Rəşad Səfərin “Cənubda uzun bir gün” romanı haqqında

“Ə s ə r i n t ə n q i d i y a z ı ç ı n ı n d ə y ə r i n i a z a l t m a z ” (Monica Sinead)

1
Daha bir iddialı əsər haqqında fikirlərimi sizinlə bölüşürəm. Son illərdə ard-arda yazdığı iki romanı ilə ədəbi prosesin əsas oyunçuları sırasında yer tutmağı bacarmış Rəşad Səfərin yaradıcılığı ilə 10 ildən artıqdır tanışam. “Adamlar və Gəmilər” hekayələr toplusu, habelə, tərcümə etdiyi Henri Müllerin “Cənnətdəki iblis” romanı Alatoran Yayınlarında işıq üzü görüb. “Keçilərin nəğmələri” ilk romanını oxumuş və tənqidi fikirlərimi müəllifin özünə bildirmişəm. Əsərdəki bəzi fəsillərin üzərindən çarpaz xətlər çəkərək, “bunlar olmasaydı da roman heç nə itirməzdi” və bənzəri fikirlərimi dostluq münasibətinə qurban verərək, açıq tənqidi yazı ilə çıxış etməmişəm. Lakin tənqid olmayan yerdə inkişaf ola bilməz tezisini Rəşad özünün bu ikinci romanı ilə aktual edir. Mənim bu tənqidlərimdən Rəşad Səfər nəticə çıxarmayacaq bilirəm, ancaq ədəbiyyata yeni gələn gənc qələmlər üçün bu yazıların bir faydası ola bilər deyə düşünürəm. Zira ədəbiyyatımızı düşdüyü indiki durğunluqdan (bataqlıqdan) çıxartmaq üçün sərt tənqidi yazılara ehtiyac var, tərifli məqalələrlə bu iş olmayacaq.

2

Müasir dünya nəsrini izləyən, yeni romançılıq nəzəriyyələrini milli ədəbiyyatımıza gətirmək istəyən iddialı bir yazar olaraq Rəşad Səfərin ədəbi cəhdləri mənə görə alqışlanmalıdır. O, romanlarını müəyyən bir plan əsasında yazır, mətnin konseptual əsaslarının olmasına diqqət yetirir, nəzəri cəhətdən hazırlıqlı olmaq bu müəllifin üstün tərəfidir. Müasir ədəbiyyat axınında belə bir fiqurun olması şəxsən məni sevindirir, düşünürəm ki, bizdə bu cür intellektual yazarlar çox sayda olmalıdır ki, nəhayət kəmiyyətin keyfiyyətə keçməsinin şahidi olaq. Dolayısı ilə, Rəşadın bir yazıçı kimi varlığı önəmlidir, şəxsi fədakarlığı sayəsində heç bir gəliri olmayan ədəbiyyatı, yazı sənətini ictimai fəaliyyətin ön sıralarına çəkməsi, prosesdə bir gərginlik yaratması təqdirəalayiqdir.

3

Bütün bunlara baxmayaraq, “Cənubda uzun bir gün” romanında yazıçı özünün güclü olduğu tərəflərə fokuslanmayıb, daha çox əsərin sxematik yönləri üzərində diqqətini cəmləyib, quru, bədiiyyatdan uzaq tutrasız bir mətn meydana gətirib, pis-yaxşı skelet var, ancaq əsər ətə-qana dolmayıb. Romandakı hadisələr inandırıcı deyil, faktlar arasında məntiqi əlaqələr zəifdir, təsirli ola biləcək məqamlarda yazıçı cəsarəti yetərsiz qalıb. Yazmaq xatirinə yazılmış bir roman təəssüratı oxucunu tərk etmir. Bu mənada, əsərin müsbət cəhətlərinə onu da əlavə etmək olar ki, “Cənubda uzun bir gün” romanı filologiya fakültələrində necə yazmamağı öyrədən yaxşı bir dərs vəsaiti kimi istifadə edilə bilər. Hələlik bunu mübaliğə kimi qəbul edə bilərsiz, lakin bunun belə olduğunu əsərdən gətirəcəyim sitatlarda görəcəksiniz.

4

Maraqlıdır ki, əsərin baş qəhrəmanı 65 yaşlı Şahin İsgəndərli də yazıçı olmaq istəyən və bu sahədə uğur qazana bilməyən birdir. Ümumən ziddiyyətli bir tipdir, portret cizgiləri xaotikdir, arvadı, keçmişin məşhur falçısı Mədinənin sayəsində, falına baxdığı yüksək vəzifəli bir adamın vasitəsi ilə səfir təyin olunub. Diplomat kimi işləməsi onun yazıçı olmasına mane olub. “Mədinə məni bu qədər ora-bura dartmasaydı… mən də ortabab nələrsə yaza bilərdim”, “Kiməsə lazımdırmı yazdığım bu cəfəngiyyatlar” (s. 15), “Onca dənə salamat hekayə çıxara bilsəydim ortaya” (s. 16) deyir. (2015-ci ildə 65 yaşı olan Şahin İsgəndərli, təqribən 55 yaşında diplomat missiyasına başlayır, maraqlıdır ki, o yaşa qədər də “salamat bir hekayə” yaza bilməyib) – bu cür sual doğuran məqamlar çoxdur: Borxesdən, Kortasardan, yüksək materiyadan danışan, iqamətgahın böyük otaqlarından birini tamamilə içki kolleksiyasına həsr edən, orada dünyanın dörd bir yanından gələn yüzlərlə bahalı və nadir içki şüşələri saxlayan, dünənə qədər Akademiyada quru maaşa işləyən Şahin İsgəndərli son dərəcə imkanlı birisi kimi təsvir edilir. Bu imkanlar normal səfir maaşını aşır, mətbuatdan bildiyimiz bəzi Azərbaycan səfirləri kimi Şahin İsgəndərlinin də vəzfəsindən kənar işlərlə məşğul olduğu şübhəsi yaranır oxucuda, lakin müəllif bu barədə söz açmır, beləliklə Şahin İsgəndərli portreti yarımçıq qalır, müəllif bu məsələlərdə axıra qədər səmimi deyil. Ümumən, bütün informasiyaların əl altında olduğu, hər bir faktın kontrol edilə bildiyi indiki zamanda Argentinadakı Azərbaycan səfiri haqqında uydurma şeylər yazmaq intellektual maskası taxmış yazıçı manerasına uyğun gəlmir. Bədii əsərdə belə şeylər olar deyib keçməyin; Argentinada ilk diplomatik missiyanın 2010-cu ildə açıldığı faktı romanda olduğu kimi göstərilirsə, bu, müəllifin dokumentallığa riayət etdiyini göstərir, əks halda bu tarix də uydurma olmalıydı. Ölkə və missiyanın yarandığı tarix dəqiq göstərilirsə, təyin edilən səfirin də xarakter özəlliklərinin ən azı yarısının realda olanı əks etdirdiyini düşünməyə oxucunun haqqı var. Halbuki, o illərdə Argentinada səfir olmuş şəxsin bioqrafiyası, hətta aldığı maaşın miqdarı açıq internet resurslarında əks olunmaqdadır. Dokumental elementlərdən necə istifadə etməli olduğunu bilməməsini mən yazıçının ciddi qüsuru hesab edirəm.

5
Şahin İsgəndərli obrazını yaradarkən yazıçı açıq-aşkar özünü elitar maneralardan xəbəri olan biri kimi göstərməyə çalışır, ona əsərin əsas süjetinə dəxli olmayan, yerli-yersiz sifətlər yükləyir, Borxesdən dəm vurur, görməmiş Azərbaycan oxucusuna Buenos-Ayres küçə-park-restoranlarını bol-bol təsvir edərək hava atır və s. Halbuki, səfir Şahin İsgəndərli əslinə qalanda bir uşaq qatilidir, pul gücünə öz cinayətini gənc bir tələbənin boynuna qoyan, eyni zamanda maşınla vurduğu uşağın qanını batıran biridir. Xanım-xanım dediyi falçı Mədinə də bu cinayətə ortaqdır. Yüksək ədəbi dəyərləri başa düşən, Kortasarı oxuyan Şahin İsgəndərlinin vicdanı əslində rahat olmamalıdır. Xüsusilə, puldan başqa heç bir dəyər tanımayan arvadı Mədinə ilə birlikdə simfonik musiqiyə qulaq asmaları gülməli təsiri bağışlayır. Elə həmin konsertdəcə bu uşaq qatili haqqında yazıçı belə bir təsvir verir: “Şahin öz qəmgin, amma qayğısız dünyasının içində olanda konkret nəyisə düşünmürdü, sanki yıxılmaq qorxusu olmadan buludların üstündə gəzişir, gəzməkdən yorulanda görünməyən qanadlarını açıb süzməyə başlayırdı”. Bu cür təsvirlər yazıçının reallıq hissini itirdiyini, özünün də yıxılmaq qorxusu olmadan buludların üstündə gəzişdiyini göstərir. Sözün düzü, bu cür bayağı təsvirləri oxuduqca romanı yarıda buraxmaqdan özünü güclə saxlayırsan. Hətta yazıçı Cavid Ramazanlının “Amanabənd” romanındakı “şam düzmək” hadisəsi Rəşadın bu təsvirlərindən daha az bayağıdır mənə görə, çünki Cavidin qəhrəmanı heç olmasa uşaq qatili deyildi. Əsər boyunca yazıçı Şahinin cinayətkar sifətini göstərmək qayğısına qalmır, əvəzində onu Buenos-Ayres küçələrində, bukinistlərdə dolaşdırır, səhifələrcə vikipedik məlumatlarla oxucunu yorur (əsl mətləbdən uzaqlaşdırır), bir mənada yazıçının öz prototipi olan qəhrəmanı sona qədər ideallaşdırmaq yolunu tutur, onu yüksək müdriklik zirvəsinə çatmış kimi göstərir: “Bir gün öncəyə qədər bu müdriklik zirvəsinə qalxa bildiyi üçün özüylə fəxr edirdi…” (s.95)

