Kurt Vonnequt sizinlə qalmağı bacaran yazıçılardandır.

Əgər onun romanlarından birini oxumusunuzsa, nəyi nəzərdə tutduğumu yaxşı bilirsiniz. Onun yazıları həyatın bütün absurdluğuna gülümsəməyinizə səbəb olur, amma bir saniyə sonra sizi boşluğa zillənib burada olmağımızın həqiqi mənasının nə olduğunu düşünməyə vadar edir. O, söz sənətinin ustadı və səxavətli bir müəllim idi. Məhz buna görə də tələbələrinə tez-tez xatırladırdı ki, onların birinci işi oxucunun diqqətini cəlb etmək, ikinci işi isə o diqqəti qorumaqdır ki, oxucu yarı yolda getməsin. Onlara asılılıq yaradan bir hekayə təqdim etməlisiniz.

Növbəti hekayənizi, ssenarinizi, romanınızı və ya məqalənizi yazmağınızdan asılı olmayaraq, ehtimal ki, hər səhər məni də narahat edən eyni suallarla qarşılaşmısınız: Bu ideyanı qarşı tərəfdəki insanla necə bağlaya bilərəm? Onların axıra qədər oxumasını necə təmin edim?

Bu gün Kurt Vonnequtun “Bagombo Snuff Box” kitabının ön sözündə bölüşdüyü yeddi yazı qaydasını sizinlə birlikdə təhlil etmək və onların yazdığım hər bir mətnin ritmini formalaşdırmağa necə kömək etdiyini danışmaq istəyirəm.

Gəlin addım-addım irəliləyək.

1. İ n s a n l a r ı n v a x t ı n d a n e l ə i s t i f a d ə e d i n k i , o n l a r v a x t l a r ı n ı n b o ş a g e t m ə d i y i n i h i s s e t s i n l ə r

Vaxt sahib olduğumuz ən qıt və ən dəyərli resursdur. Dərindən düşünsək, vaxt elə həyatımızın özüdür. Qısa videoların sonsuzluq təşkil etdiyi bir dövrdə mütaliə etmək həmin vaxtı xərcləməyin bəlkə də getdikcə nəsl kəsilməkdə olan bir yoludur. Bu səbəbdən, oxucunuz mətni bitirəndə gəldiyi andakından daha artıq bir şey əldə etdiyini hiss etməlidir.

Çox nəhəng, əlçatmaz bir şey düşünməyin. Bu, sadəcə aşağıdakılardan biri ola bilər:

Bir dərs

Bir duyğu

Praktik bir ideya

Yeni bir baxış bucağı

Bu qayda həm bədii, həm də qeyri-bədii (nəsr, publisistika) yazılara şamil edilir.

Zaman, sevgi və bəşəriyyətin gələcəyi haqqında dərin düşüncələr təqdim edən “Interstellar” filmini; bizi duyğu dolu epik bir macəra ilə yunan mifologiyasına bağlayan Homerin *”Odisseya”*sını; və ya hətta yazı prosesiniz üçün praktik fəhm verməyi hədəfləyən bu məqaləmi düşünün.

Həmişə yazınızın oxucuya qatacağı bu dəyər təklifini nəzərdə tutaraq yazın. Əgər əsərinizi bitirdikdə onu oxumağın faydasını dəqiq göstərə bilmirsinizsə, mətni yenidən işləyin.

2. O x u c u y a ə n a z ı n d a n t ə r ə f i n i t u t a c a ğ ı b i r p e r s o n a j v e r i n

Baş qəhrəmanınızın boz bir günü yola verməyə çalışan oxucunun özü, uzaq bir dünyadakı döyüşçü və ya sadəcə cansız bir əşya olması fərq etmir.

Hər birimizin dumandan keçərkən bizə yoldaşlıq edəcək birinə ehtiyacı var. Yalnız oxucuda emosional bağ yarada bildiyimiz zaman onlar yol boyu hər büdrəmədə həmin personajın əlindən tutmağa hazır olacaqlar. Bu, həm də “Pixar” rəssamlarının uğurlu filmlər çəkərkən xüsusi vurğuladıqları əsas prinsiplərdən biridir.

