Tənqidçi Rəhim Əliyev “Yeni Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi oçerkləri” kitabını nəşrə hazırlayr.  Kitab M. F. Axundovdan sonrakı ədəbiyyatı təqdim edir.  Kitabdaki  «Ayoçular  və onların nomenklatura ədəbiitatına qarşı mübarizəsi» fəslindən yazıçı Həmid  Herisçiyə həsr olunmuş qısa oçerki oxuculara təqdim edirik.

Rəhim Əliyev

Yeni Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi oçerkləri

Həmid Herisçi

(1961)

         Həmid Herisçi AYO-nun ən fəal nəzəriyyəçi yazarlarından biri,  şair, yazıçı və publisistdir. O, ədəbiyyatın dövlət qurumları ilə əlaqələrini qəbul etmir və AYB-ini həmişə sərt tənqid edir. Son yazılarının birində həmişəki radikallıqla deyir: “Bir vardı rəsmi, bir vardı Alterlit Azərbaycan ədəbiyyatı. Rəsmi Azərbaycan ədəbiyyatı bu gün AYB, “525-cı qəzet”də cəmlənib.”

         Həmid Herisçi 1961-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Anası içərişəhərli, dənizçiliklə məşğul  Bakı milyonçularından birinin nəvəsi Tamella Axundova idi. Bu ailə İrandakı qohumları ilə əlaqələrini itirməmişdi. Orta təhsilini 1967-1977-ci illərdə  Moskvada  SSRİ EA-nın hərbi təmayüllü Pediatriya Akademiyasında almışdır.[1] Orta təhsil verən bu məktəb SSRİ  DTK-sı Birinci şöbəsinin veteranlarının səhhətində problem olan  uşaqları üçün nəzərdə tutulmuşdu. Həmid də buranı bitirib əlil  kəşfiyyatçı ixtisası üzrə ali təhsil almalı idi. Lakin səhhətindəki problemlərə görə tibbi komissiyadan keçmədi,   ali məktəbə girə bilmədi və Moskvadan Bakıya qayıtdı. Moskvadan gətirdiyi orta təhsil diplomu ilə BDU-nun filologiya fakültəsinə qiyabi şöbəyə girib oranı 1984-cü ildə bitirmişdir. Tələbə illərindən, 1983-cü ildən  Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda, Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində laborant  işləyirb, həm də şöbənin müdiri Mirzə İbrahimovun köməkçisi idi. Həmid institutda SSRİ dağılana qədər işləmişdir. Əlavə olaraq 1978-88-ci illərdə  Asiya və Afrika xalqları ilə həmrəylik cəmiyyətində və SSRİ Sülh cəmiyyətində Mirzə İbrahimovun  köməkçisi olub. O həm də 1989-1994-cü illərin xalq hərəkatında təşkilatçı və jurnalist kimi fəal iştirak etmişdir. Bu hərəkatda regionçu qüvvələr üstün yerə keçəndən sonra müstəqil publisistikaya və bədii yaradıcılığa üstünlük vermişdir.

      Atası filologiya elmləri doktoru Qafar Herisçi 1945-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanın muxtariyyatı uğrunda  mübarizənin fəallarından idi. Bu, Həmidin ədəbi-siyasi mövzulara marağını şərtləndirib. Öz ata-baba köklərindən danışan Həmid deyir: “Bizim nəslimiz Təbriz yaxınlığındakı Heris kəndindəndir. Heris qədim zamanlardan özünün xalçaları ilə məşhur olub. Bizim nəsil də xalçaçı nəslidir. Mən də xalçaçıyam – sadəcə, söz sözə calayır, fikir toxuyuram. Mənim babalarım həm də fədai olublar, qorxmaz olublar, inqilabçı olublar. Qorxmazlıq xüsusiyyəti mənə babalarımdan keçib. Mən qorxsaydım, Afurcada o yarığa girə bilməzdim. Bunun üçün qan yaddaşı lazımdır.”[2]

       Televiziyada yaratdığı müxtəlif proqramlar böyük əks-səda doğurmuşdur.