6
Mənasız təsvirləri ixtisar etməklə roman kiçik bir hekayəyə sığıdırmaq olardı: Azərbaycanın Argentinadakı səfiri Şahin İsgəndərli dəvətli olduğu bir tədbirdə oğlu Emilin ölüm xəbəini alır, bir ata kimi bu xəbərdən sarsılmaq əvəzinə, əvvəlcə kabinetində 8 saat qapılıb qalır, sonrakı saatlarda Buenos Ayres küçələrində dolaşaraq ölümün səbəblərini düşünməyə başlayır. Yeni evləndiyi zamanlarda rayondan qayıdarkən maşınla qəza törədərək qaranlıqda bir uşağı vurmasını xatırlayır, uşağın atasının onu qisas almaqla hədələdiyini yada salır və 20 ildən sonra oğlunun ölümünə o atanın səbəb olduğu ehtimalını irəli sürür. Oxucuda belə bir sual yarana bilər: Şahin İsgəndərli və arvadı Mədinə xanım nə üçün sarsıntı keçirmir, Emilin faciəli ölümünü soyuqqanlılıqla qarşılayırlar? Oğlunun ölüm xəbərini yenicə almış ata kabinetində oturub Emilin yıxıldığı eyvanın hündürlüyünü, neçənci mərtəbədən yıxıldığını riyazi olaraq hesablamağa çalışır: “İkinci mərtəbənin eyvanından yıxılmaqla adam ölər? Hoppansa, özü ayaqları üstə düşərdi Emil oradan”. Bu, övladını itirən atanın fəryadından daha çox hadisəni araşdıran müstəntiqin soyuqqanlı təhlilinə bənzəyir. Şahin kabinetdə fəlakətin böyüklüyünü dərk etmək əvəzinə, Bakıya necə gedəcəyini, təyyarədə rahat olub-olmayacağını düşünür: “Ayaqlarım da uzun. Biznes-klasda yer olmasa, zülmdür”. Müəllif deyə bilər (əminəm belə deyəcək) bu detal obrazın eqoizmini göstərmək üçün seçilib, lakin mənə görə süjetin dramatik gərginliyini tamamilə öldürür və inandırıcılığı sıfıra endirir. Uğursuz səhnələrdən biri Şahini otaqdan çıxaran “əsas” qüvvəni təsvir səhnəsidir. Səkkiz saatlıq sarsıntıdan sonra atanı hərəkətə gətirən amil oğlunun dərdi yox, dolmuş sidik kisəsi olur: “İndi səfirin ağlında tezliklə tualetə gedib yüklənmiş sidik kisəsini boşaltmaq vardı… Bu həm də onun tam ayılmasına səbəb oldu”. Fizioloji ehtiyacın övlad ölümündən daha üstün bir oyanış vasitəsi kimi təqdim edilməsi bədii cəhətdən çox zəif və qeyri-təbiidir. (“Yüklənmiş sidik kisəsi” ifadəsinə əsər boyunca tez-tez rast gəlinir, ən sonda müəllif nəhayət “işəmək” felini işlətməyə başlayır ki, bu da arvadağız Şahin İsgəndərli obrazını daha yaxşı ifadə edir.) Üstəlik belə bir cümlə əsərin bədii dəyərini məncə çox aşağı salır: “Şahin İsgəndərli təbiətin yükündən azad olan kimi yenidən öz yükünə – Emilin ölümünə qayıtdı.”

7
Əsərdəki Mədinə xanım obrazı naşı bir rəssamın əlindən çıxmış əcaib portretə bənzəyir. Mədinə kübar mühitə düşmüş, lakin daxilindəki əyalət təfəkkürünü, falçılıq, numerologiya iddialarını və “pul hərisliyini” saxlamış ziddiyyətli bir tipdir. Falçılıqla böyük pullar qazandığını, şəhərdəki ilk ən bahalı villalardan birinə sahib olduqlarını yazır müəllif, (“Bu cür müştərilərin sayəsində Vorovskidəki köhnə evlərini söküb yerində əzəmətli villa tikdilər. Şəhərin ilk bahalı villalarından biri artıq İsgəndərli ailəsində idi”. Belə olan halda Mədinə ərini akademiyadakı işindən ayırıb səfir olaraq xaricə göndərir, özü də olur səfir xanımı – bu inandırıcı deyil. Ərinə “başlama yenə bu Borxes söhbətinə, o kişinin adı gələndə başım hərlənir” deyən qadın əri üzərində tam hakimiyyətə malikdir. Yüksək səviyyədə falçılıqla məşğul olur (müəllif nədənsə “metafizika”, “ezoterika” terminləri ilə öz qəhrəmanını təmizə çıxartmaq istəyir həmişə), hətta səfir arvadı olandan və xaricə köçəndən sonra da bu əməlinə davam edir Mədinə. Yenə inandırıcı olmayan bir təsbit. Səfir vəzifəsi dövlətin birinci dərəcəli strateji təyinatı olduğuna görə Mədinənin bu cür qeyri-leqal fəaliyyəti təhlükəsizlik baxımından ciddi fəsadlar yaradacağına görə yolverilməz haldır, yazıçının (özünün də səfirlikdə işləmək təcrübəsi ola-ola) xarici kəşfiyyat orqanları üçün səfirin xanımının hazır yem olduğunu, onun bu “məşhurluğundan” və ya müştəriləri ilə münasibətlərindən istifadə edərək səfirə qarşı şantaj və ya kompromat hazırlaya bilmə ehtimallarını nəzərə almaması qəribədir. Bir ana olaraq Mədinə “xanım”ın, xəbəri qarşılaması və sonrakı davranışları son dərəcə tutarsızdır: Oğlunun cənazəsi Bakıda ortada qalan bir ana, Buenos-Ayresdəki iqamətgahda əlinə tozsoran və süpürgə alır, divarların tozunu silir: “Ağlaya-ağlaya tozsoranın xortumunu sağa-sola çəkir…” Müəllifdən soruşsan, qadının dərdini işlə unutmağa çalışdığını göstərmək istəmişəm deyəcək, lakin bu detal o qədər eybəcər təsvir olunub ki, hadisənin tragizmini komizmə və məişət səviyyəsinə endirir. Hələ bu cümləyə diqqət yetirək – bir ananın kədərini bundan daha sönük necə təsvir etmək olar?: “Allah məni öldürəydi Emilin yerinə. Nə mənası var bundan sonra yaşamağın? Gözünün ağı-qarası bir oğlun olsun, onu da Allah alsın. Allaha ağır getməsin, yenə özü bilən məsləhətdir” – cümlələr canlı deyil, bədii mətn olaraq ölüvaylıq romanın hər səhifəsində tırr edir. Hətta, deyə bilərəm ki, mənim bu tənqidi məqaləmdə olan bədiiyat qədər haqqında danışdığım bu romanda bədiiyyat yoxdur. Dünyası dağılmış ana tozsoranla işlədiyi zaman divardan çıxan elektrik naqillərini görüb dərhal sürücü Səmədi qarğamağa başlayır: “Min dəfə dedim Səmədə, usta çağır, düzəltsin… Bir həftədir yarıq qarın kimi qalıb ortalıqda” – (“yarıq qarın kimi” – dilimizdə belə sabit söz birləşməsi yoxdur təəssüf ki). Övladını itirmiş bir ananın diqqətinin həmin an divardakı naqillərə yayınması psixoloji baxımdan tamamilə qeyri-realdır, üstəlik, yazıçının seçdiyi dil materialı o ankı emosional ab-havanı verməkdə acizdir. (Dil məsələsinə gələcəm: yazıçının dili olduqca süni və yapışıqsızdır. Bu dil bazasıyla bədii əsər yazmaq sadəcə gülməlidir). Səhnənin ən zəif nöqtələrindən biri də Xarici İşlər Nazirinin zəngidir. Şahin İsgəndərli telefonlara cavab vermədiyi halda, Mədinə “xanım” ekranda nazirin adını görən kimi dərhal kədərini unudub bürokratik təlaşa düşür: “Nazirdir, nazir zəng edir… Nazirdir, ayıbdır, cavab ver”. Şahinin nazirlə danışığı isə sanki sıravi bir iş hesabatıdır. Hər iki valideynin nazirin bu qədər işin arasında onlara vaxt ayırıb zəng etməsini fəxrlə və minnətdarlıqla qarşılaması (“Bu qədər işin-gücün arasında vaxt tapıb zəng edib”) baş vermiş hadisənin fonunda son dərəcə sönük qalır. Həqiqi hisslərin tüğyan etdiyi səhnələr bu müəllif üçün yaddır, quru, sxematik təsvirlərlə hadisəyə nüfuz etmə bacarıqsılığını ört-basdır etməyə çalışması göz önündədir. Ata və ana oğullarının ölümünə deyil, bu ölümün gətirdiyi çətinliklərə (bilet tapmaq, bura kim gələcək, ev necə təmizlənəcək, biznes-klas olacaq ya yox) reaksiya verirlər. Təsvirlər səmimi deyil, soyuq, mexaniki və oxucuda emosional təsir buraxmır, yazıçı daha çox öz eqosunun təsdiqi ilə məşğuldur, oxucu ilə təbii bağ qurmaq ona lazım deyil.

