28/05/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / Posts Tagged "tərcümə"

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Knut Hamsun

 

Qlanın ölümü

(hekayə)

Ailə üzvləri itkin düşmüş Leytenant Qlan haqqında qəzetə istədikləri qədər elan verə bilərlər. O tapılmayacaq. O ölüb. Mən hətta onun necə öldüyünü də bilirəm.

Düzü, ailəsinin axtarışları təkidlə davam etdirməsi məni təəccübləndirmir, çünki Tomas müəyyən mənada qeyri-adi bir adam idi, ümumiyyətlə onu sevirdilər. Hərçənd ki, mən ona hələ də nifrət edirəm və onu hələ də ikrahla xatırlayıram. O, cavan idi, cazibədari görünüşündən adamın başı gicəllənirdi. İnsanı öz əsirinə çevirmək üçün qaynar, heyvani gözləri ilə bircə dəfə baxması kifayət idi. Bunu hətta mən də hiss edirdim. Hətta xanımlardan hansı birisə: “o mənə baxanda, özümü itiriəm, sanki mənə əli ilə toxunur” deyirmiş.

Amma Tomas Qlanın qüsurları da az deyildi. Bir halda ki ona nifrət edirəm, deməli nöqsanlarını ört-basdır etməyə çalışmaq üçün də səbəbim yoxdur. Bəzən Qlan uşaq kimi sadəlövh, qeyri-ciddi və eyni dərəcədə də üzüyola olurdu. Kim bilir, bəlkə də zəif cins məhz bu səbəbdən ona bu qədər meyl edirdi. Tomas Qlan qadınlarla saatlarla söhbət edir, onların müxtəlif səfehliklərinə qəhqəhə çəkib gülürdü. Ya da tutaq ki, kök bir adam haqqında deyirdi: “Elə bil şalvarını piylə doldurub”. Sonra da özü öz hazırcavablığına gülürdü. Belə bir sözü mən demiş olsaydım, xəcalətimdən yerə girərdim.

Sonralar, biz bir damın altında yaşamağa başlayanda, o nə dərəcədə axmaq olduğunu bir daha nümayiş etdirdi: ev sahibəsi otağıma keçib səhər yeməyi üçün nə istədiyimi soruşanda mən: “yumurta ilə bir dilim çörək” deyə tez-tələsik cavab verdim. Tomas da mənim otağımda idi, o, düz damın altında çardaqda yaşayırdı – qəfildən qəhqəhə çəkib gülməyə başladı. Mən ona təəccüblə baxıb səsini kəsməyə məcbur edənə qədər təəccüblə baxdıqca dayanmadan: “yumurta ilə bir dilim çörək” deyə təkrar elədi.

Onun pis xüsusiyyətlərini olsun ki, bundan sonra da xatırlamağa başladım. Xatırladıqca bu mövzuya qayıdacağam.

O mənim düşmənimdi. Ona rəhm eləmək üçün heç bir səbəbim yoxdu. Belə vəziyyətdə hansı nəciblikdən danışmaq olar? Düzdü o ancaq sərxoş olanda, şitlik eləyirdi. Amma sərxoşluq da öz-özlüyündə iyrənc bir qəbahət deyilmi?

1859-cu ildə, mən Tomasla tanış olanda onun otuz iki yaşı vardı. Biz yaşıd idik. O vaxtlar o, şələ saqqal saxlayır, yaxası açıq toxunma köynəklər geyinirdi. Köynəyinin yuxarı düyməsini heç vaxt bağlamırdı. Əvvəllər onun boynu mənə qeyri-adi dərəcədə gözəl görünürdü. Amma sonralar, ürəyimə düşmənçilik toxumları səpilməyə başlayanda, gördüm ki, mənim sinəm onunkundan heç də geri qalmır, sadəcə, mən onun kimi öz bədənimi nümayiş etdirmirəm.

Onunla bərədə rastlaşmışdıq, ikimiz də eyni tərəfə gedirdik, dərhal qərara aldıq ki, dəmir yolu ilə getmək mümkün olmasa, arabanı birgə tutaq. Getdiyimiz yerin adını bilərəkdən çəkmirəm ki, şübhə oyatmayam; amma Qlanın ailəsi tərəddüdsüz-filansız axtarışları dayandıra bilər, çünki o, məhz orda, birlikdə getdiyimiz, adını çəkmədiyim həmin o yerdə ölüb.

Ümumiyyətlə, mən ilk görüşümüzdən əvvəl də Tomas Qlan haqqında eşitmişdim, bu ad mənə tanış idi. Eşitmişdim ki, Qlan, Şimali Norveçin adlı- sanlı bir ailəsinin vəliəhdi olan gənc bir qadını sevib və onu necəsə ləkələyib. Bundan sonra qız Qlanla əlaqəsini kəsib. O isə axmaqlığından and içib ki, qızın acığına özünü məhv edəcək. Qız da onu özbaşına buraxıb. Onun üçün fərqi nə idi ki? Elə o vaxtdan Tomasın adı məşhurlaşır, o, əyyaşlıq edir, bir- birini ardınca qalmaqallar törədir və daimi işini atır. Əcəb intiqam üsuludu!

Onun bu xanıma münasibəti barədə başqa dedi-qodular da dolaşırdı. Deyirdilər ki, Qlan onu heç də ləkələməyib, lakin qızın valideynləri leytenanta, qapının yolunu göstəriblər. Qız isə etiraz eləməyib, çünki qısası adını çəkmək istəmirəm, isveçli bir qraf ona elçi düşübmüş. Bu mənə inandırıcı görünmür. Məncə, birinci əhvalat doğrudu, çünki mən Tomas Qlana nifrət edirəm. Ondan hər şey gözləmək olar. Hər halda o özü heç vaxt bu əsilzadə xanım haqqında danışmırdı. Mən də heç nə soruşmurdum. Nəyimə lazım?

Yadımdadır, o vaxt bərədə yalnız birinci dəfə getdiyimiz kənd haqqında danışdıq.

Qlan:

– Deyəsən, orda mehmanxana var. – deyib xəritəyə baxdı – Bəxtimiz gətirsə, elə orda da qalarıq, deyirlər, sahibə qoca bir ingilis qadın, daha doğrusu mulatdı. Başçı qonşu kənddə yaşayır. Deyirlər, çoxlu arvadı var. Onun arvadı olmayanlarınsa hələ on yaşı yoxdur.

Mənsə başçının arvadları haqda, kənddəki mehmanxana barədə heç nə bilmirdim, ona görə də susdum. Qlan gülümsədi. Onun təbəssümü mənə çox gözəl göründü.

Tamam yadımdan çıxmışdı. Bütün gözəlliyinə baxmayaraq, onun qüsuru da var idi. Özü deyirdi ki, sol ayağında köhnə güllə yarası var, havalar dəyişəndə sızıldayır.

2

Bir həftədən sonra biz qoca yarımingilisin mehmanxanası adlanan böyük daxmada məskunlaşdıq. Mehmanxana nə mehmanxana! Yarı gil, yarı taxta nəhəng divarlar. Termitlər taxtaları tamam yeyib qurtarıb. Dörd tərəf qarışqayla qaynayır. Mən, zalın yanındakı, yaşıltəhər şüşəli pəncərəsi küçəyə baxan, olduqca tutqun və dar otaqda yaşayırdım. Qlansa özünə çardaqda bir dəlik seçdi. Düzdü, orda da pəncərə vardı, amma ora daha qaranlıq və bərbad vəziyyətdə idi. Günəş damın saman örtüyünü qızdırdığından çardaqda gecə-gündüz dözülməz isti olurdu. Pilləkən yox idi, çardağa söykəmə dörd pillənin köməyi ilə dırmanmaq lazım gəlirdi. Mən seçimi Qlanın öhdəsinə buraxıb dedim:

– İki otaq var, aşağıda və yuxarıda, -seçin!

Qlan hər iki otağa baxıb yuxarıdakını seçdi. Bəli, razıyam, ola bilsin, yaxşısını mənə saxlamaq üçün. Elə bilirsiniz, buna görə minnətdarlıq duymurdum? Deməli, əvəz-əvəzə idik.

Pis havalarda biz ova çıxmır, evdə qalırdıq. Gecələr torların köməyi ilə həşəratlardan qorunmağa çalışırdıq. Hərçənd ki, yarasalar torun üstünə qonurdular, gözləri görmədiyindən, toru didib tökürdülər. Bu, xüsusilə Qlanın başına tez-tez gəlirdi. O, istidən çardağın pəncərəsini örtə bilmirdi, mənə isə Allahın rəhmi gəlmişdi. Gündüz biz daxmanın qarşısındakı həsirlərin üstünə uzanıb, yaxınlıq ərazidəki həyatı müşahidə edirdik. Qaradərili, yekədodaq yerlilər, ətrafa donuq nəzərlərə baxır. Qulaqlarına sırğa taxırlar. Onlar demək olar, tamam çılpaq gəzirlər, təkcə ombalarında bir sarğı və ya yarpaq olur, qadınlar isə qısa tuman geyinirlər. Uşaqlar gecə -gündüz ayaqyalın ora-bura qaçırlar, yekə qarınları parıldayır.

– Qadınlar həddən artıq piylidilər. – Qlan deyir.

Mübahisə eləmirəm, qadınlar həddən artıq piyli idilər, bəlkə də bu, mənim diqqətimi Qlandan da əvvəl çəkmişdi. Vacib deyil. Bu şərəfi ona bağışlayıram. Üzləri tosqun və şişmiş olsa da, axı onların hamısı istisnasız eybəcər deyil?!.. Yeri gəlmişkən, mən uzun saçlı və ağ dişli bir yarı-tamil qadınla tanış oldum. Bu mehriban qadın yerli qadınların ən gözəli idi. Onunla axşam vaxtı qarşılaşmışdıq. O, düyü zəmisinin yanında, hündür otların üstündə qarnı üstə uzanıb ayaqlarını havada oynadırdı. Bir-birimizlə yaxşı dil tapmışdıq, səhərə yaxın ayrıldıq. O, axşam evə getmədi, valideynlərinə, qonşu kənddə gecələyəcəyini demək qərarına gəldi. Qlan həmin gecəni cavan, bəlkə də yaşı ondan artıq olmayan qızlarla keçirmişdi. O bu qızlarla şitlik edir, düyü arağı içirdi. Bu da onun zövqü!

İki gündən sonra biz ova çıxdıq. Çay plantasiyalarından, düyü tarlalarından, çəmənliklərdən ötdük, kənddən çıxıb sahil boyunca addımladıq, qəribə, anlaşılmaz ağacların bitdiyi meşənin dərinliklərinə qədər getdik. Bambuk, mambo, tamarin, hind palıdı və kim bilir daha nələr, ikimizin də ağaclardan başımız çıxmırdı. Amma çay çox dayaz idi, yağış mövsümünə qədər də belə qalırdı. Biz vəhşi göyərçinlərə və toyuqlara atəş açırdıq, axşama yaxın isə iki bəbir gördük, başımızın üstündən tutuquşular uçurdu. Qlan mahir atıcı idi, gülləsi bir dəfə də boş çıxmazdı, amma onun silahı mənimkindən yaxşı idi, buna baxmayaraq, mən də çox vaxt hədəfə düşürdüm. Amma mən özümü öyməyə vərdiş eləməmişəm, Qlan isə tez – tez deyirdi: “Bunu başından, bunu isə quyruğundan vuracağam”. Atəş açmazdan əvvəl belə deyirdi, quş yerə düşəndən sonra isə məlum olurdu ki, güllə məhz quyruğundan, ya da başından dəyib. Biz iki bəbirlə qarşılaşanda, Qlan onları qırma tüfənglə vurmaq fikrinə düşdü. Amma mən onu dilə tutdum, çünki artıq hava qaralırdı, patronumuz isə demək olar qalmamışdı. Ümumiyyətlə, düşünürəm ki, o sadəcə, özünü göstərmək istəyirdi ki, yəni mən belə cəsuram, qırma tüfənglə bəbir vururam.

– Heyf ki, atmadım, – o dedi. – hamısı da sizin dözülməz ehtiyatlılığınızın ucbatından. Məqsədiniz nədi? Çox yaşamaq istəyirsiniz?

– Məni özünüzdən ehtiyatlı hesab elədiyinizə görə şərəf duyuram. – mən cavab verdim.

– Yaxşı, boş şeylərə görə mübahisə eləməyək. – o dedi.

Bu sözləri o dedi, mən yox. Əgər dalaşmaq istəsəydi, mən sarıdan arxayın ola bilərdi. Qlanın yelbeyinliyi və cazibədarlığı məni hələ o vaxtdan cinləndirirdi. Məsələn, bir gün əvvəl mən tamamilə sakit bir şəkildə yeni tanışım Magi ilə – tamil qadınla gəzirdim, hər ikimiz yaxşı əhval -ruhiyyədə idik. Qlan daxmanın yanında oturub başını tərpədir, bizə baxıb gülümsəyirdi. Magi onda Qlanı birinci dəfə görürdü, dərhal məni onun haqqında sorğu-suala tutmağa başladı. O, Magidə elə güclü təəssürat oyatmışdı ki, biz tezliklə ayrılıb hərəmiz bir tərəfə getdik.

Mən bütün bunları Qlana danışanda isə, o özünü elə göstərdi ki, guya dediklərimi özümdən uydurmuşam. Amma mən ona hər şeyi xatırlatdım. Axı biz daxmanın yanından ötəndə o mənə yox, Magiyə gülümsəyirdi.

– O dayanmadan nə çeynəyir? – Qlan məndən soruşdu.

– Bilmirəm, – mən cavab verdim, – görünür, diş adama elə çeynəmək üçün verilir.