Bəli, bu, bədii ədəbiyyatda aşkar görünür, lakin qeyri-bədii yazılarda da eyni dərəcədə faydalıdır.

Mən bir məqalə yazanda və ya siz bu janrın uğurlu nümunələrini araşdıranda uğurun əsas açarlarından biri mətni bir hekayə ilə toxumaqdır. Biz empatiya qururuq, çünki müəllif özünü olduğu kimi təqdim edir, бүgün bizim də içində olduğumuz palçıqdan necə keçdiyini danışır və ya artıq o palçıqdan çıxmış birinin təcrübəsini bizə ötürür. Bu, çox sadədir: biz quru faktlara deyil, insanlara və hekayələrə aşiq oluruq.

Ən məhrəm səviyyədə: *”Anna Frankın Gündəliyi”*ndəki həssaslıq və ümidin içində özümüzü görürük.

Şəxsi inkişafda: “Mənim pendirimi kim oğurladı?” kitabındakı dəyişiklik qorxusu ilə mübarizə aparan siçanlarda özümüzü görürük.

Psixologiya və həyatda qalmaqda: Viktor Franklın “Həyatda məna axtarışı” əsərində xaosun ortəsində məqsəd axtarışında özümüzü görürük.

Əgər oxucunun tutunacağı bir “kimsə” yoxdursa, onun axıra qədər qalması çox çətindir.

3. H ə r b i r p e r s o n a j n ə s ə i s t ə m ə l i d i r — h ə t t a b u , s a d ə c ə b i r s t ə k a n s u o l s a b e l ə

Arzu və istək hekayənin nəbzini vuran, onu yaşadan qüvvədir.

“The Big Lebowski” filmini düşünün: bütöv bir film sadəcə xalçasını geri almaq istəyən bir adamın ətrafında fırlanır. İndi paraqraflarınızı nəzərdən keçirərkən hər dəfə özünüzə sual verin: Bu personaj həqiqətən nə axtarır? Bu suala cavab vermək süjetə hər an aydın bir istiqamət verir.

“Nemonun axtarışında”: Hər şey sadəcə oğlunu tapmaq istəyən bir ataya söykənir.

“Qladiator”: Bütöv bir imperiyanın arxasındakı hərəkətverici qüvvə sadəcə ailəsinin qisasını almaq və evinə qayıtmaq istəyən bir adamdır.

“Üzük gəzdirənlər” (Rəbbil-Üzük): Epik miqyasına baxmayaraq, süjet sadəcə bir üzüyü vulkana atmaq istəyən iki dost qədər sadədir.

Hadisələri istədiyiniz qədər mürəkkəb, dərin və geniş edə bilərsiniz, lakin özəyində hər şey kifayət qədər sadədir. Aydın bir fərziyyəniz olsun və hər şeyi onun ətrafında qurun.

4. H ə r c ü m l ə y a p e r s o n a j ı ü z ə ç ı x a r m a l ı , y a d a h ə r ə k ə t i / s ü j e t i i r ə l i a p a r m a l ı d ı r

Bu, mövcud olan ən yaxşı redaktə prinsiplərindən biridir. Vonnequtun ustadı olduğu qısa hekayələrdə, əgər bir cümlə personaj haqqında yeni bir şey açmırsa və ya hekayəni irəli aparmırsa… sadəcə onu silin.

Oxucunuz buna görə sizə minnətdar olacaq.

Qeyri-bədii yazılarda da eyni qayda keçərlidir: hər bir cümlə yeni bir ideyaya doğru hərəkət etməli və ya izah etdiyiniz fikrin dəyərini artırmalıdır. Əgər bir paraqraf mövzunu dərinləşdirmirsə və ya sizi növbəti addıma aparmırsa, o, sadəcə “su qatqısıdır” (doldurma mətndir).

Bu janrın ustadları birbaşa mətləbə keçir və hər sətrin dəyərini verir:

“Effektiv insanların 7 vərdişi”: Stiven Kovi vaxt itirmir; hər bir prinsip aydınlıq və praqmatizmlə parçalanır.

“Atomik vərdişlər”: Ceyms Klir lazımsız sözləri kəsib atır və sizə hər sətri metodu tətbiq etmək üçün dəqiq bir təlimat olan bir bələdçi təqdim edir.