8

“Mədinə ərinin yüksəlişi üçün başqa yollar axtarmağa başlamışdı. İllərlə etdiyi m e t a f i z i k c ə h d l ə r d ə n (?) sonra yuxarı vəzifəli bir şəxsin problemini həll etdiyi üçün ondan lazım olan xahişi etmiş, ərinin fövqəladə və səlahiyyətli səfir olması üçün fövqəladə bacarıq və əlaqələrini işə salmışdı” (s.156). Şahin Mədinəni qınayanda, buna görə aralarında “kəskin münaqişə” olanda, qadın dərhal onun karyerasında oynadığı rolu yada salır, və “Şahin İsgəndərli bu argumentlər qarşısında həmişə susmağı və kinayə ilə gülümsəməyi seçirdi”. “Düz sözə nə deyəsən, kim idim ki məni səfir qoysunlar. Mədinə bir tərəfə qalsın, hələ rəhmətlik qaynanam olmasaydı, indi hələ də A k a d e m i y a n ı n q a r a m a t o t a q l a r ı n d a (?) veyillənirdim. Şahin bunları tez-tez düşünürdü, amma Mədinəyə etiraf etməzdi. Yoxsa tamam gözüqıpıq olardı arvadının yanında” – demək gözüqıpıq idi, amma hələ tamam gözüqıpıq deyildi. Bunları oxuduqca Şahin İsgəndərlinin əsl portreti üzə çıxmağa başlayır, onun çatmış olduğu müdriklik zirvəsi sən demə xəyali imiş, daha doğrusu onun özünün səssiz düşüncələrində var imiş bu zirvə: “Şahin artıq düşüncə-həqiqət oyununun üçüncü mərhələssində idi…” (s.94)

9

“Mədinə anasının ölümü ilə, bir az da yeni dövrün yaratdığı (h a n s ı y e n i d ö v r , b i l i n m i r) imkanlardan istifadə edib işini xeyli böyütdü. Həyatın ağırlığından, keçmişin məyusluğundan, gələcəyin bulanıqlığından yorulan, yerdən də, göydən də əlləri üzülən insanlar yerlə göy arasında olan naməlum, amma güclü varlıqlara, onlarla əlaqəyə girə bilən adamlara şiddətli ehtiyac hiss edirdilər. İndi artıq rayonlardan, kəndlərdən insanlar dəstə-dəstə axışıb Mədinə b a c ı n ı n (! – əvvəl xanım, sonra da bacı olur) ə t ə y i n ə p ə n a h g ə t i r i r d i l ə r (? – belə ifadə yoxdur). Qızını ərə vermək istəyənlərdən tutmuş evdən dərbədər düşmüş ərini geri qaytarmaq istəyənlərə qədər, kənd icra sovetinin sədri olmaq istəyənlərdən hakim olmaq, n a z i r l i k d ə y ü k s ə k v ə z i f ə t u t m a q i s t ə y ə n l ə r ə (?) qədər, yardım üçün yanına gələnlərin heç biri ə l i b o ş q a y ı t m ı r d ı l a r (!). Münbit şərait Mədinənin gücünü və şöhrətini bir neçə ilin içində b ü t ü n ö l k ə y ə (!) yaydı”. Göründüyü kimi Mədinə yüksək marka falçıdır, təkcə ev əhlinin, qonum-qonşunun falına baxsa bunu başa düşmək olardı, lakin “nazirlikdə yüksək vəzifə tutmaq istəyənləri əliboş qaytarmır” – bu dərəcə romanın ekosistemini pozur, onun fəlsəfi-bədii strukturunda ziddiyyət yaradır. Yazıçı bunu nə üçün edir? – müəmmalıdır. Ən sonda oğlunun ölümünün onun günahları üzündən olduğu fikrini təsdiq üçünmü? – məncə buna dəyməzdi, bu, bir həqiqəti təsdiq üçün 100 yalan uydurmaq kimidir, başqa sözlə, oxucunun vaxtına hörmətsizlikdir.

10

“Mədinə bacı şöhrətinin zirvəsindəykən çox yüksək vəzifəli şəxslərdən birinin ciddi ailə problemini həll etmişdi. Böyük uğurundan sonra həmin çox yüksək vəzifəli şəxs bir əlini Mədinə bacının üzərindən əskik etmədi. Ölənə qədər qulluğundayam, deyib, hər bayramda, hər doğum günündə, bəzən heç bir səbəb olmadan belə, isgəndərlilərin evinə k ə s i l i b s ə l i q ə i l ə ş a q q a l a n m ı ş q u z u l a r, h i n d u ş k a l a r, cürbəcür ərzaq məhsulları, bahalı hədiyyələr, a r a b i r d ə z ə r f i n i ç i n d ə p u l g ö n d ə r i r d i. Bu cür müştərilərin sayəsində Vorovskidəki köhnə evlərini söküb yerində ə z ə m ə t l i v i l l a t i k d i l ə r . Şəhərin i l k b a h a l ı v i l l a l a r ı n d a n b i r i artıq İsgəndərli ailəsində idi.” Bu təsvirlərdə də məntiqə sığmayan məqamlar var. Səfir təyin etmək səviyyəsindəki bir “vəzifəli adamın” isgəndərlilərin evinə kəsilib səliqə ilə şaqqalanmış quzular, hinduşkalar, cürbəcür ərzaq məhsulları göndərməsi həqiqətə uyğun deyil və inandırıcı görünmür. Ümumən, romanda yazıçı elit bir ailənin həyat tərzini təsvir etmək istəyərkən yaxşı bilmədiyi bir sahəyə girmiş kimi görünür, sadə bir ailədən çıxmış olması etibarilə elitarlıq taslaması mənim kimi oxucunun diqqətindən yayınmır. Daha bir məqam, bu yuxarıdakı parçadan da görə biləcəyiniz kimi, Rəşad Səfərin yazı tərzi mənə nədənsə yazıçı Elçinin üslubunu xatırladır, sizcə də belədirmi? Elçində də yalançı elitarlıq bol miqdardadır.

