüncə sayılmazdı, hər halda ailəsinin, özünün adına-sanına heç yaraşmazdı. Əgər o, dindar olsaydı, deyərdi ki, bu günahdır. Amma dindar – protestant ailədə böyüsə də, dindar deyildi, bir çox səbəbdən, o cümlədən müharibədə gödüyü dəhşətlər, dünyanın namərdliyi, həyatın haqsızlığı onun inamını laxlatmışdı.   

Günlərini yaxşı bildiyi və bacardığı, tez və mükəmməl yerinə yetirdiyi işində, yüngülvarı vicdan sızıltısı içində, bir də qəzet nekroloqlarını izləməklə keçirirdi. Rahatsız deyildi, bu adamın gec-tez öləcəyinə, pulu alacağına əmin idi. Buna baxmayaraq iki həftə sonra məktubdakı adı “Deutsche Tageszeitung” qəzetindəki nekroloqda oxudu, Falkensteinın uzun sürən ağır xəstəlikdən öldüyünü öyrənib sakitləşdi və sevindi – 300 dollar onun olmalı idi!. Çek bu dəfə daha tez, ikicə gün sonra, amma bu dəfə xüsusi poçtla əlbəəl çatdırılan, çatdırılma qəbzi  imzalandıqdan sonra təqdim edilən məktubda gəldi və bütün olan-qalan vicdan sızıltılarını, şübhələri borclarıyla birlikdə yuyub apardı. Puldan korluq çəkməyən insane həyat necə də gözəl gürünürmüş!..    

Bir ay keçdi, ay keçdi, üç ay keçdi, amma növbəti – on birinci məktub gəlmədi. Indiyə qədər gələn və xəbər gətirən məktublar iki-üç həftə intervalı ilə gəlirdilər. Birinci ay növbəti məktubu səbirsizliklə gözlədi, məktubun xüsusi poçtla gələcəyini bilsə də, adi poçtu da diqqətlə yoxlayırdı. Amma məktub gəlmədi, nə bir ay sonra, nə də iki ay sonra. Həyat vərdiş etdiyi qaydada, öz axarıyla davam edirdi. Üç yüz dollar xərclənib getmişdi, təzə borclar yığılırdı, çoxalırdı, qaytarmağa isə pulu yox idi, çünki maaş çatmırdı.

Dördüncü ay da keçdi. Nəhayət, növbəti, tanış çap hərfləriylə yazılmış məktub gələndə artıq naməlum adamdan məktub, – və pul, – almaq ümidini üzmüşdü, pul göndərənin ya daha bu yolla əylənmək istəmədiyini, ya da artıq pulu qurtardığını düşünüb gözləməkdən əl çəkmişdi. Deməli, səhv etmişdi,  ümidi itirmək olmazdı. Beynində “Bu dəfə hansı məbləğ vəd olunub görəsən?” sualı dolaşa-dolaşa, tələsə-tələsə bu dəfə nədənsə daha qalın olan zərfi məktubu açdı. Əvvəlcə məbləğə baxdı və gözləri kəlləsinə çıxdı! Gözlədiyi 600, ən yaxşı halda 900-1 000 dollar əvəzinə 10 000 dollar yazılmışdı! 10 000! Gözlədiyindən az qala on-on iki dəfə artıq!!  Bu məktub əvvəlkilərdən çox fərqlənirdi, böyük və qalın, içi nə iləsə dolu idi. qəzetlə. Düzdü, məktubdakı vərəqdə ölməli, – və ya bu söz xoşunuza gəlmirsə, istəyirsinz başqa sözlə əvəzləyin, ölməyi ehtimal olunan və ya gözlənilən, – adamın adı və həmişəki, artıq ənənəvi  cümlə yazılmışdı  – “Ernst-Maria-Erich von Kolbenschlag ölsə, 10 000 dollar alacaqsınız”. 

Amma məktubun həmişəkilərdən başlıca fərqi o idi ki, zərfin içində məlum, gələnəkli xəbər və ad-soyadlı kağızdan başqa qəzet-jurnal səhifələrindən kəsilmiş parçalar, daha doğrusu bu parçalardakı  kübar xronikayla bağlı xəbərlər, müsahibələr, məqalələrin məzmunu onu əvvəlcə karıxdırdı.

Davamı var

 

  • Almanların çoxu XXI əsrin birinci rübündə belə, hətta indiki firavan yaşayışlarında 20% endirimli 1,5-2 avroluq pendir tikəsi supermarketlərdən dərhal alıb qurtarır. 10 avroluq  markalıq malı 10-15% ucuz almağı babat qənaət sanırlar. Varlı adamlar belə “sekond hand” mağazalarından paltar almağı özlərinə əskiklik saymır, yəni belə qənaətcil, pul qədri biləndilər. Bunları bilərək Almaniyanın doxsan-yüz il əvvəlki kasıb vaxtlarının ovqatını təsəvvür etmək çətin deyil.
  • Fransız dilindən götürülmüş “rutine” sözünün alman dilində mənfi mənası yoxdur, dəqiq və çoxdan müəyyən olunmuş, icrası tanış və məlum qayda-qanun ya da yeknəsəq iş deməkdir. Amma məsələn, rus dilində isə  bü sözün mühafizəkar qayda-qanun, bu qayda-qanuna qul kimi itaət, yenilikdən qorxu kimi neqativ məna çaları var. Məncə, iki xalqın eyni xarici sözə verdiyi müxtəlif məna çalarları xalqların təfəkkürünü, milli mentalitetini də əks etdirir. Yəni orta alman dəqiq müəyyən olunmuş qayda ilə yeknəsəq işləməkdə və yaşamaqda pis heç nə görmür, bunu uğura aparan zəruri yol sayır, orta rus və ya, məsələn, azərbaycanlını isə bu darıxdırır. Nəticəsi göz qabağında, Almaniyanı Rusiya tutuşdurmaq yetərlidir, xalqları, qurduqları dövlətləri göz  qabağında.