Yığcamlıq və aydınlıq dərinliyi azaldmır. Əksinə: oxucunun daha çox şey bilmək istədiyi bir çox əsərlərdə onu daha da gücləndirir. Qayçınızı əlinizdə tutaraq oxuyun və oxucunu bilmək istədiyi şeyə tərəf aparmayan hər şeyi kəsin.

5. M ə t n ə m ü m k ü n q ə d ə r s o n a y a x ı n y e r d ə n b a ş l a y ı n

Bu, qısa hekayələr və məqalələr kimi formalar üçün həlledici dərəcədə vacibdir.

Lüzumsuz girişləri kəsin və oxucunuzun birbaşa hekayənin qəlbinə düşməsinə imkan verin. Hərəkətin tən ortasından başlamaq — anlatıda in medias res adlanan üsul — yazıçı kimi sizin üçün həyəcanvericidir və həmin cazibəni oxuyan insana da ötürür.

Geniş kiririşlər tələsən müasir oxucunun yolunda bir maneədir. Girişiniz oxumağın dəyərini dərhal aydınlaşdırmalıdır. Mətləbin ətrafında dolanmayın — problemi təqdim edin, həlli vəd edin və başlayın.

Nümunə kimi bu məqalənin girişinə baxın. Cəmi üç paraqrafda sizə dedim:

Kurt Vonnequt oxucuları cəlb etməkdə ustad idi.

O, tələbələrinə də eyni şeyi etməyi öyrədirdi.

İdeyalarınızla insanları bağlamaq və onların axıra qədər oxumasını təmin etməkdə çətinlik çəkirsiniz?

Qalın, çünki bu problemi həll etmək üçün onun yeddi ustad qaydası buradadır.

Əgər mövzu marağınızı çəkdisə, anında cəlb olundunuz.

6. S a d i s t o l u n

Personajlarınız nə qədər şirin və məsum olsalar da, başlarına dəhşətli şeylər gətirin.

Bu, həm də “Pixar” filmlərinin qızıl qaydasıdır: Biz personajların asan uğurlarına deyil, mübarizələrinə aşiq oluruq. Yalnız fırtınalarda onların nəyə qadir olduqlarını görürük və onları sevirik, çünki onlar bizim öz qüsurlarımızı əks etdirirlər — biz dərində eynilə sizin və mənim kimi olan insanları görürük.

Daha əvvəl publisistika haqqında dediyim də elə budur: palçıqdan çıxan insanların hekayələri ilə əlaqə yaradın və sizə kömək edə bilmələri üçün bunu necə etdiklərini izah edin.

7. S a d ə c ə b i r n ə f ə r i n x o ş u n a g ə l m ə k ü ç ü n y a z ı n

Belə bir əsassız fikir var ki, internetdə yazmaq dolu bir auditoriyaya xitab etmək deməkdir.

Bu, heç də belə deyil.

Əgər bütün dünyanı öz işinizə aşiq etməyə çalışsanız, səsiniz itəcək, zəifləyəcək. Virallaşan kontentlərə baxın: onlar adətən səthi olmağa meyllidirlər, çünki hər kəsə çatmaq üçün ən aşağı ortaq məxrəcə müraciət etməlidirlər. Bu prosesdə xarisini tamamilə itirirlər, çünki hər kəsə toxuna bilməlidirlər — halbuki dərindən yanaşsanız, hər bir insan bir kainatdır.

Əvəzində, xüsusi bir insanı — onun şübhələrini, qorxularını, bu gün nə oxumağa ehtiyacı olduğunu düşünərək yazsanız, möcüzəvi bir şey baş verir. “Substack” kimi platformaların möcüzəsi ondadır ki, uğur milyonlarla boş kliklərlə ölçülmür. Sənətkarın dəyəri onun sənəti ilə rezonans doğuran, işini dəstəkləyən və prosesdə iştirak edən kiçik bir ruhlar icması ilə əlaqə qurmasındadır. Şərhlərin və hadisələrin davamlı mübadiləsi sizinlə oxucularınız arasında, hamımızın arasında bir bağ yaradır.

İdeal oxucunuz haqqında düşünün, yalnız onun üçün yazın və qoy başqaları sizə tərəf öz yollarını tapsınlar.

Rasim Qaraca