11

Romanda başdan sona qədər davam etdirilən daha bir süjet xətti əsas qəhrəmanın – Şahin İsgəndərlinin yazıçı olmaq arzusudur. “Əgər indiyə qədər yazsaydı, heç olmasa, iki ildə bir kitab çıxarsaydı, indi, azı, iyirmi kitabı olardı. Lap olsun, on. Bunun yarısı yaxşı alınsaydı, indi məşhur yazıçıyıdı, ya da ən azından, yazıçıyıdı. Sonra dərhal başqa arqumentlər gətirirdi özünə qarşı. Onsuz da yaza bilmirdi. İstedadsız alınan iş deyildi bu.” Bu sətirlərdə müəllif sanki özünü ifadə edir. Parlaq istedadının olmadığının fərqindədir, lakin israr etmək, əmək sərf etmək nəticəsində uğur qazanacağını bilir, 10 roman yazsa və bunun yarısı yaxşı alınsa məşhur yazıçı ola bilər. Rəşadın israrlı cəhdləri mənalıdır, gələcəkdə uğurlu əsərlər yazacağına və həqiqətən məşhur, seviulən bir yazar olacağına mən şəxsən inanıram. Çünki yaxşı əsərin meydana gəlməsi üçün istedad qədər zəhmət də önəmli faktordur. Çox istedadlı yazarın tənbəllik üzündüən zaman içində əridiyini hər birimiz yaxşı bilirik. Mehdi Bəyazid kimi, istedadı olub ömrü boyu yazıçılığa hazırlaşan və heç nə yaza bilməyən adlar var bizim ədəbiyyatda. “…o əyyaş yazıçılar kimi zirzəmi kafelərdə ucuz araqlardan içirdim. Bir-birimizin cəfəng hekayələrinə, şeirlərinə, məqalələrinə düşük təriflər deyirdik. Birincilər kimi olsaydım, yenə hörmətim, saxta təriflərim, kitab üzü açmayan oxucularım olardı. Amma ikincilərdən olsaydım, indi nə evdə hörmətim vardı, nə cəmiyyətdə” – burada Rəşad Səfərin özünün də içində olduğu ədəbi mühitin real təsviri var, qələm yoldaşlarını iki hissəyə bölür, əyyaşlara və məmur-yazıçılara. Təkcə Şahinin təmsil olunduğu üçüncü kateqoriya da var, yazıçı olmaq istəyirsən, ancaq yazmırsan. Belə olanda onun evdə də hörməti olmur, cəmiyyətdə də. “İndi o yazıçılar bircə zəngimə bənddirlər ki, olduğum yerə qaça-qaça gəlsinlər. Vaxtında hekayələrimi, yazılarımı bəyənməyən y a z ı ç ı l a r ı n , t ə n q i d ç i l ə r i n c i b l ə r i n ə a z p u l b a s m a m ı ş a m (!). Uşaqlarını az işə düzəltməmişəm. Düşdükləri cəncəllərdən az qurtarmamışam. Sağ olsunlar, mənim xahişimlə iki nəfərə ev də verdilər. Neylədilər guya? Hamısının dərdi pul, vəzifə imiş. Meydanlarda, mitinqlərdə o qədər hökküldəyən yazıçılar, şairlər vardı, sonradan quzuya döndülər.” – Burada müəllif bir budağa çıxıb min budaq silkələyir. Bir səfirin xahişi ilə iki yazıçıya ev verilməsi inandırıcı deyil. Bədii əsər deyib hər şeyi basıb bağlamağa nə ehtiyac var. Lakin müəllif Şahinin diliylə ac şairləri aşağılayır, beləliklə özünün daha üstün sinifə aid olduğunu təlqin edir. Məncə bunlara gərək yox idi. YAZMAQ İSTƏYİB YAZA BİLMƏMƏNİN İŞGƏNCƏSİndə qalsa daha mənalı təsiri bağışlayardı.

12

Rəşad Səfərin ciddi “lar-lər” problemi var. “Keçilərin nəğmələri” romanında bunu müşahidə etmiş və ona bildirmişəm. Amma bu nöqsan hələ də düzəlməyib. Hətta kitabın adında – “Keçilərin nəğmələri” – ikinci “lər” artıqdır, bunu müəllifə başa salmaq olmur. “Keçilərin nəğmələri” qrammatik olaraq nəyisə ifadə edirsə belə kitab adı olaraq yaxşı səslənmir və “Keçilərin nəğməsi” daha yığcam və lakonik səslənir. əsərdə nə keçi, nə də nəğmə olduğuna görə belə bir “abrakadabra” yersizdir. “Cənubda uzun bir gün” (bu ad da mənə görə uğursuzdur) romanında “lar-lər” problemi davam edir. Misallara baxaq: “Salamlaşanların hər ikisi ovuclarının ətli və yumşaq olduğunu hiss etdilər” (s. 6) – “hər ikisi” cəm bildirdiyinə görə sonda cəm şəkilçisi olmamalıdır, “…qərarsızlıqlardan yoruldu” (s. 15) – “Qərarsızlıq” sözü bütöv bir daxili vəziyyəti, ümumi bir əhval-ruhiyyəni ifadə edən mücərrəd anlayışdır. Mücərrəd isimlər isə mahiyyət etibarilə cəmlənmir. Bir insanın həyatında fərqli məqamlarda baş verən bir neçə tərəddüd anı olsa belə, onların hamısı birlikdə elə vahid bir anlayışda — “qərarsızlıq”da birləşir.
“Lar” şəkilçisi burada artıq yük yaradır və dilin təbii sintaksisinə süni görünüş verir, “Ancaq xoşu gəlirdi bu cür səbəbsiz kədərlərdən” (s. 48) – yenə də eyni şey, “kədər” mücərrəd anlayış olduğu üçün cəm şəkilçisi qəbul etmir, “Yüzlərlə cürbəcür içkilər vardı kolleksiyasında” (s. 57) – “yüzlərlə” sözü çoxluq bildirdiyi üçün “içkilər” cəmdə olmamalıdır, “Mətbəxdə yeməklər hazırlayırdı” (s. 110), “yaxınlıqda taksilər dayanmırlar” (c.133), “…çoxlu ağaclar” (s.187), “…bir qalaq sənədlərə baxmalıdır” (s. 219), – və s.

13

Azərbaycan dilində olmayan cümlələr: “…sevimli yazıçısı haqqında b a ğ l ı – b a ğ a t l ı c ü m l ə l ə r qururdu” s. 10, “Getdikcə tərəddüdləri s a a t b a ş ı təkrarlandı” s. 15, “…m ə k r l i t ə r ə d d ü d l ə r ə düşür” s. 15, “…pəncərənin şüşələrini endirib t ə m a s s ı z b a x m a q istəmişdi r ə n g b ə r ə n g h ə y a t a” (s.31), “Şahin İsgəndərli s ə s l i r e a k s i y a vermədi” (s. 32), “Səfirin qayğısını a r x a y ı n l ı q t ə b ə s s ü m ü ilə qarşıladı” (s. 33), “Addımlarının yeyinləndiyini tövşüməyindən anladı” (s. 118), “Allah xeyirli pay versin” (s. 122), “…tribunada dayanıb növbə ilə q a y n a r ç ı x ı ş l a r edirdilər” (s.126), “Arxada q u r u m u ş b o s t a n l ı q l a r ı n ortasında ucalan talvarlar, tərk edilmiş gözətçi daxmaları vardı” (s.184), “Yollarda s i d i k k i s ə s i h ə y ə c a n t ə b i l i ç a l a n s ü r ü c ü l ə r v ə s ə r n i ş i n l ə r arxasına keçməyə ağac l a r tapmadığından bu viranəliyə çatdırırdılar özlərini” (s.187), – (bu cümlə mənə Orxan Həsəninin bir cümləsini xatırlatdı: “Qolları təslimdə qalxmış təəccübüm məharətini alqışlarkən müdafiəsiz qalmışdım”), “Artıq rahatlıqla təbii ehtiyacını ödəyə biləcəyini anlayan s i d i k k i s ə s i n i n b o ş a l m a q a r z u s u daha da şiddətləndi” (s.187) – sidik kisəsinin də arzusu olduğunu ilk dəfədir eşidirəm, “Şahinin qorxudan mədəsinin altına ağrı çökdü” (s.190) – daha sadə ifadə etmək olardı: “Qorxudan Şahinin qarnına ağrı doldu” – bizim yazıçılarda bu sağ qulağını sol əllə qaşımaq adəti haradandır bilmək olmur. Daha bir cəfəngiyyat: “Tanrının insafı varsa, indi cənnətdə oğlunun yanındadır. Tanrının insafı yoxdursa da, oğlu ölmüş ata üçün o dünyada yalnız cənnət var. Ölənə qədər hər yer cəhənnəmdir.” – Hər yerdə Tanrını kiçik, Allahı böyük hərflərlə yazan müəllifin inanc sistemini anlamaq olmur. “Günəşli günlərin ardınca gecə əvvəlcə g ö r k ə m l i ş i m ş ə k l ə r çaxdı…” (s.209), “Bakıdakı həyatından a d d ı m b a ş ı b e z ə n Emil” (s.210), “Şahin a ğ l ı n ı a z c a t o p l a y a n k i m i” (c. 138), “…həyətdə-bacada ş ə n – ş a q r a q o y n a y a r k ə n” (s.142) – bu cür cümlələri rast gəldikcə müəllifin dil bilgisinin yetərsiz olduğuna heyrət edirsən. Dil axıcı deyil, hər fəsildə müəllifin gücəndiyini hiss edirsən.
“Borxeslə tanışlıqdan sonra isə peşəkar yazıçı olacağına qəti qərar vermişdi” (s. 15) 1986-cı ildə ölən X.L.Borxeslə Şahin İsgəndərli necə tanış ola bilərdi? Bəlkə yazıçı “Borxesin əsərləri ilə tanışlıqdan sonra…” demək istəyib. Eyni səhifədə yenə qüsurlu bir cümlə var: “…uzun illər sonra, həm də artıq praktiki olaraq yazıçı olmadığı bir dövrdə Borxesin vətəninə gəlmişdi” – praktiki olaraq yazıçı olmamaq nə deməkdir? Qəzet cümləsi yerinə daha sadə şəkildə ifadə edilə bilərdi bu fikir: “Uzun illər sonra Borxesin vətəninə gələndə artıq yazıçı olmaq xülyasını başından atmışdı”- dil qüsurludur.