Təzə xəbər! Mən özüm də bilirdim ki, Magi dayanmadan, nəsə çeynəyir. Bu, mənim diqqətimi o dəqiqə cəlb eləmişdi. Amma o, betel çeynəmirdi, dişləri onsuz da qar kimi ağ idi. O sadəcə nə isə çeynəməyə vərdiş eləmişdi, əlinə keçəni ağzına atıb dadlı təam kimi çeynəyirdi. Nə gəldi çeynəyirdi – pul, kağız parçası, quş lələyi. Məgər qəbahətdi? Bu, onun yerli qadınların ən gözəli olmasına mane olmurdu. Olsun ki, Qlan mənə həsəd aparırdı. Aydın məsələdi.

Ertəsi axşam biz Magi ilə barışdıq və daha Qlan haqqında danışmadıq.

 

3

Bir həftə keçdi. Biz hər gün ova çıxırdıq, saysız-hesabsız quş vurmuşduq. Bir səhər təzəcə meşəyə çatmışdıq ki, Qlan əlimdən yapışıb pıçıldadı: “Dayanın!” Elə həmin an da silahını çəkib atəş açdı. Məlum oldu ki, gənc bir bəbiri vurub. Onu mən də vura bilərdim. Bəli, Qlan bu şərəfə özünü layiq görüb məndən tez atəş açmışdı. “Gör indi özünü nə qədər öyəcək!” – mən fikirləşdim.

Biz heyvana yaxınlaşdlq, güllə ona tərpənməyə macal verməmiş, sol böyrünü parçalayıb belində ilişib qalmışdı.

Kimsə əlimi tutanda dözə bilmirəm, odu ki:

– Mən də belə atəş aça bilərdim. – dedim.

Qlan üzümə baxdı.

– Şübhəniz var? – mən soruşdum.

Qlan yenə cavab vermədi. Daha bir uşaqlıq nümayiş etdirərək, ölmüş heyvana atəş açdı və bu dəfə bəbiri başından vurdu. Mən çaşqınlıq içində ona baxıram.

– Başından vura bilmədiyim üçün heyfslənirəm. – o izah elədi.

Onun şöhrətpərəstliyini adi bir atəş təmin eləməyə kifayət deyil, mütləq özünü göstərməlidir. Axmaqlığa bax! Mənə nə dəxli var, onu ifşa eləməyə hazırlaşmırdım.

Axşam biz ölü bəbirlə qayıdanda, yerli camaat bizi əhatəyə aldı. Düzdü, Qlan yalnız onu səhər vurduğumuzu deyib, bu məsələnin üstündə çox dayanmadı. Magi də orda idi.

– Bəs bəbiri kim öldürdü? – o soruşdu.

– Görürsən, burda iki yara yeri var, onu biz səhər tezdən öldürmüşük. – Qlan cəmdəyi çevirib hər iki yaranı göstərdi.

– Burdan mənim gülləm keçib.-o heyvanın böyründəki yaranı göstərib dedi.

Beləliklə, onun axmaqlığı ucbatından belə çıxdı ki, bəbiri başından mən vurmuşam. Mən onun sözlərinə düzəliş verməyə çalışmadım. Nəyə lazım? Sonra Qlan yerli camaatı düyü arağına qonaq eləyib hamını içirtdi.

– Deməli, bir yerdə vurublar. – Magi astadan dedi, amma gözlərini yalnız Qlana dikmişdi.

Mən onu kənara çəkib dedim:

– Niyə elə ona baxırsan? Məni görmürsən?

– Görürəm, – o cavab verdi.- Qulaq as, bu gün gələcəm.

Elə ertəsi gün Qlan məktub aldı. Əvvəl gəmiylə gəlib sonra quru yolla yüz səksən mil məsafə qət eləyən məktubu deyirəm. Məktub qadın əli ilə yazılmışdı. Dərhal başa düşdüm ki, məktub köhnə rəfiqəsindən, həmin əsil nəcabətli xanımdan gəlib. Qlan məktubu oxuyub əsəbi halda qəhqəhə çəkdi və kuryerə çaypulu verdi. Amma çox keçmədən sustaldı, bənizi soldu, bütün günü əllərini yanına uzadıb gözlərini bir nöqtəyə dikərək oturdu. Axşam Qlan, qoca yerli cırtdanla və onun oğlu ilə içib sərxoş oldu. O məni də tez-tez qucaqlayır, içməyimi tələb edirdi.

– Bu gün niyə bu qədər mehribansınız? – mən soruşdum.

O ucadan qəhqəhə çəkib dedi:

– Sizinlə düz Hindistana gəlib çıxmışıq, ova gəlmişik hə? Gülməlidi, elə deyil? Gəlin, dünyanın bütün səltənətlərinin və gözəl qadınlarının, ailəli olanların və olmayanların, yaxında və uzaqda olanların sağlığına içək. O-o! Təsəvvür eləyirsiniz? Ərli qadın. Ərli qadın özünü başqa kişiyə təklif edir.

– Özü də qrafinya! – mən kinayə ilə dedim.

Quşu gözündən vurmuşdum. O, it kimi dişlərini qıcadı, ona görə də əminliklə deyirəm ki, hədəfi düz vurmuşdum. Sonra qəfildən qaşqabağını tökdü, göz qapaqları titrədi, görünür, bir anlıq, lazım olandan artıq danışdığını başa düşdü. Guya ki, bunun qiymətli sirri kiməsə lazımmış. Elə bu vaxt bir neçə uşaq: “Pələnglər! Pələnglər!” – deyə qışqıra-qışqıra bizim daxmamıza yaxınlaşdı.

Çaya aparan yolun yanındakı kolluqda bir uşağı pələng tutmuşdu.

Onsuz da coşmuş vəziyyətdə, üstəlik sərxoş olan Qlan üçün bu sözləri eşitmək kifayət idi. O dərhal tüfəngi əlinə alıb, kolluğa sarı götürüldü, heç başını da örtmədi. Maraqlıdı, madam ki belə cəsur idi, niyə qırma tüfəngi götürmədi?

O, çayın dayaz yerindən keçməli oldu, bu da çox təhlükəlidi, hərçənd ki, yağışlardan əvvəl çay demək, olar qurumuşdu. Çox keçmədi ki, mən iki güllə səsi eşitdim, sonra üçüncü atəş açıldı. Bir heyvana üç güllə! – mən dedim. İki güllə ilə aslanı da yerə sərmək olar. Bu isə vur-tut pələngdi.

Sən demə, hətta üç atəş də əbəs yerə açılıb, Qlan gələnə qədər pələng uşağı tikə -tikə eləmişdi, demək olar, yeyib qurtarmışdı. Sərxoş olmasaydı, o uşağı xilas eləməyə heç çalışmazdı da.

Həmin o gecəni o, dul bir qadın və onun iki qızı ilə keçirdi. Məhz hansı ilə? Bunu dəqiq deyə bilmərəm.

Sonrakı iki gün Qlan bir saat da ayıq olmadı, içmək üçün kifayət qədər tanış-tunuşu var idi. Məni də dəvət edirdi, daha özündə deyildi, nə dediyini başa düşmürdü, durduğu yerdə bəyan elədi ki, mən ona həsəd aparıram.

– Həsəd gözlərinizi kor edib! – o dedi.

– Həsəd?. Mən sizə həsəd aparıram?! Mən həsəd aparıram! Sizə nəyə görə həsəd aparmalıyam?

– Yox, yox, əlbəttə, həsəd aparmırsınız. – o cavab verdi. – Yeri gəlmişkən, bu gün Magini gördüm, həmişəki kimi çeynəyirdi.

Dilimi dişimə sıxıb, onun yanından uzaqlaşdım.

 

4

Yenə ova çıxmağa başlamışdıq. Qlan günahkar olduğunu hiss edib məndən üzr istədi.

– Hər şeydən təngə gəlmişəm. – o dedi. – Kaş bir gün gülləniz çaşıb hədəfdən yan keçsin və təpəmə dəysin.

Mən :”yəqin qrafinyanın məktubu yenə ona rahatlıq vermir” – deyə düşündüm və -Nə əkərsən, onu da biçərsən.- deyə cavab verdim.

O getdikcə daha qaşqabaqlı, daha qaradinməz olurdu. İçməyi tərgitsə də, ağzını açıb bir kəlmə də danışmırdı, gözləri çuxura düşmüşdü.

Bir dəfə pəncərəmin altında onun gülüş səslərini və çərənləməsini eşitdim. Pəncərədən baxıb gördüm ki, Qlan yenə də üzündəki qayğısız ifadə ilə hündürdən Magi ilə söhbətləşir. Üstəlik, bütün cazibədarlığını da işə salıb. Görünür, Magi evin yanından ötəndə, Qlan onu güdüb. Düz pəncərəmin altında dayanıb bir-birləri ilə dilxoşluq edirdilər, heç veclərinə də deyildim.

Əl-ayağım əsirdi, silahı götürüb tətiyi çəkdimsə də, həmin dəqiqə də endirdim. Daxmadan çıxıb Maginin əlindən yapışdım, sakitcə qəsəbəyə tərəf addımlamağa başladıq. Qlan o dəqiqə daxmaya girdi.

– Yenə niyə onunla danışırdın? – Magidən soruşdum.

O cavab vermədi.

Ürəyim partayır, yerindən çıxmaq istəyirdi, güclə nəfəs alırdım. Magini hələ bu qədər gözəl görməmişdim. Mən hətta bu qədər gözəl ağdərili qız da görməmişdim. Hətta onun tamil olduğunu da unutmuşdum, ümumiyyətlə, gözüm Magidən başqa heç nə görmürdü.

– De görüm, niyə onunla danışırdın? – mən soruşdum.

– O mənim xoşuma gəlir – Magi dedi.

– Ondan, məndən çox xoşun gəlir?

– Hə.

Buyur, bu da bunun sözü. Maginin, məndən çox, ondan xoşu gəlir. Ondan nəyim əksikdi? Axı mən onunla həmişə yaxşı rəftar eləmişəm, ona həmişə pul, hədiyyələr vermişəm. Bəs o?

– O sənə gülür, deyir ki, gövşəyirsən, – mən dedim.

Magi əvvəl başa düşmədi, mən izah elədim ki, o, hər şeyi ağzına salıb çeynəməyə vərdiş edib, Qlan da buna görə onu ələ salır. Nəhayət ki, Magidə qəzəb oyada bildim.

– Qulaq as, Magi, – mən sözünə davam elədim, – həmişəlik mənim olmaq istəyirsən? Hər şeyi götür-qoy eləmişəm. Mənimlə gedəcəksən. Burdan gedəndə, səninlə evlənəcəyəm, eşidirsən?.. Birlikdə mənim vətənimə gedib orda yaşayarıq. Nə deyirsən?

Bu sözlər Maginin xoşuna gəldi, əhval ruhiyyəsi o qədər yüksəldi ki, yol boyu dayanmadan danışdı. Qlanın adını bircə dəfə çəkdi:

– Qlan da bizimlə gedəcək?

– Yox, – mən cavab verdim, – o bizimlə getməyəcək. Heyfslənirsən?

– Yox-yox. – o tələsik cavab verdi. – Sevinirəm.

Magi daha onun haqqında danışmadı və mən sakitləşdim. Onu öz otağıma dəvət edəndə də etiraz eləmədi.

İki saatdan sonra, tək qalanda, Qlanın yanına dırmaşıb nazik qamışdan düzəldilmiş qapını döydüm.

O evdə idi. Mən dedim:

– Xəbərdarlıq eləməyə gəlmişəm. Sabah ova çıxmağa dəyməz.

– Niyə? – Qlan soruşdu.

– Çünki özümə cavabdeh deyiləm. Çaşıb gülləni hədəfin əvəzinə təpənizə çaxa bilərəm.

Qlan cavab vermədi, mən öz otağıma qayıtdım. Ağlı varsa, bu xəbərdarlıqdan sonra mənimlə ova çıxmaz. Ümumiyyətlə, əgər doğrudan da məktubda onu çağırırdılarsa, nəyə görə vətəninə qayıtmır? Amma yox. O, pərişan halda dolaşır, dişlərini qıcayıb qışqırırdı: “Heç vaxt! Heç vaxt. Şaqqalanmaq ondan yaxşıdır!” Niyə özünə bu qədər zülm verir? Təqsir özündədir.

Budur, səhərin gözü açılmamış, özü də o cür xəbərdarlıqdan sonra! – Qlan yatağımın yanında dayanıb qışqırır:

– Vaxtdı, vaxtdı, dostum! Əsl ov havasıdı! Dünənki məsələ isə boş söhbətdi.

Saat hələ heç dördü də vurmamışdı, amma mən dərhal yerimdən sıçrayıb hazırlaşmağa başladım. Mənim xəbərdarlığıma belə başısoyuq yanaşırsa, təqsir özündədir. Mən silahımı onun gözləri qarşısında doldurdum. O da dayanıb baxdı. Özü də hava heç də əla deyildi, əksinə, çiskinləyirdi, deməli, məni, sözün əsil mənasında, ələ salırdı. Amma mən ona heç nə demədim.

İkimizin də fikrimiz özümüzdə deyildi, bütün gün boş-boşuna meşədə dolaşdıq. Bir quş da vurmadıq, bütün güllələrimiz boşa çıxdı, axı fikrimiz ovda yox, tamam başqa yerlərdə idi. Günortadan sonra Qlan məndən irəlidə getməyə başladı, bəlkə işimi asanlaşdırmaq üçün, bəlkə də başqa səbəbdən, nə fikirləşdiyini deyə bilmərəm. Düz tüfəngimin lüləyinin ağzında addımlayırdı. Mən onun bu istehzasına da dözdüm.

İkimiz də sağ -salamat geri qayıtdıq. Eybi yox, – mən düşünürdüm. – Bəlkə indi yerini bilib Magidən də əl çəkər.

– Bu gün həyatımın ən uzun günü idi. – axşam biz komaya yaxınlaşarkən, Qlan dedi.

Daha bir kəlmə də kəsmədik.

Sonrakı günlər olsun ki, məktuba görə bir dəfə də eyni açılmadı.