14

Romanın əsas personajlarından biri Səməddir. Onun da portret cizgiləri yayğın və ziddiyyətlidir. Şahinin səfir təyinatı ərəfəsində Səmədə xarici bir şirkətdən iş təklifi gəlir, lakin Şahin ona belə deyir: “Tələsmə Səməd, bir az da gözlə. Yaxşı xəbərlər ola bilər. İki qardaş işləyərik. Onda bu xarici şirkət söhbəti boş şey olacaq” (s.217). Bu cümlələrdə də səfirin qara işlər gördüyünə işarə var (İki qardaş işləyərik), əks halda səfir də, onun sürücüsü də konkret maaş alan insanlardır, qeyd edildiyi kimi “lap yuxarı vəzifə” deyil. “İsgəndərli ailəsi ölkədən-ölkəyə köçdükcə Səməd də onlarla getdi” (s.217) – ölkədən-ölkəyə deyərkən, cəmi iki ölkə, Qazağıstan və Argentina.


15

Uzaq ölkədə oğlunun ölüm xəbərini alan Şahin İsgəndərlinin və Mədinə xanımın davranışları təbii deyil, yazıçı emosional partlayışı təsvir edə bilməyib. “İlk dəfəydi oğlu ölürdü. Necə davranmalıydı indi?” (s.80) – səfir Şahin İsgəndərli belə düşünür. Əslində bu cümləni oxuyan oxucu kitabı bir tərəfə atmalıdır, əgər atmasa ardınca daha bayağısı ilə qarşılaşacaq: “Kədərdən sanki biri-birinə yapışmış beyin qırışları birdən azca aralanınca düşünmüşdü” (s.81). Oğlunun ölüm xəbərini alan ata təlaşa düşmək, arvadına təsəlli vermək və ya telefondan asılı qalıb mümkün olan hər yerə zəng etmək əvəzinə kabinetə qapılıb qapını kilidləyir, ilk dəfə oğlu öldüyü üçün necə davranmalı olduğunu düşünür. Belə dadsız-duzsuz təsvirlər səhifələrcə davam edir. Ümumən romanın ilk 75 səhifəsi, ölüm xəbərinə qədərki hissə tamamən mənasızdır, yazmaq xatirinə yazılıb, silinib atılarsa süjet heç nə itirməz.

16

Romanda müəllifin Borxesin hekayələrinə birbaşa göndərmələr yerləşdirməsi, oxucuyla intellektual oyun oynaması və ya buna cəhd etməsi əsəri bayağılıqdan qurtara bilməyib. Şahinin stenddə gördüyü əlyazmadakı “Pierre Menard, auTor del QuijoTe” qeydi Borxesin məşhur “Don Kixotun müəllifi Pyer Menar” hekayəsinə işarədir. Həmçinin, konsert proqramında gördüyü “Deutches Requiem” ifadəsi Şahinin zehnində alman zabiti Sur Linde haqqındakı xatirələri oyadır ki, bu da Borxesin eyniadlı psixoloji-fəlsəfi hekayəsinin süjetidir. Müəllif bu cür intertekstual gedişlər edərkən personajın uşaq qatili olduğunu unudur, məşhur falçı olan arvadı tərəfindən səfir təyin edilməsi ilə, Şahinin qanlı və ya çirkli bioqrafiyası ilə ziddiyyət təşkil edir.

17

Müəllif emosional məqamları təsvir edə bilmədiyi üçün bu bacarıqsızlığını fəlsəfi “dərinliklə” pərdələməyə çalışır. Müəllif bəhanələrini, onun mətndaxili manipulyasiyalarını başa düşməkdən ötrü ər və arvadın ölüm xəbərini alması fəslini oxumaq yetərlidir. Bu tutarsızlıq romanın üzərindəki bütün o intellektual pərdəni birdəfəlik qaldırıb, onun ən zəif nöqtəsini üzə çıxarır. Həqiqətən də, dünya və Azərbaycan ədəbiyyatında bir çox gənc və ya intellektual yazarın bədii yaradıcılıqda ən çox büdrədiyi yer məhz buradır: Canlı insan emosiyasını, gerçək ağrını təbii şəkildə təsvir edə bilməmək və bu yaradıcı boşluğu fəlsəfi cümlələrlə, simvollarla, Borxesvari labirintlərlə doldurmaq. Yazıçı 65 yaşlı bir atanın oğul itkisi qarşısındakı donuqluğunu psixoloji şok kimi sırımağa çalışır. Amma mətni dərindən oxuyanda hiss olunur ki, müəllif sadəcə olaraq bir atanın o anda keçirəcəyi o qorxulu, insanı daxildən parçalayan fəryadı, o real emosional monoloqu yaza biləcək rəvan nəsr dilinə və təcrübəsinə malik deyil. Məhz yaza bilmədiyi üçün qəhrəmanın dilini tamamilə bağlayır və bunu “fəlsəfi gediş” kimi təqdim edir. Bu əsərdə Fəlsəfə Dramın deyil, Təcrübəsizliyin xidmətindədir. Kitabın hər küncündən boylanan Pessoa, Borxes istinadları, Buenos-Ayres küçələrinin ensiklopedik təsviri, 16-cı mərtəbə ilə bağlı soyuq fəlsəfi mülahizələr, əslində, oxucunun diqqətini əsas fəlakətdən yayındırmaq üçün qurulmuş bir “intellektual sığınacaqdır”. Yazıçı sanki oxucuya deyir: “Mən sizə ucuz bir göz yaşı dramı yox, böyük bir varlıq və yoxluq fəlsəfəsi təqdim edirəm”. Halbuki, bir çıqqan yazıçı ustalığı olsa ən böyük fəlsəfəni məhz o çılpaq, qorxulu və dözülməz emosiyaların içindən çıxarar, fəlsəfəni emosiyaya sipər etməz. Nəticə etibarilə, bu mətn, böyük həyat və sənət təcrübəsi olmayan, amma yaxşı mütaliəsi olan bir yazarın “ədəbiyyatçılıq oynamaq” cəhdidir. O, insan qəlbinin real fırtınalarını təsvir etməkdə aciz qaldığı üçün mətnə süni bir “müdriklik” və qocalıq donu geyindirib. Bəlkə də buna görə əsərin dinamikası ləngdir, qocavaridir, “Zootopia” cizgi filmində olduğu kimi hər şey yavaşıdılmış tempdədir. Təkcə bunu demək qalır ki, həyatın çılpaq reallığı, ağrı-acısı bəzən ən mürəkkəb fəlsəfədən daha dərindir — müəllif bunu bilməlidir.

Son

Seymur Baycanın sözləri ilə desək, “Cənubda ən uzun gün” romanı müstəqillik dövründə yazılmış ən pis altı romandan biridir. Ümid edirəm, ona həqiqətləri söylədiyim üçün bu məqaləyə görə mənə təşəkkürünü bildirmək gücünü özündə tapacaq.

Rasim Qaraca

Braziliya ədəbiyyatının banisi və dünya nəşrinin gizli zirvələrindən biri olan Joakim Mariya Maşado de Assusun şahəsəri — “Don Kasmurro” (1899) romanı təkcə Cənubi Amerika söz sənətinin deyil, ümumiyyətlə, dünya psixoloji prozasının monolit daşlarından biridir. Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatı dedikdə ağıla ilk növbədə “magik realizm” və XX əsrin “büm” dalğası gəlsə də, Maşado de Assus bu böyük ənənənin fitili, Coysdan, Prustdan və Nabokovdan çox-çox əvvəl modern romanın psixoloji mürəkkəbliyini kəşf edən dahi ustadıdır.

“Alatoran” nəşriyyatının intellektual oxucu auditoriyasına və dünya ədəbiyyatının fundamental mətnlərinə verdiyi önəmi nəzərə alaraq, bu möhtəşəm əsərin Azərbaycan oxucusu üçün açar nöqtələrini təqdim edirik.

“Don Kasmurro” Nə Deməkdir?

Romanın baş qəhrəmanı və eyni zamanda ravilik (nəql etmək) funksiyasını öz üzərinə götürən Bento Santyaqo ömrünün qürub çağında, Rio-de-Janeyrodakı tənha evində oturub öz keçmişini — uşaqlıq sevgisini, gəncliyini və həyatının necə məhv olduğunu kağıza köçürür.

“Don Kasmurro” ona qonşuları tərəfindən verilən bir ləqəbdir. “Don” aristokratik bir müraciət forması, “Kasmurro” (casmurro) isə Portuqaliya dilli mühitdə “öz qınına çəkilmiş”, “içinə qapalı”, “tərs və inadkar daxili aləmə malik insan” mənasını verir. Bento öz melanxolik tənhalığı və insanlardan qaçan təbiəti ilə bu ləqəbi qəbul edir və öz xatirələrini bu ad altında yazır.

Süjet və Əsas Münaqişə: Dünya Ədəbiyyatının Ən Böyük Şübhəsi

Zahiri baxımdan roman olduqca bəsit və klassik bir sevgi üçbucağı üzərində qurulub:
Bento və onun uşaqlıq sevgilisi, “qabaran dəniz gözlü” Kapitu (Capitu) min bir çətinlikdən, kilsə monastırının qadağalarından keçərək evlənirlər. Bu sevgiyə və evliliyə Bentonun ən yaxın dostu Eskobar da şahidlik və kömək edir. Lakin illər keçdikcə, Bento daxilində böyüyən amansız bir şübhənin qurbanına çevrilir: Görəsən, Kapitu ona ən yaxın dostu Eskobar ilə xəyanət edibmi? Doğulan uşağın getdikcə Eskobara bənzəməsi bu şübhəni patoloji bir qısqanclığa, “Otello” sindromuna çevirir.

Lakin Maşado de Assusu dahi edən məqam bu xəyanət hekayəsinin özü deyil, onun təqdimat formasıdır.

Azərbaycan Oxucusu Üçün Romanı Unikal Edən 3 Səbəb

1. Qeyri-etibarlı Ravi (Unreliable Narrator) Texnikası
Bütün romanı biz yalnız Bentonun dilindən oxuyuruq. Qarşımızda hüquqşünas təhsili almış, yaşlı və qısqanc bir adamın “ittiham aktı” var. O, oxucunu Kapitunun günahkar olduğuna inandırmaq üçün bütün manipulyasiya üsullarından istifadə edir. Lakin müəllif sətirlərin arasında elə boşluqlar və ipucları buraxır ki, oxucu özünə bu sualı verməyə məcbur olur: Biz həqiqəti oxuyuruq, yoxsa daxili qısqanclıqdan ağlını itirmiş bir adamın öz fantaziyalarını?

Dünya ədəbi tənqidində “Kapitu xəyanət etdimi?” sualı hələ də açıqdır. Maşado de Assus oxucunu hakim kürsüsünə oturdur, lakin ona yalnız bir tərəfin şahidliyini verir.

2. Şərq Eleqantlığı ilə Qərb İroniyasının Sintezi
Əsərin dili bəşəri ironiya ilə zəngindir. Maşado de Assus insan təbiətinin zəifliklərini, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü elə bir zərif dillə tənqid edir ki, bu üslub Şekspir dramaturgiyasının dərinliyi və Lorens Sternin postmodern yumorunun qovuşması kimidir. Azərbaycan oxucusunun Mirzə Cəlil prozasından və “Molla Nəsrəddin” məktəbindən tanıdığı o acı və intellektual ironiya, “Don Kassmurro”da özünü fərqli bir coğrafiyada büruzə verir.

3. Zamanın və Yaddaşın “Alatoran”ı
Bento keçmişi xatırlayarkən zamanla və yaddaşla oynayır. O, fəsilləri bəzən cəmi bir neçə cümlə ilə bitirir, bəzən isə Kapitunun bir baxışı üzərində səhifələrlə fəlsəfi mülahizə yürüdür. Bu, “Alatoran” nəşriyyatının xüsusi önəm verdiyi “şüur axını” və “yaddaşın arxeologiyası” mövzuları ilə tamamilə eyni dalğadadır.

Nəticə: Niyə “Alatoran” Nəşriyyatı Bu Kitabı Təqdim Etməlidir?
“Alatoran” yarandığı gündən bəri Azərbaycan ədəbi mühitinə bəsit və populyar mətnləri deyil, oxucunun intellektini zorlayan, onu düşünməyə və estetik zövqünü böyütməyə məcbur edən əsərləri gətirmişdir.

Maşado de Assusun “Don Kasmurro” romanı Azərbaycan dilinə tərcümə olunacağı təqdirdə:

Ölkəmizdə Latın Amerikası ədəbiyyatının yalnız Markes və ya Borxesdən ibarət olmadığı faktını ortaya qoyacaq,

Psixoloji realizmin və modernizmin köklərinə işıq tutacaq,

Yazıçılarımız və gənc nəsr ustalarımız üçün fərqli bir romançılıq texnikasının (bədii manipulyasiya sənətinin) qapılarını açacaqdır.

“Don Kasmurro” — insan ruhunun qaranlıq, şübhəli və alatoran dəhlizlərində unudulmaz bir gəzintidir.

İlham Əzizin “Qəvvas” romanı haqqında qeydlərim

1
İlham Əzizin “Qəvvas” romanını oxuyub tamamladım. Son dərəcə həyəcanlı və maraqlı bir kitabdır. Demək olar ki, birnəfəsə oxudum və romanın təsiri hələ bir müddət davam edəcək.
Doğrusu, hörmətli alimimiz Cəmil müəllimin (Cəmil Həsənlinin) kitab haqqında yazdığı tərifli məqalə diqqətimi “Qəvvas”a yönəltdi və əsəri tapıb oxumağı özümə borc bildim: “Roman doğrudan da son dövrən ən maraqlı bədii mətninə iddia edə bilər” və kitabı oxuduqdan sonra professorun sözlərinə haqq verməyə bilmirsən. Əsərin bədii mətn olaraq bir çox qüsurları olsa da roman haqqında xoş sözlər söyləmək üçün də çoxlu səbəb vardır. Kitabı oxuyaraq bəzi qeydlər apardım, həm yazıçının, həm də ədəbi prosesin inkişafı baxımından faydalı olacağını düşünərək, düşüncələrimi diqqətinizə çatdırıram.