– Daha dözə bilmirəm, yox, daha dözmürəm! – o gecələr qışqırırdı. Səsi daxmanı götürürdü. Qaraqabaqlığı o dərəcəyə çatmışdı ki, ev sahibəsinin ən nəzakətli suallarına belə cavab vermirdi, yuxuda inildəməyə başlamışdı.

“Axı niyə evinə qayıtmır?” – mən düşünürdüm. “Məlum məsələdir ki, qüruru imkan vermir. Qovulduğu yerə necə qayıtsın?”.

Biz Magi ilə hər axşam görüşürdük, Qlansa daha onunla danışmırdı. Maginin əlinə keçəni çeynəməyi tərgitdiyini görürdüm. Mən buna sevinir və düşünürdüm: daha gövşəmir, bir eybi də əksildi, buna görə onu əvvəlkindən də çox sevirəm! Magi bir dəfə məndən Qlanı soruşdu. Ehtiyatla:- Xəstələnməyib? Çıxıb gedib? – dedi.

– Əgər hələ gəbərməyibsə, ya da itilib getməyibsə, deməli, evin ha tərəfinəsə sərələnib. O, məni qətiyyən maraqlandırmır. Əlindən təngə gəlmişəm.

Evə yaxınlaşanda Qlanı gördük, əllərini boynunun ardında daraqlayıb, gözlərini yuxarı zilləyib həsirin üstündə uzanmışdı.

– Bu da özü, yeri gəlmişkən, yenə də uzanmış vəziyyətdə. – mən dedim.

Magi onun yanına qaçdı (saxlamağa macal tapmadım) və dedi:

– Bax daha heç nə çeynəmirəm! – o dedi- Nə lələk, nə pul, nə də kağız!

Qlan başını azca tərpədib ona baxdı, sonra heç bir söz demədən gözlərini təzədən yuxarı zillədi.

Magi ilə biz çıxıb getdik. Vədini pozub Qlanla danışdığına görə onu məzəmmət eləyəndə, Magi dedi ki, guya onu yerində oturtmaq istəyib.

– Hə, yerini bildirmək olar. – mən dedim, – Amma yəni çeynəməyi ona görə tərgitmisən?

Magi cavab vermədi. Cavab verməmək – nə deməkdi?

– De görüm, ona görə tərgitmisən?

– Yox, yox, – o dedi. – sənə görə.

Mən də elə belə düşünürdüm. Nəyə görə də Qlana görə tərgitməli idi?

Magi axşam gələcəyinə söz verdi və gəldi.

5

Saat doqquzda onun səsini eşitdim. Bir uşağın əlindən tutub onunla nə haqdasa ucadan danışırdı. Niyə uşağı özü ilə gətirib? Niyə içəri keçmir? Onu güdməyə başladım. Mənə elə gəldi ki, Maginin belə ucadan danışması sadəcə, siqnaldır. Əlbəttə, onun gözünü çardaqdan – Qlanın pəncərəsindən çəkməməsi də diqqətimdən yayınmamışdı. Bəlkə də Qlan aşağıdan Maginin səsini eşidib başı və ya əli ilə ona işarə eləmişdi. Bircə onu bilirəm ki, uşaqla danışarkən, gözünü yuxarı dikməyə ehtiyac yoxdur. Hər halda, bunu başa düşürəm.

Yerimdən sıçrayıb Maginin qolundan yapışmaq istədim, amma o, uşağın əlini buraxıb qapıdan içəri keçdi. İndi onun dərsini verəcəyəm.

Maginin qapıdan içəri keçdiyini eşitdim, səhv eləmirdim, o demək olar ki, otağıma çatmışdı. Amma içəri keçmək əvəzinə, pilləkəni qalxmağa başlayırdı. Maginin çardağa, Qlanın darısqal otağına dırmandığını eşidirəm. Özü də çox aydın eşidirəm. Otağımın qapısını taybatay açıram, amma Magi artıq çardaqdadı. Kiçik qamış qapı ardınca çırpılır və daha heç nə eşitmirəm. Saat ondur.

Otağıma qayıdıb silahımı götürürəm. Artıq gecənin yarısı olmasına baxmayaraq, patronları içinə doldururam. Gecədən xeyli keçmiş yuxarı qalxıb qulağımı Qlanın qapısına dirəyir, qulaq asıram. Artıq Magi ilə dil tapdıqlarını anladıqdan sonra aşağı qayıdıram. Gecə saat 1-də yenə yuxarı qalxıram, lakin artıq heç bir səs eşidilmir. Qapının ağzında dayanıb oyanmaqlarını gözləyirəm. Saat üç, dörd. Beşdə artıq oyanırlar. “Nə yaxşı” , – mən fikirləşirəm. Mən başqa heç nə haqqında düşünmürdüm, ağlıma gələn yalnız bu idi ki, nə yaxşı oyandılar. Bu vaxt ev sahibəsinin otağından səs eşidib aşağı tələsirəm.

Qlan və Magi oyanıblar, bir az da qulaq asmaq yaxşı olardı, amma neyləmək olar ki, getməli oldum.

“O düz burdan keçib, çiyini ilə qapıma toxunub amma açmayıb, pilləkənlə yuxarı qalxıb. Bu da həmin pilləkən, Magi ora bu dörd pillə ilə qalxıb”. Yatağım əzilməmişdi, ona görə də uzanmayıb, pəncərənin yanında əyləşdim və silahımla məşğul olmağa başladım. Ürəyim döyünmürdü, əsirdi.

Yarım saatdan sonra yenə də pilləkəndə Maginin addım səslərini eşidirəm. Pəncərəyə yaxınlaşıb onun evdən çıxdığını görürəm. Onun əynində heç dizinə də çatmayan çit tuman, çiynində isə Qlanın ipək şərfi var. Başqa heç nə. Tumanı isə tamamilə əzilib. O, çox asta-asta addımlayırdı. Magi həmişə belə yeriyir. Mənim pəncərəmə tərəf heç baxmadı da. Eləcə çıxıb getdi.

Çox keçmədi ki, Qlan tezliklə əlində tüfəng, ov üçün tam təchiz olunmuş halda həmin qaşqabaqlı üzlə aşağı endi. Mənə salam vermədi. Bu dəfə nəsə xüsisilə səliqəli və gözəl geyinmişdi. “Bəy kimi bəzənib.” – öz-özümə fikirləşdim.

Yerimdən atılıb onun ardınca getdim. Bir-birimizlə danışmırdıq. Qarşımıza çıxan ilk iki toyuğu parça-parça elədik, çünki tüfəngdən atəş açmışdıq. Buna baxmayaraq toyuqları bir ağacın altında bişirib sakitcə yedik. Günorta yaxınlaşırdı.

Qlan qışqırdı:

– Tüfənginizi dəqiq doldurmusuz? Kim bilir, qarşımıza nə çıxa bilər!

– Doldurmuşam! – mən cavabında qışqırdım.

Bu vaxt o bir anlıq kolların arasında gözdən itdi. Onu elə ordaca it kimi gəbərtmək istərdim! Amma tələsmək lazım deyil. Qoy bu cür fikirlər ürəyini oya-oya bir az da dolaşsın. Axı o mənim nə fikirləşdiyimi dəqiq bilirdi, elə buna görə də tüfəngi doldurub – doldurmadığımı soruşurdu. Bu gün, heç olmasa, bu gün lovğana-lovğana gəzməyəydi. Amma gör bir necə bəzənib – düzənmişdi, yeni köynək də geyinmişdi. Sir-sifətindən də təkəbbür yağır.

Gündüz saat birdə rəngi solmuş halda qəzəblə üzümə baxıb:

– Yox, bu dözülməzdi! Yoxlayın görün, silahda güllə var ya yox. – deyə soruşdu.

– Yaxşısı budu, öz silahınızı yoxlayın – mən dedim. Axı mən onun niyə tez-tez silahımla maraqlandığını gözəl bilirdim?!..

O yenə kənara çəkildi. Ona yerini bildirmişdim, susub burnunu salladı.

Bir saatdan sonra mən bir göyərçin vurub, silahımı təzədən doldurdum. Bu vaxt Qlan ağacın arxasında dayanıb silahı doldurduğumdan əmin olmaq üçün diqqətlə mənə baxırdı. Sonra ucadan nəğmə oxumağa başladı, özü də toy havası oxuyurdu. “Toy havası oxuyur, geyinib keçinib, olsun ki, bu gün özünü xüsusilə valehedici hesab edir”.- mən düşünürdüm. Yenə başını aşağı əyib məni ötür, asta addımlarla mahnı oxuya-oxuya irəliləyir. Yenə düz tüfəngin lüləyinin ağzında addımlayırdı, görünür belə düşünürdü: “Az qalıb, düz vaxtıdı, odu ki, toy havası oxuyuram!” Amma heç nə olmadı. O da havasını oxuyub qurtarandan sonra dönüb arxasına baxmalı oldu.

O:

– Bu gedişlə çox quş ovlaya bilməyəcəyik. – deyib gülümsədi, ov vaxtı mahnı oxuduğu üçün üzrxahlıq etdi. Onun təbəssümü yenə yaraşıqlı idi. Mən arvad- zad deyiləm. O, yaxşı başa düşürdü ki, məni bu cür ələ ala bilməyəcək. O əsəbiləşməyə, ətrafımda vurnuxmağa başladı, gah sol, gah sağ böyrümə keçdi, elə bil nəsə gözləyirdi.

Saat beşdə qəfildən atəş səsi eşitdim, sol qulağımın üstündən güllə vıyıldadı. Başımı qaldırdım, Qlan bir neçə addımlığımda dayanıb gözünü üzümə zilləmişdi, tüfəngindən tüstü qalxırdı. Bu nədi, məni vurmaq istəyir yoxsa?

Mən:

– Gülləniz boşa çıxdı, atıcılıq məharətinizi itirirsiniz. – dedim.

Amma ona qətiyyən pis atıcı demək olmazdı. Onun gülləsi heç vaxt boşa çıxmırdı, sadəcə, məni hövsələdən çıxarmaq istəyirdi.

– Lənət şeytana! Əvəzini çıxmaq istəmirsiniz? – o cavabında qışqırdı.

Mən:

-Hər şeyin öz vaxtı var.- deyib, dişimi dişimə sıxdım.

Beləcə dayanıb bir-brimizə baxdıq. Birdən Qlan çiyinlərini çəkib:

– “Qorxaq!” – deyə qışqırdı.

Hələ mənə qorxaq deməyə də cürət edir! Silahımı qaldırıb,düz üzünə tuşladım və atəş açdım.

Nə əkərsən, onu da biçərsən…

Qlan ailəsi əbəs yerə onun axtarışlarını davam etdirməsə yaxşıdı. Mərhum haqqında məlumat verənə axmaq mükafatların vəd edilməsi isə məni lap hövsələdən çıxarır.

Tomas Qlan bədbəxt təsadüf nəticəsində, Hindistanda ov zamanı naqafil güllə yarasından ölüb. Məhkəmə onun adını ölüm tarixini protokola salıb. Protokol qovluğa tikilib. Həmin protokolda deyilir: O ölüb.

Ey, eşidirsiz? – Ölüb. Özü də məhz naqafil güllə yarasından ölüb.

 

Tərcümə: Ülkər NƏSİBBƏYLİ

 

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Samuel Bekket

Şeirlər

 

 

 

Nəsə orada

Nəsə orada

Harada bayırda

Axı harada                                                            

Bunda yox

Bəs nə

Daha nə

Haradasa orada bunda yox

Bax

Tanış olmayan səs belə qısa

Sus və onunla bütün dünya

Hələ çılpaq deyil

Göz

Böyük açılır

Böyük

Hələlik nəhayət

Heç nə

Onu bir də çırpmayacaq

Və bu da boş vaxt

Orada bayırda

Haradasa bunda yox

Elə bil

Eynən

Nəsə

Vacib deyil

Həyat

 

1974

 

* * *

Ora

Ora

Uzaq ağı

Kiminçünsə

Balaca

Gözəl nərgizlər

Get

Orada

Sonra oradan

Nərgizlər

Yenə

Get

Yenə

Uzaq ağı

Yenə

Kiminçünsə

Balaca

 

     1976

 

 * * *

Nəğmə

Sahildə

Gün başlayanda

Tənha ayaq səsləri

Tənha uzun səs

Və birdən səssizlik

Səssiz-küysüz

Sahildə

Uzun müddət səssizlik

Və birdən təzədən

Tənha ayaq səsləri

Tənha uzun səs

Sahildə

Gün başlayanda

     1976

 

 * * *

Sevgimin ölməyini istəyərdim

Və yağış yağardı qəbristanlığa

Və yolda veyillənən mənə

Onun birinci və axırıncısına ağlayaraq

Onun məni sevdiyini düşünənin

     1948

 

 Tərcümə: Həmid P.

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Marqaret Etvud: «İyrənc, insanı qorxudan, uğursuz, iqtidarsız kişi obrazlarının çoxunu məhz kişilər özləri yaradıb» 
«Şəxsi nəzəriyyəmə görə müəyyən qədər bir-biri ilə toqquşsa da, nəsr və poeziya beynin iki ayrı hissəsidir»

Müasir dövr Kanada ədəbiyyatı deyəndə ağla gələn ilk imzalardan biri Elis Munrodursa, digəri Marqaret Etvuddur. Dövrün sosial, siyasi, iqtisadi problemlərinə həssaslıqla yanaşan, intellektuallığı və feministliyi ilə seçilən yazar, ədəbi tənqidçi 1939-cu ildə Ontario əyalətinin Ottava şəhərində anadan olub. 11 yaşından internat tipli məktəbə göndərilən Marqaret artıq liseydə olarkən Edqar Alan Ponun yaradıcılığından ilhamlanaraq ilk şeirlərini yazır. 16 yaşından ciddi şəkildə ədəbiyyatla məşğul olmağa başlayan Marqaret yazıçı olmağı qarşıya məqsəd qoyur və cəmi altı il sonra ilk şeirlər kitabı “Double Persephone”-nu nəşr etdirir. Yaradıcılığının ilk illərindən uğurla yol yoldaşı olan şairə ikinci şeirlər kitabı “The Circle Game” ilə Kanadanın nüfuzlu ədəbi mükafatına – “Governor General’s Award”-a – layiq görülür. Həmin mükafatdan sonra Etvud Kanada ədəbiyyatının tanınmış fiqurlarından olur. 1972-ci ildə Kanada ədəbiyyatını geniş araşdırıb, şərh etdiyi “Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature” kitabı ilə cəmiyyətdə irimiqyaslı ədəbi müzakirələrə səbəb olur. 