2
Daha öncələr İlham Əzizin bir neçə hekayəsini oxumuş və onun bədii talantdan məhrum olduğu qənaətinə gəlmişdim. Buna görə də, düzünü deyim, onun yeni romanından heç nə gözləmirdim. Ancaq Cəmil müəllim kimi ciddi bir adamın bu əsər haqqında yüksək sözlər söyləməsi, kitab haqqında uzun məqalə yazması mənim də marağıma səbəb oldu. Üstəlik, Seymur Baycan da zəhmətə qatlanıb tərifli bir məqalə yazmışdı, görünür müəllifin xahişi üzərinə etmişdi bunu, çünki yazıda Seymur qələminin kəsəri hiss olunmurdu. Nə isə ki, kitabı aldım və oxudum. Bəri başdan deyim ki, bu əsər müəllif haqqındakı əvvəlki fikirlərimi o qədər də sarsıtmadı. Deyə bilərsiz, necə olur, əsər maraqlıdır, birnəfəsə oxunur, ancaq eyni zamanda, yazar bədii talantdan məhrumdur, və ya daha dəqiq ifadə ilə desək, bu talant ibtidai dərəcədədir. Bu fikrimi izah etməyə çalışım. Bir insan taleyin hökmü ilə çox maraqlı hadisələrin içinə düşə bilər, həyatı dəyirmanın boğazından keçər, zamanın qaynar qazanında bişər, yazıçı olmasa belə yazdıqları oxuyanların dəhşətli marağına səbəb olar. İlham Əzizdə də belədir. Başına maraqlı hadisələr gəlib, ancaq onları pinti şəkildə qələmə alıb. Hiss olunur ki, müəllifin mütaliə bazası zəifdir və ya keşməkeşli həyat yaşaması onun, bir qəvvas kimi, ədəbiyyatın dərinliklərinə enməsinə imkan verməyib. Əgər belə olmasaydı taleyin ona qismət etdiyi dramatik həyat hekayəsini daha dolğun və təsirli yaza bilərdi. Cəmil müəllimin də qeyd etdiyi kimi, əsərin avtobioqrafik izlər daşıdığı açıq-aşkardır, müəllif bilavasitə öz başına gələn, iştirakçısı olduğu hadisələri yazıb, daha doğrusu, çeynə-tüpür edib. Əslində, müəllif hadisələri korlayıb, onu ədəbi səviyyəyə qaldıra bilməyib.
3
Əsas qəhrəman İlqar bədii obraz kimi təqdim olunsa da, onu vəzifəyə qoyan, nazirlikdə işə düzəldən Saleh Məmmədov real tarixi şəxsiyyətdir. Onun “Narxoz”da xüsusi qrup yaratması və dürüst, əxlaqlı bildiyi gəncləri, öz tələbələrini 1992-ci ildə nazir təyin olunandan sonra öz yanına aparması sənədli xronikadır. Yazar gənc nazirin adını dəyişməyə ehtiyac görməyib, ancaq özünü İlqar kimi qələmə alıb və ya qələmə verib. Salyan rayonunun Noxudlu kəndində müəllim ailəsində anadan olmuş İlqar elə İlham Əzizin özüdür – bu xronikanı da olduğu kimi saxlayıb. Əvvəla, bu əsər sayəsində Saleh Məmmədovu tanıdığım üçün müəllifə təşəkkür edirəm. İnternetdə bir az araşdırdım, 35 yaşında maliyyə naziri olmuş bu adam necə saf, ideal, təmənnasız bir insan olub, gələcəyə necə inanıb və özü kimi əqidəli saydığı gənc iqtisadçıları, öz tələbələrini xüsusi bir qrup şəklində nazirliyə gətirib. (Saleh müəllim kimi vicdanlı bir soydaşımızın olmasından qürur duyuram) 13 nəfərdən ibarət bu qrup 1300 tələbənin arasından müsabiqə yoluyla seçilib, yeni müstəqil olmuş respublikanın ən vacib orqanını onlara həvalə edib. Gənc nazir və gənc kadrlar, təsəvvür edirsiz. Təkcə bu fakt Elçibəy hakimiyyəti haqqında nə qədər çox şey deyir. Demək ki, yeni ölkə qurmağa cəhdlər edilib, ancaq baş qəhrəman İlqarın xronikası bu cəhdlərin nə üçün uğursuz olduğunu açıb ortaya qoyur. Elçibəyin məşhur sözünü burada xatırlamaya bilmirsən: “Fransdan xalq gətirəsi deyildik ki, olanımız budur”. Maliyyə Nazirliyində işə düzəlmiş bu sütül kadrlar, cəmi bir neçə ayın içində mahir fırıldaqçılara çevrilirlər, dövlətin pulunu mənimsəməkdən ötrü yollar axtarırlar, “abnaliçka” işlərinə qurşanırlar.
“Yoxlamaları yaxşı apardığıma görə işdə hörmətim artmışdı. Rəis şöbəyə aid bəzi şeyləri mənimlə məsləhətləşirdi. Çox keçmədi, təhsil və səhiyyə nazirliklərinin də büdcəsini mənə tapşırdılar. Həmin nazirliklərin iqtisadiyyat idarələrinin rəisləri yanıma gəlib-getməyə başlamışdılar. Onlardan altı aylıq, illik hesabatları qəbul edir, büdcələrini hesablayır, tapşırıqlarımı verirdim. Elə ilk “şirinliyimi” də onda aldım. Təhsil Nazirliyinin İqtisadiyyat idarəsinin rəisi hesabatı verəndən sonra mənə konvert uzatdı. Başa düşməyib konverti elə oradaca açmaq istədim. İdarə rəisi əl-ayağa düşüb: – Müəllim, sonra açarsız, yüngülvari şirinlikdir, – demişdi. O gedəndən sonra konverti açmışdım, içində diri yüz dollar görüb sevinmişdim. Sonralar məlum oldu ki, bu şirinliklər nazirlikdə ənənədir. Əvvəlcə təklif etməyə çəkiniblər, yaxşı bilirdilər, bizi birbaşa nazirin özü seçib gətirib. Həmin yüzlüyə “Köhnə Bakı” univermağından dama-dama pencək aldım.” (s. 15)
Bu hadisə təqribən 1993-cü ildə baş verib. Nazir Saleh Məmmədov hələ vəzifə başındadır. Onun etibar etdiyi gənc kadr artıq ilk rüşvətini alır. Və müəllif bunu şirin, yumoristik bir dillə təsvir edir. İlqar tutduğu vəzifənin necə milli strateji əhəmiyyət daşıdığını dərk etmir, dövlətçilik anlayışı yoxdur, və bu kiçik rüşvətin necə böyük cinayət olduğunu başa düşmür… Və bu gənc iqtisadçı görünməmiş sürətlə qatı bir yaramaza çevrilir. Ərzaq anbarına girmiş siçovul kimi, gənc kadrlar əl-ələ verib nazirliyi, əslində dövləti içəridən dağıdırlar. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, orta aylıq əmək haqqının 50 dollar olduğu zamanlarda İlqar bir fahişənin göbəyinə 1000 dollar sayır.
“O dövrlər ölkədə köçürmə pulla heç bir iş görmək, heç nə almaq mümkün olmadığına görə hamı məcburən nağdlaşdırma edirdi. Saxta firmalar açılır, pullar ora köçürülür, bankdakı işbazlar pulun otuz faizini götürür, qalanını nağd şəkildə qaytarırdı. Ölkədə buna nəzarət mexanizmi yox idi. Çox götür-qoydan sonra belə qərara gəldim ki, Elşənin adına firma açıb onu da direktor kimi qeydiyyatdan keçirək.” (s. 17)
Yuxarıda misal gətirdiyim parçaya Azərbaycan xalqının alın yazısı deyə bilərik. Bu bir abzaslıq yazıda xalqın bədbəxtlik xronikası öz əksini tapıb. Elşən İlqarın kəndçisi, orta və ali məktəb yoldaşıdır, ən yaxın sirdaşıdır. Yenicə müstəqil ölkə olmuşuq, o illərin aclıq və səfalətini bilən bilir, ölkədə müharibə gedir, qaçqınlar məsələsi böyük bir fəlakət kimidir, dövlət üçün hər manat qiymətlidir, Maliyyə Nazirliyində isə gənc kadrlar, onlara gösstərilən etimadı görün necə doğruldurlar:
“Görəcəyim işlərin pulunu özüm dövlət büdcəsindən əlavə olaraq ayırırdım. Təşkilatların hesablarına oturan kimi onlar da pulu bizim firmaya köçürürdülər, hamının da haqqı çatırdı. Əslində, nə qida alırdıq, nə təmir edirdik. Pulun hamısını özümüzə götürə bilməzdik, gözdən pərdə asmaq üçün iş də görülməliydi. Pulun bir hissəsini götürür, qalanını idarə müdirlərinə qaytarırdıq ki, lazım olan işləri onlar görsünlər. Nazirliyin idarə rəislərindən bir neçəsi ilə yaxın münasibət qurmuşdum. Onlar da mənim bir sözümü iki eləmirdilər. Arabir sözarası çatdırırdım ki, rəhbərliklə yaxın münasibətlərimə baxmayın, heç kimə sirr vermərəm. Nazir müavininə yaxın bir adam da tapmışdım. Onun vasitəsilə istəklərimi müavinə çatdırırdım.” (s.18)
Bu xronikanı olduğu kimi yazan müəllifi müdafiə məqsədilə deyə bilərsiz, bu da ustalıqdır, o dövrün real mənzərəsini əks etdirib. Siznlə razıyam, buna görə yazıçıya təşəkkür etməliyik.
“Elşənlə gördüyümüz işlər genişlənmişdi. Xəstəxanaların soyutma-isitmə sistemlərini təmir etdirir, dəmiryol məktəblərinə mal-material alır, xüsusi tipli orta məktəblərə qida göndərirdik. Əvvəllər bu işləri idarə və müəssisələr özləri etsələr də, sonradan hamısını öz əlimizə almışdıq. Aşağı qiymətə aldığımız malları çox baha qiymətə təhsil müəssisələrinə verir, xəstəxanada təmir işlərinin qiymətini həddindən artıq şişirdirdik. Elşən də işə can yandırır, hara deyirdimsə, gedib problemləri asanlıqla həll edirdi.” (s.21)
Bu qədər dəqiqliklə verilən detallar bədii yazı materialı deyil, birbaşa müəllifin şəxsi yaddaş kartından köçürülmüş sənədlərdir. Romanda hər personaj və hadisə əsas süjetin dramatik xəttinə xidmət etməli olduğu halda, bu mətndə hadisələrin axınını süjet yox, müəllifin xatirələri idarə edir. İlqarın obraz kimi transformasiyasındakı qeyri-adilik, utancaq tələbədən bir qrup fırıldaqçını idarə edən rəhbərə çevrilməsi, mətnin zəifliyindən yox, müəllif eqosundan qaynaqlanır. Yazıçı öz keçmişini yazarkən fırıldaq və rüşvət sxemlərini böyük bir qürur və dəqiqliklə (“pul ki mənim əlimdədir”, “otuz faizini bank götürürdü”) təsvir edir. Çünki keçmişdəki bu “böyük pullar” və “şəhər bizim əlimizdədir” statusu görünür hələ də müəllifin daxili eqosunu oxşayır, bununla özünü kimlərəsə göstərmək istəyir, çox güman onun kimi “yüksək mərtəbələrə” çata bilməyən, pul və mafiya söhbətlərindən ağzı sulanan gənc ədəbiyyat nümayəndələrinə. Digər tərəfdən, daxilən özünü təmizə çıxarmaq üçün mətndə daimi bir “mən əslində qorxaq idim, qaçmaq istəyirdim, hamı məni sevirdi” müdafiə mexanizmi qurub. Bu, yazıçı təxəyyülünün yaratdığı bir qəhrəman deyil, əslində real insanın öz keçmişi ilə daxili haqq-hesabının nəticəsidir. Roman boyunca tez-tez özünü təmizəçıxartma cümlələrinə rast gəlmək olur, hadisəni danışan birinci şəxs özünü məsum, günahsız göstərmək istəyir.
4
Roman iki hissədən ibarətdir: Bakıda, Maaliyyə Nazirliyində cinayət işlərinə qurşanan İlqar, həbs olunmaq təhlükəsi qarşısında Rusiyaya qaçır, Ufa şəhərindəki kriminal qrupa qoşulur. İstər Bakı, istərsə Ufa hadisələri son dərəcə gərgin və sürükləyicidir. İstər Bakı təsvirlərində, istərsə Ufa xronikasında çoxlu adlar çəkilir, ancaq oxucu bu adları sanki buxarlı şüşə arxasından görür, personajların xarakter özəllikləri çox xəsis notlarla verilib, təqribən bu cür: “Səlim bəstəboy, bığlı, toppuş, Mirzəli isə uzun, arıq, qaşları qalın adam idi. Səxavət nazikbığ, savadsız, pencəyi həmişə əyninə iki ölçü böyük, zarafatının, danışığının yerini bilməyən, Rafael hündürboy, sürətlə danışan, başının qabağı seyrək, sarışın, göygöz, əzələli, yaltaq, Ramiz cavan olsa da, saçları ağarmış, qarabığ, həvədiş, əvvəllər qadın türməsində nəzarətçi işləmiş, danışanda ağzından tüpürcək tökülən adam idi.” Hadisələr gündəlikdən roman səhifələrinə köçürülmüşə bənzəyir, emal edilməmiş xam material şəklində oxucuya təqdim olunub. Kriminal avtoritet Cəmilin ürəyindən bıçaqlanması kimi koloritli bir səhnənin üzərindən bir-iki xəsis cümlə ilə keçilib.
5
Romanın ən gözəçarpan problemlərindən biri gender balansının pozulmasıdır. Qadın personajlar epizodikdir, üst-üstə romanın heç 15 səhifəsi onlara ayrılmayıb. Kişi dünyasının bu qədər dominant olması əsəri birtərəfli “kriminal-detektiv” səviyyəsində saxlayır. Qadın dünyasının zərifliyinin, xüsusən də Lətafətin sevgisinin dərin psixoloji təsvirlərinin mətnə daxil edilməməsi əsərin bəsitliyinə dəlalət edir, yüksək səviyyəli psixoloji-fəlsəfi romanın izini burada görmürük. Halbuki xam material olaraq bunlar romanda var. Romanda qadın personajlar birmənalı olaraq kölgədə qalır, İlqarın kobud, birtərəfli maskulin yanaşması əsərin emosional qatını zəiflədir. İlqarın yaramaz xisləti Lianaya münasibətdə bir daha üzə çıxır, onunla sevgili olduğu halda başqa qızlarla eyş-işrət məclislərinə qatılır. Qız xəstələnəndə ondan dərhal uzaqlaşır, ona qahmar çıxmır. İlqarın qadınlara münasibəti 90-cı illər postsovet azərbaycanlı kişiyə məxsus maskulin (kişi mərkəzli) təfəkkürün məhsuludur. O, qadını seviləcək, dərindən duyulacaq bir fərd kimi yox, eyş-işrət predmeti kimi görür. İlqar pulu necə fırlatmaq lazım olduğunu bilsə də, qadın qəlbinin incəlikləri ona tamamilə yaddır. Maliyyə Nazirliyinə işə düzələndən cəmi bir neçə ay sonra canavarlaşmış bu insan həyatının Ufa mərhələsində təhsilini, savadını, insani keyfiyyətlərini tamamən unudur, həyatını oğru qanunlarıyla tənzimləyir və bir oğru kimi düşünür. Ufa şəhərinə yeni gəlməsinə baxmayaraq, yoldan keçərkən gördüyü yeni açılmış bir restoranı oğru dostlarına göstərib deyir: “Bu yeri əldən vermək olmaz, biz tələsməsək, başqa qruplar gəlib sövdələşəcək.” İlqar sadəcə yaramaz deyil, göründüyü kimi, yaradıcı yaramazdır, yaramazlıq etməkdən ötrü beyni daim yeni planlar qurur.
6
“Qəvvas” romanını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindəki yeri baxımından qiymətləndirsək, bu əsəri “kriminal-detektiv” janrda yazmış Qənimət Əlisaoğlunun, İsmayıl Qarayevin, Çingiz Ələkbərzadənin əsərləri ilə bir sıraya qoya bilərik. Romanındakı “obşak”, “strelka”, çeçen qruplaşmaları və 90-cı illər postsovet reallığının soyuq təsviri məhz Çingiz Ələkbərzadə əsərlərindən gələn realizmlə birbaşa səsləşir. “Qəvvas”ın baş qəhrəmanı İlqar bəsit bir küçə soyğunçusu deyil. İnstitut bitirmiş, Maliyyə Nazirliyində işləmiş, “abnaliçka” və böyük dövlət köçürmələri sisteminə bələd olan bir intellektualdır. Bu tipaj Qənimət Əlisaoğlunun əsərlərindəki dövlət strukturlarına sızmış qudurğan, təhlükəli və eyni zamanda savadlı cinayətkar, yaxud sistemin qurbanı olan məmur obrazları ilə tam mənada üst-üstə düşür. Dolayısıyla, “Qəvvas”ın ədəbiyyatdakı yerini adını çəkdiyim bu yazıçılarla bir sırada kateqorizə etmək lazımdır. Başqa sözlə, bu əsər bizim öz milli “çtiva”larımız arasında layiqli yer tutmağa layiqdir. Romanda yazıçı 90-cı illər “etiraflarını” bədii libasa bürüməyə çalışsa da, nəticədə ortaya roman yox, estetik süzgəcdən keçməmiş, sənədli bir məmur xronikası çıxıb – bir məmurun memuarı.