Ötən il “Nobel Ədəbiyyat Mükafatı” na namizəd göstərilən, həmkarı, həmcinsi və hərmyerlisi Elis Munronun ən ciddi rəqibi hesab olunan Etvud 19 şeirlər toplusunun müəllifidir – “The Circle Game” (1964), “The Journals of Susanna Moodie” (1970), “Power Politics” (1971), “You Are Happy” (1974), “True Stories” (1981), “Interlunar” (1984). Lakin nəhəng poetik irsə sahib olmasına baxmayaraq yazıçı dünya ədəbiyyatında roman müəllifi kimi tanınır. Etvud “Surfacing” (1972), “Lady Oracle” (1976), “Cat’s Eye” (1988), “The Handmaid’s Tale” (1986) kimi onlarla romanın müəllifi kimi özünə böyük ədəbi nüfuz qazanıb. Özünü uşaq ədəbiyyatı sahəsində də sınayan Etvud bu mövzuda yazdığı kitablar ciddi maliyyə gətirib. “Up in the Tree” (1978), “Anna’s Pet” (1980), “Dancing Girls” (1977), “Bluebeard’s Egg” (1983) kimi kitabların müəllifi olan yazıçı məhz bu kitablarla dəfələrlə müxtəlif mükafatlara layiq görülüb. Etvud 2000-ci ildə yazdığı “Kor Suiqəsdçi” (“The Blind Assassin”) adlı əsəri ilə “Man Booker” ədəbi mükafatına layiq görülüb. Müəllifin müxtəlif mətbu orqanlara verdiyi müsahibələrdən hissələri təqdim edirik.

– “Payback”-in maraqlı mövzusu var – borclanmaq. 2005-ci ildən sonra dünya satın almaq, şopinq alovlarında yanırdı, siz bu kitabı yazmaq üçün araşdırmalara başladınız. Bu mövzuya toxunmaq hardan ağlınıza gəldi?
– O vaxt artıq ictimai yerlərdə, metro çıxışlarında insanları maddi sıxıntıdan xilas etmək üçün xidmətlər təklif edən şirkətlərin reklamları, sözçüləri yavaş-yavaş artırdı. Bu adamlar elə-belə dövriyyəyə girmir. Borclanma var ki, onlar xidmət təklif edir. Odur ki, kitabın adını birbaşa “Borclanma” (“Payback”) qoydum. Amma nəşriyyat bunu qəbul etmədi. Belə başlıq depressiya fikri yarada bilər. Hətta “görəsən, Atvudun fikrini dəyişdirə bilərik? Bu qadın məhz bu mövzu yox, məsələn, sevgi dramı yaza bilməzmi?” –deyə, danışıldığnı eşitdim.

– Siz bu mövzunu araşdıranda hələ Yer kürəsi maliyyə böhranı ilə bağlı hansısa problem yaşamırdı, hətta belə bir proqnoz da yox idi. Yazıçı kimi bu mövzu sizi niyə cəlb etdi?
– Mənim üçün maraqlı olan ictimai interaktiv münasibətlər idi. Çünki borclanma insanlar arasında münasibətlərə də təsir edir, onu müəyyənləşdirir.

– Bu vəziyyət insanlara necə zərər verir?
– İnsanlar inamlarını itirir. Məsələn, kağız pullara nəzər salaq. Əslində bunlar dəyər daşıyıcısı kimi nəzərdə tutulublar. Birinci dünya müharibəsindən sonra bəzi ölkələrdə insanlar çörək almaq üçün bir zənbil pul aparmalı olurdu. 

– Əcnəbilik mövzusunu tamamilə aydın formada bütün dərinlikləri ilə təsvir etmisiniz.
– Dünyanın hər yerində bu hiss yaşanır. Yalnız dünyanın ürəyinin ürəyində, adı ilə desəm ABŞ-da bu hisdən qurtulmaq müəyyən mənada mümkündür. Dünya adlı imperiyanın mərkəzində olanda universal təcrübə yaşadığın, ətrafda hamının əcnəbi, eyni zamanda buralı olduğu hissi yaşayır insan. İmperiyanın ucqarlarında və ya kənarında bunu hiss etmək çətindir, imkansızdır.

– “Suzanna Mudinin gündəlikləri” (“The Journals of Susanna Moodie”) adlı son əsərinizidə belə bir fikrə aydınlıq gətirməyə çalışmısınız ki, əgər ABŞ-ın ruhi xəstəliyi meqalomaniadırsa (özünübəyənmişlik-red.E.S.), Kanadanınkı paranoid şizofreniyadır (əlamətlərin xaricə hiss etdirilmədən keçirildiyi şizofreniya növü-red.E.S.). Bunu oxucularımız üçün də aydınlaşdırarsınızmı?
– ABŞ nəhəng və güclüdür, Kanada bölünmüş və təhdid altında yaşayan ölkədir. Ola bilər ki, mən vəziyyəti “xəstəlik” ifadə isə təsvir etməyə bilərdim. Xəstəlik ifadəsini “beynin vəziyyəti” ilə də əvəzləmək olar. Kişilər tez-tez məndən soruşurlar ki, niyə qadın qəhrəmanlarınızın hərəsi bir cür paranoiddirlər. Bu, paranoidlik deyil. Onların vəziyyətinin təsviridir. Analogiya aparanda özünü güclü və üstün hiss edən qadın ABŞ-ı xatırladır, ABŞ da nəhəng və güclü hiss edir, üstəlik buna heç bir şübhə yoxdur. Onun daha da güclü və nəhəng olmaq istəyi isə bir qədər xəstəlik həddinə çatmaqdır. Hər bir Kanadalının ABŞ-la bağlı fikirləri qarışıqdır, bu ölkəyə münasibəti birmənalı deyil, amma amerikalılar üçün Kanada soyuq hava kütlələrinin gəldiyi yerdir. İnsan özünü qeyri-bərabər güc münasibətləri içərisində dərk edə bilməyəndə ruhi, psixoloji fəsadlar yaranır.

– Deyə bilərsinizmi, daha çox harada sizinlə əsl yazıçı kimi, gözlədiyiniz kimi rəftar edirlər?
– Mən Kanadadam, doğulduğum yer, vətənim olmasına baxmayaraq, orada şəxsi və bərbad hücumlardan əziyyət çəkirəm. Bilmirəm, bilirsiniz, ya yox, Kanadada ailələr arasında münasibətlər elə də isti olmur, ümidsiz və hər an qopmağa hazır münasibətlər var. Çox kitab mağazası olduğu üçün yazıçının getdiyi hardasa tanınmaması mümkün deyil. Mən ABŞ-da Kanadada satdığım qədər kitab satsam, milyarder olardım. Odur ki, orada hər yerdə tanıyırlar və sərbəst şəkildə yaxınlaşıb, səni, yazdıqlarını tənqid edir, yazdıqlarının özünə aid olduğunu deyib, şəxsi həyatını gündəm mövzusu edə bilirlər.

– Kişilərlə müqayisədə qadın yazıçı üçün çap olunmaq daha çətindir?
– Əgər sadəcə Şimalı Amerikadan söhbət gedirsə, kommersiya redaktorları və naşirlər üçün müəllifin cinsi, irqi, dini fərq etmir, onlar daha çox nüsxəsini sata biləcəkləri kitabı çap edirlər. Onlar kitaba və ya müəllifə baxmır, redaktor heyətinin qərarından, bazarın ümumi vəziyyətindən asılı olaraq dəyərləndirmə aparır. Düşünmürəm ki, kitaba qarşı müəllifinə görə belə bir açıq siyasət yürüdülə bilər. Sağlam məntiqlə çapa qərar verilmə kitabdan və naşirin intiusiyasından asılı olur. Bəli, görünən və tanınan kitabların çoxunun müəllifi və ya redaktoru kişilərdir, bu da həqiqətdir. Amma bu tamam başqa səbəbdir. Bura bəlkə də hər iki cinsin ən çox balansda yaşadıqları, ümumiyyətlə, hər şeyi tarazlığının ən çox qorunduğu yerdir.

– Sadəcə mənti oxumaqla onun müəllifinin qadın və ya kişi olduğunu təyin edə bilərsinizmi?
– Bəzən şübhə etmədən deyə bilərəm, amma həmişə yox. Yaxından tanıdığım ingilis yazıçı var idi, deyirdi ki, yazdıqlarının heç birini nəşr etdirə bilmir, ona görə də şərqi Asiya ölkələrindən olan qadın təxəllüsü ilə yazır, sonra onun əsəri çapa qəbul edilmişdi. Bilirsiniz də, hardan yarandığını bilmirəm, amma “qadın kişinin nəzər nöqtəsindən yanaşa və onun kimi yaza bilməz” kimi yanaşma var. İnsanlar bir şey olmamış tez bu fikirdən yapışırlar. Kişilər qadınlar tərəfindən yaradılmış portretlərə qarşı həmişə tənqidi yanaşır, əskiklik axtarır, həmişə pis kişi obrazları yaratmaqda ittiham edirlər, amma fakt budur ki, həqiqətən iyrənc, insanı qorxudan, uğursuz, iqtidarsız kişi obrazlarının çoxunu məhz kişilər özləri yaradıb. Uğursuz etnik düşüncə ədəbiyyatda belə öz yerini tutub – kişilərin ayağı pis qoxur və ya süfrə mədəniyyəti qadınınkı kimi yüksək deyil fikrini kişi diktə edirsə, bu Ok-dir, əgər qadın qələmə alırsa, adı feminizm olur, ya da elə qələmə verilir ki, müəllif nifrət etdiyi hansısa kişini canlandırıb. Kişilərin eqo sevgisi anadangəlmə yaralıdır. Qadın yazıçı mükəmməl bir kişi obrazı yaradır. “Mətbəxdə kişi” obrazı və ya səhnəsini qadın yazır, kişi oxucunun gözündə müəllif kişini “incəldib, yumşaldıb, zəiflədib”. Əgər eyni səhnənin müəllifi kişidirsə, adı olur realizm. Belə, belə şeylər çoxdur.

– Oxucular çox vaxt kitabı üz qabıqlarına baxaraq mühakimə etmək, ittiham etmək xətasına düşürlər. Özünəməxsusluq, fərqlilik bir dəb halına gəlib. Mən yaradıcı azadlıq tərəfdarıyam. Düşünürəm ki, hamı hiss etdiyi, mənəvi bağlı olduğu, dərin inam bəslədiyi şeylərdən yazmalıdır. Oxuduqdan sonra qərar verməli, mühakimə etməliyik. Nədən yazıldığını bilmədiyimiz kitabı üz qabığına və ya arxadakı müəllifin şəklinə görə seçmək ədalətsizlikdir.
– Gəlin, belə deyək də, əksərən oxuyan hamı tərəfindən təəccübləndirici, güclü, təsirli, eniş-çıxışlı, qarışıq kimi sözlərlə şərh edilən əsəri yaxşı əsər hesab edirik. Bəzən hansısa kişi müəllifin əsərində qadınla mebel və ya seks fiquru kimi davranan qəhrəmanlar görürük və ya müəllifin özü belə yanaşır, insanda belə fikir formalaşır ki, müəllif öz daxili aləmini sərgiləyir. Eləcə də qadın müəlliflər haqqında belə düşünülür. Amma müəllifin beynində kənarda qalan dünyanın haradan başladığını bilməyəndə əsəri oxusan belə, düzgün qərar qəbul etmək olmur. Ona görə bilmirəm əslində necə dəyərləndirmək lazımdır.

– Poeziya və nəsrlə məşğul olursunuz. Bu iki sahə arasında sizcə hansı fərqlər var? 
– Şəxsi nəzəriyyəmə görə müəyyən qədər bir-biri ilə toqquşsa da, nəsr və poeziya beynin iki ayrı hissəsidir. Hekayə, roman yazıramsa, yəni nəsr əsəri üzərində işləyəndə özümü daha intizamlı, planlı və metodik hiss edirəm – düşünürəm ki, nəsr əsəri yazan hamı belə olur. Poeziya sərbəst hərəkət edən gəmidir.

– Dil məhdudiyyətlərindən irəli gələn tıxanma, ifadə çətinliyi hiss edir, yaşayırsınızmı?
– Bütün yazıçılar üçün dil həmişə məhduddur, kasaddır, ifadə çətinliyi yaradır. Bütün ciddi yazıçılar bunu hiss edir.

– Seks haqqında yazmaq asandır?
– Əgər bu sualda seks deyəndə dünyanın daha çox hərəkət edən hissəsini nəzərdə tutursunuzsa, məncə, mən kütləvi belə səhnələr yaratmamışam. Çünki belə səhnələr say baxımından sıxlaşdıqca gülünc, metaforik, bayağı hal alır və nə yazırsan yaz “onun döşləri almaya bənzəyirdi” kimi bəsit və mənasız səslənir. Seks səhnələrinin girişində qəribə klişelər var, ədiblər bundan qurtula bilmir – kimin harası hardadır bunu təsvir etmək lazım deyil. Orqanlar oxucuda da həmin yerdədir. Bu eyni evin adamları arasındakı münasibət kimidir, bir otağın mebelləri arasındakı uyğunluq kimi, ağacın yarpaqları kimidir. Seks fiziki aktdan əvvəlki və sonrakı hislərin güclü təsviridir, sıradan yaşanan şeyi fərqli edən hislərin təsirli ifadəsidir – sevginin, itkinin, nifrətin, fərqliliyin, uyğunsuzluğun, vəhşiliyin, manipulyasiyanın, ümidsizliyin, ümidin və minlərlə duyğunun ya yox olması, ya da həyat tapmasıdır. Əgər içində hansısa duyğunu öldürə və ya yarada bilməyən səhnə təsvir edilibsə, bu, ədəbiyyat deyil. 