7
Romanda haqqında ən az danışılan, lakin bütün hadisələrdə arxa fon kimi var olan Ata obrazı üzərində düşünməyə dəyər. İlqar nazirlikdə işə düzələndə ilk olaraq atasına zəng edir, ən kritik anlarda atasını xatırlayır, sanki bütün hərəkətləri Atanın təqdirini almaq və ya onun zəhmindən qurtulmaq üçün edir.
İlqar və atası arasındakı münasibət ilk baxışda fədakar bir ata və çətinliyə düşmüş oğul hekayəsi kimi görünsə də, əslində bu əlaqənin arxasında böyük bir psixoloji travma, basdırılmış günahkarlıq duyğusu dayanır. Atanın romandakı obrazı təmiz, dürüst, heç vaxt səhv etməyən, əxlaqi dəyərləri hər şeydən uca tutan ideal bir müəllim profilidir. İlqarın daxilində atasına qarşı həm sonsuz bir heyranlıq, həm də böyük bir qorxu və əziklik kompleksi var. İlqarın institut illəri, Maliyyə Nazirliyində işə düzəlməsi əslində onun özünün yox, atasının onun üçün cızdığı “böyük ziyalı-məmur” gələcəyinin bir hissəsidir. İlqar əslində (bəlkə də) yazıçı olmaq istəyir, ola bilsin orta məktəbi bitirəndə sənədlərini filologiya fakültəsinə vermək istəyib, çünki uşaqlıqdan gözünü açıb evdə kitab görüb, o da yazıçı olmaq, kitab yazmaq haqqında düşünüb, ancaq despot ata onun bu arzularını beşikdəcə boğub, onu it hürən tərəfə deyil, işıq gələn tərəfə yönəldib, orada oğlunu divlərin gözlədiyini bildiyi halda. İlqar özünün deyil, atasının arzusunu reallaşdırmaq üçün iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olub, sanki atasından qisas alırmış kimi həvəslə pul maxinasiyalarına girir, “bax, sən istədin, mən də belə oldum” deyərcəsinə. Atanın Masazırdakı evini – bəlkə də İlqarın oğurluq pulla aldığı evi – oğlunun borcu üçün satması psixoloji olaraq bir növ onun “fədakarlıqla manipulyasiyasıdır”. Ata bu hərəkətlə İlqarı özünün yanlış tərbiyəsi ilə atdığı kriminal dünyadan xilas edir, amma eyni zamanda İlqarın boynuna ömrünün sonuna qədər daşıya bilməyəcəyi bir mənəvi yük qoyur. İlqar Bakıya azad bir adam kimi qayıtmır; o, artıq atasına həyatını, hər şeyini borclu olan, atasının qarşısında həmişə başıaşağı qalmağa məhkum edilmiş bir məğlub kimi qayıdır. Atanın İlqara dediyi bir söz bu mənada olduqca xarakterikdir: “Qayıt çıx gəl, otur kənddə, daha səni heç yerə buraxmayacam. Evimiz-eşiyimiz, yerimiz-yurdumuz, yeməyə bir tikə çörəyimiz… Bizim də qoca vaxtımızdı, bu gün varıq, sabah yox, gəl otur bu yurdda, bəy balası kimi dolanacaqsan”. Ata özünü bəy, oğlunu da “bəy balası” kimi görmək istəyir. Faciənin qaynağı da deyəsən elə buardadır. Ata-oğul münasibəti romanda sadəcə bir xilaskarlıq aktı deyil, Şərq ailə modelindəki “avtoritar ata və günahkar oğul” arxetipinin dramatik, daxili sarsıntılarla dolu psixoloji toqquşmasıdır.

8

Bu yazını yazarkən obyektiv olmağa, əsərin tənqidi cəhətlərini göstərməklə yanaşı müsbət tərəflərini də göstərməyə çalışdım. Məncə olduğumuz kimi görünməliyik. Biri-birimizi tərifləməklə, neqativləri palaz altına süpürməklə indiki mövcud durğunluqdan çıxmamız mümkün deyil.