– Əsələrinizin çoxunda sevgi və güc intriqalarla birləşmiş vəziyyətdə təsvir edilir – “Güc siyasəti”-ndəki (“Power Politics”) güclə savaşan sevgi kimi. Kişi ilə qadın arasında başqa münasibət yolu görürsünüz? 
– Bu, mənim yaratdığım anlayış deyil, kişi qadına nisbətən daha çox gücün simvolu olduğuna görə qadın-kişi arasındakı sevgi münasibəti istər-istəməz güc strukturuna söykənir. Qadına cəmiyyətə də, sevdiyi kişiyə də gücünü göstərmək, özünü sübut etmək xeyli çətin olur. Kimisə sevmək eqo baryerlərini aşmaq təcrübəsini yaşamaqdır. Bu hissin müsbət tərəfi “kosmik həssaslıq” hissinin formalaşmasıdır, neqativ tərəfi isə “öz mənini itirmək” hisidir. Kim olduğunu unudursan, tanıdığın özünü tapa, tanıya bilmirsən, qala işğal edilir.

– İş rejiminizdən danışaq. Necə işləyirsiniz? Əsərin ilkin versiyası əlinizdə olana kimi keçdiyiniz mərhələni təsvir edə bilərsinizmi?
– İlkin versiya həmişə əlyazma olur. Küncləri xətlənmiş vərəqlər üzərində nazik sətrlərdə yazıram, sətirlər arasında məsafə adətən çox olur. Yüngül və asan sürüşən ucluqlu karandaşlara üstünlük verirəm, çünki olduqca sürətli yazıram və ilişən, sərt karandaşlar mane olur. Düzünü deyim ki, ilk versiyanı əldə etmək elə də qısa çəkmir, mən qısa müddətə nəsə yarada bilmirəm, baxmayaraq ki, sürətlə yazıram. Əlyazmam üzərində qaralamalar aparmalı, yazdıqlarımı uzlaşdırmalıyam. Sonra oxunulası vəziyyətdə olmayan əlyazmanı yazı maşınında yığıram.

– Yazmaq üçün xüsusi zaman, gün və ya məkan varmı? Sizin üçün bunun bir fərqi varmı, harada yazırsınız, nə zaman yazırsınız?
– Çalışıram ki, iş saatlarım səhər saat ondan günorta saat dörd arasına düşsün və yekunlaşsın. Bunu uşaqların dərs cədvəlinə uyğunlaşdırmışdım. Amma bəzən axşamlar günorta saxladığım yerdən davam etməli oluram, hər şey toplanır beynimə, əsərdən qopa bilmirəm.

– Yazıçılığın ən çətin cəhəti nədir?
– Kitab təqdimatları və intervü vermək. Ən asan cəhəti isə elə onun özüdür – yazmaq. 

– Başlıqlarla necə rastlaşırsınız? 
– “Rastlaşmaq” – bu ifadədən xoşum gəldi, çünki bu yol doğurdan da rastlaşmaqdır. Getdiyiniz yerdə üzərinizə naməlum bir əşya atılır, ya da qarşınıza qəfil kimsə çıxır – mənim əsərlərimin başlıqları da belə çıxır qarşıma. Bəziləri əsəri başlayandan məlum olur, bəzən isə günlərlə bir qərara gəlmək mümkün olmur və o axtardığın şey hardansa kənardan içimə düşür. “Bodily Harm” əsərini adlandıra bilmirdim, bu ifadəyə təbiət hadisələrindən bəhs edən bir məqalədə rast gəldim. Bəzən isə variantlar o qədər çox olur ki, hansında dayanmalı olduğumu bilmirəm.

– Keçmişə məmnuniyyətlə baxa bilirsinizmi? Əlinizdə imkan olsa, onu dəyişdirərdinizmi?
– Keçmiş haqqımda düşünmür, geriyə baxmıram. Şəkillərimi rəngləyə, düzəldə bilərəm, amma keçmişi dəyişə bilmərəm.

“Yanınızda hər zaman qeydiyyat aparmaq üçün kağız və ya kitabça olsun.
Yüngül idmanla məşğul olmağa çalışın. Yazdığı üçün oturaq işləyənlərdə onurğa, kürək ağrıları olur, ağrı isə diqqəti dağıdır.

Kompüterdə yazırsınızsa, eyni versiyanı mütləq ikinci və üçüncü yerdə qoruyun.
Oxucunun marağını və diqqətini qorumağa çalışın. Müxtəlif maraqları birləşdirməyə çalışın, A-nın marağını cəlb edən şey, B-ni canından bezdirə bilər.

Öz kitabınızı oxuyanda əsla başqasının kitabının ilk səhifəsindən gözlədiyiniz həzzi almayacağınızı bilin. Səhnə arxasında olmusunuz çünki, dovşanların şapkaya necə yerləşdirildiyini bilirsiniz. Əlyazmanı naşirə vermədən əvvəl bir neçə yaxın ədibin və ya redaktorun fikrini öyrənin.

Hekayənin harasındasa nəyinsə ötürüldüyünü, buna görə hadisələrin istədiyiniz kimi getmədiyini görürsünüzsə, oturub gözləməyin, addımlarınızı geri-geri gedib, yanlışı tapın”.

Elcan Salmanqızı

Müsahibə ilk dəfə 2014-cü ilin iyulunda “Kaspi” qəzetində dərc olunub

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Facebookdakı ən böyük kitab qruplarından olan Kitabsevərlər qrupu və Bakumoz Kitab Sifarişi Mərkəzi, Dünya Ədəbiyyatından Seçmə Hekayələr silsiləsindən “Həyatın qanunu – Qərb ədəbiyyatı” hekayələrini təqdim edir. Kitabsevərlərin Tərcümə Qrupu tərəfindən tərcümə edilən hekayələr, dilimizdə ilk dəfə nəşr edilir. Qrupun 5- ci kitabı olan bu kitabın təqdimatı may ayının 10- da, saat 13- 00- dan 16- 00- dək Bakumoz Kitab Mərkəzində keçiriləcəkdir. Bütün kitabsevərlər dəvətlidir!

Xatırladaq ki, “Kitabsevərlər” kitabxanasında bundan əvvəl “İz” (gənc yazarların hekayə toplusu), Nikolas Sparksın “Gündəlik” romanı, Harper Linin “Bülbülü öldürmək” romanı (yenidən işlənmiş tərcümə) və Səbuhi Şahmursoyun “Sükutun səsi” hekayələr kitabı dərc olunmuşdu. Silsilənin sonrakı kitabları idə “Şərq ədəbiyyatı” və “Uşaq ədəbiyyatı” olacaqdır.

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Məbəd şəkilli ağ Tunis qəfəsi

(hekayə)

İnsan düşüncələri otaqlara bənzəyir. Onların arasında dəbdəbəli saraylar da, dam örtüyü altındakı çardaqlar da olur. İşıqlıları da var, qaranlıq olanları da. Bəzi otaqlar çaya, səmaya, bəziləri ventilyasiya lyuklarına, yaxud zirzəmiyə baxır. Sözlərsə əşyaları xatırladır, onları bir otaqdan digərinə daşımaq olar. Bizim düşüncələrimiz, başqa sözlə otaqlarımız sarayların və ya kazarmaların anfiladalarını təşkil edə, yaxud özgə evində kirayə götürdüyümüz kiçik bir guşəyə sığışa bilər. Bəzən, xüsusən gecələr özümüzü, qıfıllanmış bağlı qapılar qarşısında tapır, otaqlarımızdan bayıra çıxa bilmirik. Yuxularımız bizi xilas edib azadlığa çıxarana qədər zindanda dustaqlıq çəkirik. Yuxuları isə gözləmək lazım gəlir. O vaxta qədər isə yuxusuzluq hökm sürür. Deyirlər yuxusuzluq iki cür olur. İki bacını xatırladan yuxusuzluqlardan biri insan yata bilməyəndə, digəri isə gecəyarısı yuxudan oyananda peyda olur. Biri yalanların, digəri həqiqətin anasıdı.

Tək yaşamağa başlayandan yuxusuzluğa düçar olmuşam. Yuxusuzluqla öz xüsusi metodumun köməyi ilə mübarizə aparıram. Hər şey mən çarpayıya uzanandan sonra, xəyallarımda cərəyan edir. Peşəcə dizayner olduğumdan, əvvəl şəhərdəki ən münasib evi seçib təsəvvürümdə canlandırıram. Sonra evi təzədən tikməyə, otaqlara yeni tərtibat verməyə başlayıram. Özümdən uydurduğum mebelləri otaqlara yerləşdirirəm. Məqsədim isə, təkcə evin daha gözəl görünməsi deyil. Mən onu konkret bir şəxs üçün hazırlayıram. Müstəsna bir insan üçün. Bu ev Y. M-nin evidi.

Hər şey belə başladı…

Bir dəfə axşam gəzintilərim zamanı diqqətimi bir ev cəlb etdi və mən onun tarixi haqqında mümkün olan bütün məlumatları öyrənməyə çalışdım. Ev Savsk körpüsü ilə yuxarı qalxıb, Zeleni Venats küçəsinə çatdıqdan sonra, küləyin qarşısını almaq üçün başqa səmtə burulan Kraleviç Mark küçəsinin girəcəyində yerləşir. Binanın fasadını xaç şəklindəki pəncərlər bəzəyir. Daha belə pəncərələr düzəltmirlər. Soraq kitabçalarından oxuduqlarıma görə, “Luka Çeloviçin evi” kimi tanınan bu bina 1903-cü ildə mühəndis Miloş Savçiçin çertyojları əsasında, neobarokko çalarları ilə zənginləşdirilmiş Yeni İntibah üslubunda tikilib. Zirzəmisi, üç mərtəbəsi və çardağı olan bu obyekt həm yaşayış üçün, həm də işgüzar məqsədlər üçün yararlıdır.

Mağazaların yerləşdiyi birinci mərtəbənin iri qapı və pəncərələri, ikinci mərtəbədəki pəncərənin altındakı nəhəng tumpan[2]lar binanın əsas fasadını gözəlləşdirirdi. Binada pərvazlar konsollorla, mansardalar klassik çardaq pəncələrləri ilə tamamlanır…Girişdə L.Ç.T hərflərinin həkk olunduğu gerb və binanın Belqrad Universitetinə bağışlandığını göstərən lövhə nəzərə çarpır. Ev sahibi, qonşuluqdakı Kiçik Bazar meydanına baxan möhtəşəm binada yerləşən Belqrad ticarət palatasına uzun müddət sədrlik etmiş belqradlı məşhur tacir Luka Çeloviç (1854-1920) idi. Yaxınlıqda, çoxmərtəbəli evin küncündə Çeloviçin bürünc büstü qoyulub. Büst şimal-qərbə Çeloviçin 1972-ci ildə tərk edib Belqrada gəldiyi Trebinye şəhərinə sarı baxır. Deyilənə görə, sahilyanı ərazinin ən gözəl evlərini, doğma şəhərini tərk etdikdən sonra, Belqradda məskunlaşmış Çeloviç tikdirmişdi. O, Serbiyadakı qiyamçı-çətəçi hərəkatının banilərindən biri idi, Belqrad birjalarından böyük qazanc götürür, elmi müəssisələrə yardımlar edirdi. Deyirlər, Luka lələkli qələmin qıcırtısından hesabdarlarının nə yazdığını başa düşərmiş.

Nə vaxtsa satın aldığım, lakin geyilməyə yaramayan ayaqqabıların sayını hesablamaqdansa, yuxusuzluq vaxtı Luka Çeloviçin evini təzədən tikməyi, otaqlara yeni tərtibat verməyi qət etdim. Bilirdim ki, o ev Y. M-nin xoşuna gəlir, bunun isə mənim üçün əhəmiyyəti böyük idi. Y. M müsbət və ya mənfi enerji “zona”larını məharətlə hiss edirdi. Şəhərin baş kilsə və Sava çayı arasındakı hissəsini isə o, heç şübhəsiz, əlverişli zona hesab edirdi. Çayın aşağı sahilində – qışın payız, baharın isə qış ətri saçdığı bu yerdə Y. M əsl adından istifadə etməyə başlayırdı. Həmin zonadan çıxandan sonra isə, adı dəyişirdi və o, başqa bir adama çevrilirdi. Qısası, seçimimi Luka Çeloviçin evi üzərində dayandırdım.

Təsəvvürümdə bu binaya daxil olur, on yeddi otağın hər birində, Y. M-nın adının on yeddi hərfini dua oxuyurmuş kimi pıçıltı ilə tələffüz edirdim.

Etiraf edim ki, o vaxta qədər mən artıq xüsusi hazırlıq mərhələsindən keçmişdim. Hər gün Y. M-nı müşahidə etmək imkanımın olduğu vaxtlar, onun əllərinin, ensiz ovuclarının necə tərpəndiyini, onun necə yeridiyini, saçının necə daradığını, başını necə tutduğunu, gözəl çiyinlərini və budlarını necə tərpətdiyini, stol arxasında əyləşəndə, döşlərinin necə silkələndiyini, bədəninin necə əyildiyini, kresloda yumaq kimi büzüşəndə və ya qaçanda ayaqlarının hərəkətlərini, bomba daşıyan təyyarənin uğultusunu hamıdan əvvəl eşidəndə başını səs gələn tərəfə çevirib yerində necə donub qaldığını…görmüşdüm. Sonradan Y. M-in hərəkətlərinin qısa lüğətini hazırladım. Hər bir hərəkət üçün bir işarə təsbit etdim. Onun rəqsinin təkrarolunmaz hərəkətləri üçün işarə uydurmaq xüsusilə çətin idi. O, həmişə tək rəqs edir, bu vərdişindən heç mənim üçün də əl çəkmək istəmirdi. Y.M rəqs elədikcə daha da gözəlləşirdi. Tərtib elədiyim lüğət Nijinski kimi rusiyalı balet ustalarının öz partituralarında qeydlər aparmaq üçün istifadə etdiklərinə bənzər işarələrlə dolmuşdu. İşarələrdən lüğət düzəltməkdə məqsədim istənilən hərəkəti asanlıqla axtarıb tapa bilmək idi Nəticədə, bir növ jestlər katoloqu, sirli bir əlifba meydana gəldi. Bu əlifba bir vaxtlar Y. M. ilə “sözsüz romanlar” adlandırdığımız, böyüklər üçün kompyuter oyunlarının iştirakçılarının hərəkətlərini, sıçrayışlarını, qaçışlarını idarə edən klaviaturanı xatırladırdı. Hərəkətləri meydana gətirə bilmək üçün müxtəlif cür mebellər uydurmuşdum. Hər bir mebel üçün Y. M-nın ayrıca bir hərəkəti nəzərdə tutulurdu – qapıların açılması, siyirtmlərin çəkilməsi, yazı stolunun taxtasının endirilməsi. Bu sahədə yetərli hazırlığa malik bir adam kimi, Y. M-nın vərdişlərinə və hərəkətetmə tərzinə tam cavab verəcək evin tərtibatına girişdim. Mən, heç olmasa, təsəvvürümdə ondan evdən çıxarkən, pilləkənlə qalxarkən, qapını açarkən etdiyi hərkətləri, jestləri, dönüşləri qoparmağa çalışırdım…

Gecələr, layihəmi götür-qoy edən zaman, binanın fasadını dəyişdirməmək qərarına gəldim. Boyaların köməyi ilə binanı azca təmizləməklə kifayətləndim. Növbəti gecə isə Luka Çeloviçin evinin interyerini gözdən keçirib, pilləkənləri dəyişdirmək qərarına gəldim. Y. M.-nın bir dəfə Vyanada Auersperq sarayında barokko üslubundakı, yuxarı mərtəbədə iki yerə ayrılıb, sonra iki gözəl zolaqla aşağı enən pilləkəni qalxdığını xatırladım. Y. M. təmtəraqlı metal məhəccərə toxunmaq üçün əlini uzatsa da, birdən fikrindən daşınıb əlini geri çəkmişdi. Pilləkənin axırıncı, dəyirmi uclu pilləsindən necə çevrilib endiyini xatırlayıram. Belqrad ticarət palatasının yerləşdiyi binada da belə bir pilləkən var idi. Odu ki, Luka Çeloviçin evində də belə bir pilləkən ucaltmaq pis olmazdı. Bir gecə xəyalımda birinci mərtəbədəki mağazaların giriş hissələrini dağıdıb iki istiqamətə haçalanan yeni pilləkən üçün yer açdım. Yeni pilləkən daşdan idi, məhəccərləri isə Y.M.-nın Vyanadakı kimi, metalın soyuğundan qorxub, əlini geri çəkməməməsi üçün qoz ağacından hazırlanmışdı. Çarpayımda uzanıb nəfəs tutanda, iki istiqamətə ayrılan yeni pilləkəni aydın şəkildə görsəm də, nəfəsimi buraxan kimi pilləkən yoxa çıxırdı.

Uçurduğum mağazaların vitrinlərində Y. M-nın mənə danışdığı yuxularının vitrajlarını yaratdım. Girişin sol tərəfində yuxusunda gördüyü buludlar təsvir edilmişdi:

“Göy üzünü mamır kimi sıx və hərəkətsiz buludlar örtür. Otların üstünə arxası üstə uzanmış insanlar buludların hündür ağacların zirvələrinə yapışmasına tamaşa edirlər.Böyük şəhərlərdə bitən mamırlar göydələnlərin zirvələrinə qədər ucalıb, bütöv planeti zireh kimi əhatələyirlər. Səmadakı bataqlığın nəhəng və ölü örtüyü bəzən aşağı əyilir. Bu zaman Yerin mamırla örtülmüş qübbəsi silkələnməyə başlayır. İnsanların başı gicəllənir. Təyyarələr daha uçmurlar…”

Yuxusuz gecələrimdən birində, Luka Çeloviçin evinin arxa hissəsində iki mətbəx, yaz və qış otaqları, böyük və kiçik iki vanna otağı tikdim. Üç pəncərəli çardağı botanika bağına çevirdim. Burda Y. M səhər yeməyi yeyə, öz al-əlvan siqaretlərini çəkə bilərdi. Kobud tikinti işlərini başa çatdırdıqdan sonra, otaqların içini qaydaya salmağa başladım. İşi gecələr çarpayımda uzanıb xəyalən yerinə yetirsəm də, peşəmin tələb etdiyi heç bir zəruri məqamı adlamadım. Kalemeqdanın yanındakı emalatxanada qapıların tutacaqlarını və çərçivələrini sifariş verdim. Dəmir məmulatlarını həmişə ordan alsam da, bu dəfəki sifarişlərim əvvəlkilərdən xeyli fərqlənirdi. Tutacaqların heç biri o birinə bənzəməməli idi. Hər bir qapı dəstəyi Y. M-nın uzun barmaqlarını müxtəlif hərəkətlərə sövq etməli idi. Emalatxanın hazırlayıb təhvil verdiyi tutacaqlara baxmaqdan doymurdum. Qapı dəstəklərindən biri quş şəklində idi. Y. M yuxarı mərtəbədəki rəqs zalına daxil olmaq istəyəndə ona toxunmalı idi. Qapılardan birinin dəstəyi yay, digəri çin yelpiyi şəklində idi. Bəzi tutacaqlar şüşə almanı, bəziləri mərmər topu xatırladırdı. Yataq otağının qapısı üçün küknar ağacından tutacaq hazırlatdım ki, bu otaqdan həmişə qarla örtülmüş meşənin ətri gəlsin. Giriş qapısının tutacağı XVII əsrdə xanımlar üçün hazırlanan revolverləri xatırladırdı. Çaxmaq çəkiləndə qapı açılırdı. Bütün qapıları açmaq üçün tələb olunan əl hərəkətləri Y. M-nın “Ausensia” adlı sevimli melodiyasının sədaları altındakı rəqsinin əlliyə yaxın taktını təşkil edirdi…

Bəzi günlər Luka Çeloviçin evinə baxmağa gedirdim. Acınacaqlı vəziyyətdə olan bina xəyallarımdakından dəfələrlə çirkin görünürdü. Birinci mərtəbədəki mağazaların pəncərələri tozla örtülmüşdü, əsas girişin küncündəki pillələrdə başına yamaqlı papaq taxmış, qulaqlarını quruyub dərisinə yapışmış təraş köpüyü bəzəyən, tənbəki çəkən bir tip otururdu. Müştükdən yaş keçi buynuzun iyi gəlirdi. Bu mənzərəni görüb məyus olsam da, gecə düşəndə otağın hər küncünü böyük ciddi-cəhdlə bəzəməyə davam edirdim. Luniçin dəmir emalatxanasına əlli cüt bürünc dodaq sifariş verdim. Bu metal kişi və boyalı qadın dodaqları bütün otaqların divarlarına səpələnməli, ventilyasiyaya birləşdirilib, külqablarını əvəz etməli, Y.M-nın bütün evə yaydığı siqaret tüstüsünü sormalı idilər. Üçüncü mərtəbədəki bütün divarları uçurub son dərəcə geniş bir “musiqi otağı”, daha doğrusu, keçmiş Kiçik bazara baxan üç pəncərəli rəqs otağı əldə etdim. Burda Y. M “Ay işığı”nın coşğun sədaları altında öz bitib-tükənməz rəqs ehtiyacını təmin edə bilərdi. Rəqs üçün otağa Y.M- nın tez–tez məmnuniyyətlə xatırladığı Şartr kilsəsindəkinə bənzəyən yeni parket döşənmişdi.

Böyük vanna otağını üçüncü mərtəbədə, həyət tərəfdən yerləşdirdim. Qəlyan şəklindəki qapı dəstəyini endirdikdən sonra, dördbucaqlı, geniş və demək olar, boş bir otağa daxil olmaq mümkün idi. Otağın tavanı buludlarla örtülü səmanı xatırladırdı. Addımınızı bənövşəyi və solğun qara rəngli pilətələrin üzərinə atan kimi, diqqətinizi otağın o biri başındakı qırmızı, suyadavamlı ədyalla örtülmüş şüşə çarpayı cəlb edir. Su axınının sıxlıq və istiqamətini tənzimləyən düymənin basılması ilə vanna otağında yağış yağmağa başlayır. Beləliklə, Y. M şüşə çarpayısına uzanıb yağışın altında yata, yaxud musiqi mərkəzini işə salıb leysan yağışın və “Xəzər yolu”nun sədaları altında rəqs edə bilər. Vanna otağının pəncərəsi – insan hündürlüyündəki büllur yarımkürəni xatırladır. Pəncərənin tutqun şüşələrində Y. M-nın kiçik oğlunun böyüdülmüş şəkli nəzərə çarpır. Uşaq ayaqüstə dayanıb, koka-kola içir. Y. M-nın iş otağının tavanından asılmış kreslonun ortasına oturacaq yerinə, üzəngitutan və ön yəhər qaşı ilə birlikdə əsl yəhər yerləşdirilib. Beləliklə, Y. M kompüterdə işlədikdən sonra yəhərdən yapışıb çiyinlərinə və belinə istirahət verə bilər. Divarlardan biri bütövlükdə kompüterin monitorundan ibarət olacaq. Beləliklə, o öz sevimli qəhrəmanı, “ikinci mən”i Lara Kroftu bütün qaməti ilə görə biləcək. Y.M-nın nəşr olunmuş bütün əsərlərini və sevimli kitablarından ibarət elektron kitabxananı yüklədiyim noutbuku, ona hədiyyə etmək üçün, yəhərin cibinə qoymuşam. Divardakı şüşələrin ardında, məxmər parçanın üstündə Y. M-nın məktəb illərində istifadə etdiyi qələm yerləşdirilib.

Böyük mətbəx elə tərtib olunub ki, yay aylarında səmada uçan quşların, qışda isə qar dənələrinin kölgələri tavana düşür. Mətbəxə həm də Y. M-nın çox sevdiyi Karnuoll və Misirin xəritələrinin təsvir olunduğu saxta pəncələrdən işıq düşür. Divardan asılmış kobud dəsmalın üstündə küp, soba və iki kənd gözəli təsvir olunub. Dəsmalın üstündə, qırmızı sapla bu sözlər yazılıb.

– Kələm soyumamış ye, xaç ana!

– İşləməyə başlayanda pendir yemişdim, ac deyiləm!

Mədən şəklindəki ağ Tunis qəfəsini küncdə, kreslonun yanında yerləşdirdim. Qəfəsin içində Y.M-nın Yunanıstanda tapıb, sevdiyi Konstantinaya bənzəyən zolaqlı bir pişik yatırdı. Y. M. həmişə deyirdi ki, Konsantina öz yuxuları əvəzinə onun yuxularını görür. Y. M heç vaxt “doxsanıncı illər” mahnısını iki dəfə dinləmək üçün tələb olunandan artıq vaxt tələb eləyən yemək hazırlamırdı. Onun bu qısa müddət ərzində gördüyü işi görmək üçün, başqa bir qadına bir saat, hətta bir saat yarım vaxt tələb olunardı. Y. M həmişə gülə-gülə deyirdi: “O qədər sürətlə yaşayıram ki, iki ilə səndən də qoca olacağam”. Halbuki mən onun atası yaşındayam. Y. M.-nın öz şüarı var idi: “Yeməyi hazırlamaq üçün sərf olunan vaxt , yemək üçün tələb olunan vaxtdan artıq olmamalıdır”.

Kiçik vanna otağında üçbucaqlı vanna–cakuzi, büllur stəkan və “ramazotti” şüşələrinin qoyulduğu kiçik şüşə şkaf var idi. Y. M çarpayıda uzana –uzana, istədiyini götürə bildiyi kimi, vannadan qalxmadan özünə içki süzə bilməli idi. Vanna otağının mərkəzində orta əsrlər üslubunda hazırlanmış təxtirəvan yerləşdirilib. Döşəkçənin altındakı fil sümüyündən hazırlanmış oturacaqda yumru deşiklər nəzərə çarpır. Oturacağın altındakı boş, mərmər sandıqdan keçib yerin altına enmək mümkündür. Sandığın dibindən kanalizasiya suları axır…

Y. M-nın yataq otağı, üçüncü mərtəbədə böyük vanna otağının yanında yerləşir. Kiçik qarderob otağı yataq otağına bitişikdir. Y. M-ya həm qadın paltarları, həm də kişi kostyumları və şlyapalar yaxşı yaraşırdı. O, böyük məmnuniyyətlə həm mənim, həm də öz libaslarını geyinirdi. Onun ayaqqabıları on illərlə köhnəlmirdi. Həm Y.M-nın libaslarını, həm də öz kosyumlarımı şkafdan asdım.

Düşünmədən iki pəncərənin arasına yerləşdirdiyim mavi divan və küncündə deşiyi olan qəribə güzgünü saymasaq, yataq otağını heç vəchlə qaydaya sala bilmirdim. Bu isə təəccüblü deyil. İşimin nəticəsi, hər şeydən əvvəl, yataq otağının necə tərtib olunacağından asılı idi. Axı mən evə yalnız yuxusuzluğumu məğlub etmək üçün tərtibat vermirdim. Bunun üçün daha vacib… başqa bir səbəb də var idi: Evə daxil olduğu andan yuxuya gedənə qədər hərəkətlərini xəyalımda canlandırmaq kimi axmaq bir üsulla da olsa, mən Y. M-nı yenidən həyatıma qaytarmaq istəyirdim. Evə yerləşdirdiyim əşyalar Y.M-nın hərəkətlərini xəyalımda canlandırmağa kömək edirdi. O, mənim tanıdığım ən qıvraq qadın idi. O, ən birinci görməyi, birinci əlini uzatmağı, sapanddan daş atarcasına caab verməyi bacarırdı. Məhz bu qədər cəld olduğu üçün düşünürdüm ki, Y.M hərəkətlərinin xəyallarımda cəmlənmiş materiyasını hiss edə və nə qədər ki, gec deyil onlara cavab verə bilər. Bəlkə də o, bir gecə həqiqətən addımlarının və rəqslərinin inikas etidiyi bu evə baxmağa gələcəkdi.

 

*

Yuxusuz gecələrin sonunda açılan boz səhərlər hər dəfə ümidlərimi puç edirdi. Belə səhərlərdən birində, müştərilərdən birinin zənginə cavab verməyimi xahiş etdiyni öyrənsəm də, ona dərhal zəng edə bilmədim. Bir neçə gündən sonra, telefonum zəng çaldı. Bir kişi səsi özünü təqdim edib, mənə iş təklif etdi. Onun Belqradda layihələrim əsasında yaradılmış bir neçə interyerlə tanış olduğunu eşidib razılaşdım. Ünvanı eşidəndə, isə az qala huşumu itirəcəkdim. Söhbət Kraleviç Mark küçəsindəki həmin evdən gedirdi.

– Bəlkə də evi artıq tanıyırsız? Luka Çeloviçin evi. Bəzi işlər yarımçıq qalıb. Buna görə də, sifarişçinin adından sizi dəvət edirəm… – telefondakı səs dedi.

Sifarişçi ilə nə vaxt görüşəcəyimizi dəqiqləşdirmədən, həmin dəqiqə ayağa sıçrayıb Kraleviç Mark küçəsinə getdim. Luka Çeloviçin evində edilmiş dəyişikliklər uzaqdan diqqəti cəlb edirdi. Hər iki tərəfdən mağazaların vitrininə vitrajlar yerləşdirilmişdi. Sol tərəfdə qəribə bir mənzərə və buludlar təsvir olunmuşdu. Şüşənin üstünə şəkil çəkilmişdi. Göy üzünü mamır kimi sıx və hərəkətsiz buludlar örtmüşdü. Otların üstündə arxası üstə uzanmış insanlar buludların hündür ağacların zirvələrinə yapışmasına tamaşa edirlər…

Çaşqınlıq içində revolver şəklindəki dəstəyi tutub, çaxmağı endirdim. Qapı açılanda, barokko üslubunda tikilmiş iki istiqamətə ayrılan pilləkəni gördüm, yaş keçi buynuzlarının iyini hiss elədim.

Məni təəcübünü gizlədə bilməyən, tənbəki çəkən, yamaqlı şlyapalı kişi qarşıladı. Görünür, o burda qarovulçu işləyirdi. Kişinin qışqırıqlarına fikir vermədən, qoz ağacından hazırlanmış sürahidən tutub, var gücümlə yuxarı qaçmağa başladım. Yüyənin silkələndiyi, iş otağından keçdim, Konstantinanı qorxudub mətbəxin yanından ötdüm. Tir-tir əsə-əsə burnumun altında deyirdim:

– Ola bilməz. Ola bilməz… –

Bu vaxt başımdan aşağı yağış yağmağa başladı. Yataq otağına aparan yolu qısaltmaq üçün qaça- qaça hələ yağışın kəsilmədiyi böyük vanna otağından keçdim. Tamamilə islanmış halda, yuxusuz gecələrim ərzində qaydaya salmağa macal tapmadığım otağın – yataq otağının qarşısında dayandım. Otaqda demək olar ki, mebel yox idi. Yalnız iki pəncərənin arasında kiçik mavi bir divan qoyulmuşdu.

Qulaqlarından qızılı siqareti xatırladan sırğalar sallanan, ayaqlarını altına yığıb divanda əyləşmiş qarasaçlı Y.M özündən qoca təbəssümü ilə gülümsəyirdi. Həmişəki kimi, qara donun və parlaq corabların altından onun bədənini və hərəkətsiz dişi vücudunun çevikliyini hiss etdim. “De ki, bu həqiqət deyil!” – heyrətdən donmuş halda dilləndim:

– Siçan kimi islanmısansa, necə həqiqət olmaya bilər?

– Bəs onda bu nə deməkdi? – axmaqcasına soruşdum.

Y. M güldü.

– İzah axtarmaq nəyinə lazımdı? Əsas odu ki, yenə bir yerdəyik. Məgər sevgini izah etmək lazımdı? Amma mütləq öyrənmək istəyirsənsə, deyim. Burda heç nə həqiqət deyil. Giriş qapısındakı taxta tutacaqdan tutmuş şüşə tavana qədər, heç nə əslində mövcud deyil. Burda hər şey saxta sonsuzluq və bir anlıq əbədiyyətdir.

– Bəs sən? – mən boğuq səslə soruşuram.

– Əlbəttə, mən də mövcud deyiləm.

– Sənə inanmıram – Y.M-ya tərəf bir adım atıram. Qadının ətrini duymaq onun fikirlərini oxumağa bərabərdi. Onun saçlarının ətrini duydum. O, yerindən qımıldanmadan cavab verdi:

– İnanıb-inanmamağın o qədər də vacib deyil, çünki sən də mövcud deyilsən.

– Mən də?

– Sən də. Biz kompüter oyununun içindəyik. Bizi bura əsl Y. M yükləyib.

 

[1] əvvəldən və axırdan eyni cür oxunan söz

[2] binanın heykəllərlə və s. bəzədilən qabaq hissəsi

 

 

Tərcümə: Ülkər Nəsibbəyli

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Çarlz Simik – Serb əsilli Amerika şairi. Əsil adı Duşan Simiç, 9 may 1938-ci ildə Belqradda doğulub.

 

 

Dekabr

 

Qar yağır

və hələ də gəzişir

adam-sendviçlər

kürəklərində və sinələrində iki plakatla:

 

biri dünyanın axırı

haqdadır

o biri –

yerli dəlləkxanadakı qiymətlər haqda

 

 

 

Əziz Yelena!

 

Dünyada

dəniz xiyarı adlı bir şey var.

Onun haqda heç nə bilmirəm;

adı da soyuq və duzludur.

Belə xiyarlardan hazırlanan salatın

dadına baxmaq pis olmaz!

Yəqin ki,

dallarınca dərinliklərə baş vurmaq lazım gələcək,

Sən sarımsaq doğrayıb

içində gecənin batdığı

ağ şərabı süzənəcən.

Gözlə, ümidvaram tezliklə qayıdacağam

köpək balıqları qaynaşan dənizlərdən

bu qəşəng yaşıl tərəvəzlərlə.

 

 

   Stul

 

Bu stul Evklidin tələbəsi idi.

 

Teoremlər kitabı oturacağın üstündəydi.

Sinfin pəncərəsi açıqdı,

külək kitabı vərəqləyirdi,

məşhur kəlamları pıçıltıyla təkrarlayaraq.

 

Günəş qızıl damların dalında itirdi,

kölgələr getdikcə uzanırdı.

 

Evklid bunları vecinə də almırdı.

 

 

Nənənin logikası

Cim Teyt`ə

 

Deyirlər, dahi Nitsşe bir dəfə

Turində atın üzünü qırxıb.

 

Həmin bu dəli Nitsşe

vaxtaşırı cib güzgüsünə baxırdı,

hələ ki,

burda olduğunu yəqinləşdirmək üçün.

 

Ola bilsin bu həmin güzgüdür ki,

Sonra atın qabağına tutub

at təraşdan sonra necə göründüyünə baxsın deyə.

 

 

Çevirən Həmid P.

GÜNDƏM
0

MUSİQİDƏ POSTMODERNİZM

Postmodernist musiqi “postmodern dövrün musiqisi” və ya “postmodernizmin fəlsəfi-estetik cərəyanlarına (yönlərinə) uyğun musiqi” kimi dəyərləndirilə bilər.

Musiqidə postmodern üslub da elə ədəbiyyatdakı postmodernin xarakterik cəhətlərinə malikdir, yəni modernizmdən sonrakı sənət cərəyanı olmaqla, müxtəlif üslub və janrları özündə cəmləşdirir.

Bununla yanaşı, postmodern “yüksək sənət” ilə kitç (bayağı / loru sənət) arasındakı sərhədləri aradan qaldırmağı, özünə və hər şeyə münasibətdə istehzaya can atır.

Musiqinin postmodern ortamdakı mövqeyinə, yerinə gəldikdə isə, bu və ya digər üsluba və cərəyana aidiyyətindən asılı olmayaraq, musiqi aşağıdakı özəllikləri daşıyır: əgər modern dönəmdə musiqi bir özünüifadə şəkliydisə, postmodern dönəmdə musiqi daha çox tamaşa (əyləncə), genişmiqyaslı istehlak məhsulu, onu dinləyənin hansı qrupdan birisi olduğunu göstərən indikatordur.

Məsələn, dinlədiyi musiqiyə görə, hər hansı şəxsin bu və ya digər subkulturaya (alt-kulturaya) aid olduğunu təyin eləmək mümkündür.

Modernizmin təsiri və postmodern fəlsəfə

Modernizm dövründə musiqi bəstələməyi bəstəçi ətrafındakı dünyanı səslər vasitəsiylə əks etdirmək kimi başa düşürdü. Eyni şəkildə elə fotoqraf da yaratdığı əsərdə bəlli bir reallığı fiksləməyə çalışır.

1930-cu illərdə maqnit lent yazısının ixtirası sayəsində audioyazını musiqi yaradıcılığının yekun məhsulu, nəticəsi kimi dinləmək imkanı yarandı.

1950-ci illərdə həm adi, həm də populyar musiqi artıq fikslənmiş (dondurulmuş) ifa kimi dəyərləndirilməyə başlandı. Həm də bu yekun nəticəyə miksləmə texnikasının müdaxiləsi əsla diqqətə alınmırdı.

Bu prosesin təməli əvvəlki onillikdə qoyulmuşdu: 1940-cı illərin sonlarından etibarən akademik musiqini təmsil edən bəstəkarların (Edqar Varez, Pyer Şeffer, Karlhaynts Ştokhauzen, Con Keyc) çoxkanallı səsyazma sistemindən yararlanmaqla yaratdıqları kompozisiyalar sadəcə audioyazılar şəklində mövcud idi. Ənənəvi üsullarla ifası imkansız olan bu qəliz əsərlərin yaradıcıları səslərin yazılma sürətini istənilən şəkildə dəyişdirə və ya redaktə edə bilirdilər, buna görə də sözügedən əsərlər sadəcə audioyazıdan ibarət idi. Bu yazı texnikası sonradan elektron musiqi üçün də keçərli oldu.

Musiqiçilərin real səhnədə sərgilədikləri ifa ilə ən xırda detallarına qədər cilalanmış multitrek səs yazıları arasında yerlə göy qədər fərq vardı.

Modernizm dönəmində “ciddi” janrlarla müqayisədə populyar musiqi nisbətən ikinci dərəcəli bir şey sayılırdı. Postmodern fəlsəfə isə mədəniyyətin “yüksək” və “aşağı” deyə, iki təbəqəyə ayrılmasını hüquqi cəhətdən yolverilməz və qəbulolunmaz bir yanaşma elan etdi.

Postmodern musiqinin formalaşmasındakı üçüncü mərhələ musiqinin necəliyi barədə anlayışların kökündən sarsıdılmasıyla bağlıdır. Postmodernizmin tam mənada oturuşması sonucu musiqinin “çərçivəsizliyi” ideyası bütövlükdə öz təsdiqini tapdı.
Üslub allüziyaları (xatırlatmaları – A.Y.) və sitatlar musiqinin sadəcə texniki (formal) ünsürü olmaqla qalmadı, onun məğzini, məzmununu təşkil eləməyə başladı, ona dərin tələbat yarandı. Musiqi sənətinin başlıca elementləri sayılan intonasiyadan, ritmlərdən və motivlərdən, ümumiyyətlə, modern paradiqmadan uzaqlaşma, bunlardan imtina özünü aşkar büruzə verdi, çünki postmodernizm media-axınları, sənaye obyektlərini və ayrıca janrları incəsənətin əsas ilham mənbəyi sayır.

Başqa sözlə desək, postmodern fəlsəfə sənətin rolunu tükətim (istehlakçı) cəmiyyətinin və onun məhsullarının tanıtımı (şərhi) ilə bağlayır, bu isə Kainatın real məğzinin təməl formalarda dərkinə can atan modern cəhdlərdən aşkar şəkildə imtina deməkdir.

Postmodernist fəndlər

Audioyazılar və onların sonradan mikslənməsi imkanları musiqi əsərlərinə ən müxtəlif süni səslərin, küylərin və insan səsi sempllərinin artırılmasına şərait yaratdı. Edqar Varez kimi ayrı-ayrı novatorlar ən yeni elektron texnologiyaların (sintezatorun və səs düyünlərinin) tətbiqinə keçdilər.

Con Keyc maqnit lentlərdən, radiodan və canlı ifaların ən müxtəlif üsullarla gerçəkləşdirilən sempllərindən istifadə eləməyə başladı. Bunların izlərini onun “Imaginary Landscape” və “Europera” əsərlərində aşkar görmək mümkündür. Adıçəkilən texnologiyaları populyar musiqidə əsasən Abbey Road, Pink Floyd və musiqidə “dab” üslubunun təmsilçiləri (xüsusilə də Li Perri) tətbiq edirdilər.
Rəqəmsal (dicital) texnologiyalar meydana çıxandan sonra sempllərlə iş xeyli dərəcədə asanlaşdı və sözügedən fəndlər hip-hopda, həm də daha çox Bastard pop-da reallaşdırıldı.

Sitat gətirmə

Mövcud materialdan istifadə texnikası ənənəvi instrumental musiqidə öz əksini tapdı. Məlum əsərlərdən müəyyən sitatların gətirilməsi praktikasına hələ XX yüzilin birinci yarısında yaşayıb-yaratmış bəstəkarların bəstələrində də rastlanır. Məsələn, öz simfonik poemalarında Rixard Ştraus və “səs cığırları”nda Çarlz Ayvz özlərindən əvvəlki yüzillikdə yaşamış bəstəkarların əsərlərindən sitatlar gətirirdilər. XX yüzilin ikinci yarısında belə örnəklərin sayı xeyli dərəcədə artdı.

Məsələn, Dmitri Şostakoviçin 15-ci simfoniyasında C.Rossininin “Vilhelm Tell” və Rixard Vaqnerin “Nibelunqların üzüyü” əsərlərindən sitatlar gətirilməkdədir. Musiqi kollajının bir digər məşhur nümunəsi isə L.Berionun simfoniyasındakı üçüncü hissədir: həmin bölümdə Qustav Malerin “Dirilmə simfoniyası”ndan sitatlar diqqəti çəkir.

Halbuki bəstəkar özü “kollaj” terminindən imtina edərək, bildirir ki, sözügedən sitatlar heç də təsadüfi seçilməyiblər və onlar əsərin bütünlük, tamlıq konsepsiyasında həlledici rola malikdirlər. Sitatlara müraciətin daha bir spesifik üsulu ilə Olivye Messianın “Ekzotik quşlar” və “Quşların kataloqu” əsərlərində qarşılaşırıq: ayrı-ayrı quşların oxuma (ötmə) tərzini maksimum dəqiqliklə yamsılamaqdan ötrü bu bəstəkar simfonik orkestrin bütün mövcud imkanlarından ustalıqla yararlanıb.

Təsadüfilik

Postmodern üslubdakı akademik musiqinin xarakterik cəhətlərindən biri də, musiqi kompozisiyasında bəstəkarın məlum musiqi materialından istifadə sonucu rolunu azaltmaqla yanaşı, həm də təsadüfilik faktorundan bəstəkarlıq texnikasında istifadədir. Aleatorik musiqinin meydana çıxmasında Arnold Şönberqin dodekafoniyasının, bir müddət sonra yaranan və P.Bulöz, K.Ştokhauzen kimi bəstəçilərin yararlandığı serializm texnikasının da rolu danılmazdır. Serial (silsilə) musiqidə riyazi alqoritmlər əsasında serialist kompozisiyalara üstünlük verildiyindən bəstəkarın arxa plana keçməsinə istər-istəməz münbit şərait yaradır.

Bir qədər sonra bu musiqiçilər (xüsusilə də C.Keyc) bəstəkarın total determinizmindən imtina edir və musiqi kompozisiyalarında təsadüfiliyi əsas faktor sayan aleatorik cərəyana üstünlük verirlər. Bir sıra əsərlərində Con Keyc özünü bəstəçilik prosesindən tamamilə kənarda tutmağa çalışır. Onun məşhur “4’33” adlanan pyesində pianoçu heç bir səs çıxartmır və hər hansı melodiya çalmır.

Müəllifin dediyinə görə, əsərin bütün kompozisiyası ifaçının ətrafında, zalda yaranan küydən ibarətdir. Beləliklə, aleatorik musiqidə ifaçı ilə dinləyici auditoriyası arasındakı, musiqiçi ilə onu əhatə edən dünya arasındakı sərhəd tamam qeybə çəkilir ki, bunun özü də sırf postmodern tendensiyadır.

Ekzotik mədəniyyətlərə maraq duyma

Eyni zamanda, akademik musiqiçilərin qeyri -Avropa ənənələrinə, Barokkodan əvvəlki musiqiyə və populyar musiqiyə dərin maraq duyması da diqqəti özünə cəlb edir. Bütün məlum musiqi ənənələrinə bu cür marağın duyulması postmodernizmin tipik cəhətidir, çünki o, musiqi sənətinin “yüksək” və “aşağı” təbəqələrə ayrılmasını sırf illüziya sayır. Dyörd Ligetinin “Pygmy song” ritmik strukturları ilə maraqlanması sonradan onun yaratdığı kompozisiyalara təsirsiz ötüşməmişdi. Olivye Messianın hind raqalarını və orta əsr musiqisini hərtərəfli öyrənib, araşdırması da onun yaratdığı əsərlərə yetərincə təsir edib. Çində doğulan Tan Dun öz yaradıcılığında doğma musiqisi ilə Qərb musiqi ənənələri arasında ortaq məxrəc tapmağa çalışıb.

Qərbi Afrikanın təbilçalma texnikasını, İndoneziyanın qamelan (bu termin eyni zamanda a) Yava adasında yaranan və İndoneziyanın ənənəvi musiqi alətlərindən ibarət orkestr b) onun ifa texnikası mənalarında işlənir – A.Y.) alətini və Avropanın kantilyasiyasını (dini mərasimlərdə xaçpərəstlərin “İncil”i bəlli bir melodiya üzrə və reçitativ oxuma tərzini – A.Y.) mənimsəyən Stiv Rayxın əsərlərini bəzən Perotinin üslubu (XII-XIII əsrlərdə yaşamış fransız musiqiçisidir, kilsə ayinlərində ikisəsli ifanı 3-4 səsli, polifonik ifa ilə əvəz etmişdir – A.Y.) və ya rok musiqisiylə də müqayisə edirlər.

Modern və postmodern dönəm bəstəkarlarının “ekzotik” və qeyri-Avropa musiqi mədəniyyətinə bəslədiyi maraqları müqayisə eləsək, bunların yanaşmalarındakı köklü bir fərq görərik və bu fərq məhz nüfuzetmənin dərinliyindədir. Ola bilsin, V.A.Motsart da öz “Rondo alla Turca” əsərini ənənəvi Türk musiqisindən təsirlənərək yaradıbdır, ancaq bu təsir son dərəcə səthi xarakter daşıyır və səlis klassik formaya uydurulubdur.

Modernizmin təmsilçisi sayılan bəstəkar Bela Bartok isə öz yaradıcılığında “ekzotik” musiqinin təməl prinsiplərini sistemli şəkildə və dərinləməsinə öyrənməklə tətbiq edibdir. Postmodernist musiqi də bu xətti davam etdirir. Bu sayədə “ekzotik” prinsiplər bəstəkarın dəsti-xətti ilə elə incə vəhdət təşkil edir ki, diqqət bu və ya digər elementlərə aşkar şəkildə çəkilməzsə, bunu sezmək imkansızdır.

Müxtəlif musiqi janrlarındakı postmodernizm

1950-ci illərin sonunda və 1960-cı illərdə postmodern situasiyadan qaynaqlanan bir sıra musiqi üslubları yaranır.

Populyar musiqi

Populyar musiqidə, cazda, ritm-n-blyuzda və erkən rok-n-rollda innovasiyaların əksəriyyəti yeni səsyazma texnologiyalarının tətbiqinə əsaslanır. 3 ölçülü (3d) səs yaratmağa nail olan mütəxəssislər artıq konsert salonunun akustik fəzasını imitasiya eləməyə cəhd göstərmirlər: onların səyləriylə vokal ifaçısının səsi ön planda, qalan səslər isə arxa planda səslənir.

1960-cı illərin ortalarından etibarən bu tip texnika kommersiya radiolarının əksəriyyətində bir standart kimi tətbiq olunmağa başladı. Rok-musiqidə elektronikanın tətbiqi, studiya şəraitində miksləmə və fərqli səs cığırlarının üst-üstə yazılma texnikası vazkeçilməz üsullar oldu. Pop-musiqidə isə elektrik gitaralarının möhtəşəm səsi əvəzinə sintezatorlara, akustik alətlərə və ritm-seksiyanın nisbətən yumşaq səslənişinə üstünlük tanındı.

1970-ci illərin əvvəllərində Nyu-yorklu diceylər postmodern musiqidə yeni bir yol açdılar. Onlar səsyazılarının rəqs meydançalarında bəlli bir nəzarətdə altında səslənməsinə, reverberasiya və digər səs effektlərindən ötrü miks pultundan istifadəyə başladılar. Səslənən musiqi fonunda onların mikrofonla nələrsə deməsi isə sonralar hip-hopun yaranmasına gətirib çıxartdı.

1990-cı illərdə hip-hop növbəti inkişaf dövrünə qədəm qoydu: məsələn, törnteyblizm cərəyanı musiqinin əsasən vinil diskdəki səsyazısının mikslənməsi hesabına səslənmə¬si¬ni uyğun görürdü. Törnteyblist-diceylərin nisbətən məşhurları Q-Bert, Mix-master Mike və The Beat Junkies qrupunun üzvü J-Rocc and Baby idi.

Rok musiqi üçün xarakterik alətlərdən və ənənəvi rok musiqi üçün səciyyəvi sayılmayan ritm, melodiya, tembr və akkord sıralamasından yararlanan qrupların ifa üslubuna “post-rok” adı verildi. Post-rok hərəkatını təmsil edən qrupların əksəriyyəti (Mogwai, Tortoise, Explosions in the Sky və başqaları) XX əsrin son illərində meydana çıxmışdı. Onların ifasındakı güclü melodika, zəngin instrumentalizm və güclü emosional altyapı post-rok üslubunu səciyyələndirən cəhətlər sayılır.

Akademik musiqi

Adətən minimalizm akademik musiqi sahəsində postmodern üslubun ilk nişanəsi kimi qəbul olunur. Avanqardist bəstəçilərdən Arnold Şönberq, P.Bulöz, erkən dönəm C.Keyc və digərləri çətin anlaşıldığına və artıq özünü tükətdiyinə görə çağdaş akademik müsiqidən imtina edir, minimalizmə üz tuturdular. A.Şönberqin tələbəsi və ilk minimalist bəstəkarlardan biri sayılan La Monti Yanq öz yaradıcılığının başlanğıc dönəmində serializm elementlərindən sıx yararlanmışdı.

Digər bəstəçi Terri Raylinin bəstələrində isə hind musiqisinin və rok-musiqinin təsiri aşkar sezilməkdədir. Minimalizm və ona yaxın musiqi üslubları yüngül və akademik musiqilərin inteqrasiyası, sintezi üçün münbit şərait yaratdı, halbuki modernizm öz inkişafı sonucu bunların arasında ciddi sədd ucaltmışdı. 1970-ci illərdə Suicide və Throbbing Gristle kimi avanqardçı rok və pop musiqi qrupları elektron alətlərə, Şərq musiqisinin ritmlərinə, monoton və ya təkrarlar üzərində qurulan musiqi tərzinə meyl göstərirdilər ki, bunlar da stil baxımından daha çox minimalizmi xatırladırdı. Bunlara örnək kimi, The Velvet Underground, Tangerine Dream, Kraftwerk və Stereolab-ın son dönəmə aid ifalarını göstərə bilərik.

Texno- və haus-musiqi tərzlərində səs düyünləri, hip-hopda isə skretç öz tətbiqini tapdı. Bundan əlavə, “copy-past” (ingiliscə “kəs və cala” deməkdir – A.Y.) üsulundan Ştokhauzen öz yaradıcığının nisbətən gec dönəmində, həm də “yüksək” və “aşağı” sənət nümunələrinin sintezində gen-bol yararlanıbdır. 1970-80-ci illərin rok ifaçıları da (məsələn, “The Residents” qrupu) bu yanaşmanı aktual sayırdı.

Minimalizmin çağdaş musiqidə geniş yayılması elektron musiqidə də bənzər axınların (məsələn, minimal-hausun və minimal-texnonun) yaranmasına gətirib çıxartdı.

Caz

Postmodernist caz da çağdaş pop və rok musiqiyə öz təsirini göstərdi. Bu inkişafa təkan verən iki əsas faktor kimi müharibədən sonrakı dönəmdə Çarli Parkerin gətirdiyi innovasiyaları və Arnold Şönberqin yaradıcılığını göstərmək olar. Şönberqin dodekafoniyasından daha çox seriyalaşmamış atonal üslübü buna daha çox uyğun gəlirdi, çünki adıçəkilən üslub tonal məqamların bütün növlərini rədd edir. Adıçəkilən bu iki ənənənin qarışımı (sintezi) 1950-ci illərdə fri-cazın yaranması ilə nəticələndi. Ornetto Koulmanın fri-caz yaradıcılığı isə 1960-1970-ci illərdə yeni ifaçılar nəslinin formalaşmasına yol açdı.

Bu nəslin aparıcı təmsilçiləri kimi Con Koltreynin, Albert Eylerin və Sun Ra-nın adlarını çəkmək olar. Fri-caz öz növbəsində rok-ifaçılardan The Stooges-ə və Lou Reed-ə böyük təsir göstərmişdi. Bu musiqiçilərin isə sonralar (1970-1980-ci illərdə) meydana çıxan pank-musiqiçilərə təsiri danılmazdır (məsələn, The Lounge Lizards-a və The Pop Group-a).

Postmodernist caz musiqisinin parlaq nümayəndəsi kimi saksofon ifaçısı Con Zornu misal göstərmək olar. Onun “Godard” və “Spillane” adlı pyeslərində sərgilədiyi radikal (köklü) üslub sıçrayışları öz davamını sonradan “Naked City” (“Çılpaq şəhər” deməkdir – A.Y.) layihəsində tapıb. Onun yaradıcılığını araşdırmaçılar hər hansı musiqi cərəyanına aid etməkdə çətinlik çəkirlər. Zorn isə əmindir ki, çağdaş musiqini bəlli üslublara ayırmaq cəhdləri daha çox kommersiya maraqlarına xidmət edir.

Azərbaycan dilinə çevirdi – Azad YAŞAR

 

azadlıq.org