       Həmid Herisçi yaradıcılığa şeirlə başlayıb, paradoksal və modern üsluba meyli ilə fərqlənib. Az-az çap olunsa da, hər dəfə şeirləri az-çox əks səda doğurub. İndiyədək iki şeir kitabı çıxıb. Birinci kitabı “SSRİ” 2007-ci ildə artıq 46 yaşı olanda çıxıb. İkinci kitabı isə 2022-ci ildə çıxıb, yaşı 61-ə çatanda, “İkinci  əl” adı ilə.  Dostları deyir ki, evlənəndən sonra şeir yazmağı azalıb. Şairin poetik düşüncə tərzi nə qədər fraqmentar olsa da, onun müəyyən qədər pərəstişkarları olub. Bunun səbəbi bu şeirlərdə həmişə qabarıq ovqat və fikir motivi olmasında idi. Onun ən yaxşı şeirləri də yaxşı mənada özünüifadə, bəzən isə ədəbi eksperiment idi.

         Həmid Herisçi yazıçı olmaqdan savayı böyük enerji daşıyan parlaq və müdrik bir şəxsiyyətdir. O, Anar Rzayevin kitab yazıçısı olduğunu, həyatı bioqrafiyadan məhrumluğunu, ədəbi mühitdə  nifaq toxumları səpməsini daim tənqid etmişdir. Anar da bunlara cavab olaraq nəhayət ki, Həmidin əleyhinə  1920-cü ildə “Göz muncuğu” adlı uzun, primitiv hekayə[3] yazmışdır. Xidmətçi tənqidin təriflədiyi bu əsər əslində Həmid Herisçiyə qarşı bir pamfletdir və onun şəxsiyyətini ədəbsiz formada aşağılayır. Maraqlıdır ki, Anar  hekayənin əlyazmasını çapdan qabaq Əsəd Cahangir vasitəsi ilə Həmidə göndərmiş, hekayə ilə tanış olmasını istəmişdir. Ancaq bundan sonra hekayə jurnalın səhifələrində işıq üzü görmüşdür. Anarın bir müəllif kimi belə hərəkəti, AYB sədri olmasından istifadə etməsi  xırda qisasçılıqdır və 75 yaşlı yazıçıya yaraşan hərəkət deyildir. Lakin Həmid Herisçi bu faktı dözümlə qarşılamışdır. Yalnız doqquz il sonra cavab olaraq  “Anarın göz muncuğu” adlı cavab hekayəsi dərc etdirmişdir.[4]

         Həmid Herisçinin adı Anar Məmmədxanovun, Rafiq Tağının ölüm hadisələri ilə bağlı sarı mətbuatda hallanmışdır.  “Göz muncuğu”nda bunlara da eyhamlar vardır. Yazıçının bioqrafiyasının qərəzlə izlənməsi aşkar bir şeydir.“Göz muncuğu”nun dərcindən sonra  “525-ci qəzet”də anonim imza ilə[5] çıxan rəydə pamflet müəllifinin öz dəstixətti çoxları tərəfindən hiss edildi.

         Həmid Herisçinin yaradıcılığı üç tərkibdən gəlir. Bunun birincisi onun atasının tədqiqatçısı olduğu şərq müsəlman mistikasıdır, hürufilik və sufilikdən gələn təsəvvürlərdir. İkincisi onun Moskvada hərbi təmayüllü kəşfiyyat məktəbində onillik orta təhsilidir. Həmid  əsərlərində bu dövrü mənfi boyalarda təqdim etsə də, o, yaddaşında  ali kəşfiyyat məktəbinə daxil ola bilmədiyinə görə nisgilini daim özündə gəzdirir, hərdən özünü mistik kəşfiyyat zabiti kimi hiss edir, hər şeydə kodlar, gizlinlər, məxfi əlaqələr axtarır. Onun yaradıcılığını qidalandıran üçüncü mənbə isə atası Qafar Herisçinin 1945-1946-cı illərdə Təbrizdə Muxtariyyət hərəkatında iştirakının mifologiyasıdır. Hərəkat məğlub olandan sonra M. C. Pişəvəri ilə bu taya keçən yüzlərlə ailə bu mifologiyanı qoruyur və yaşadır, rəsmi tarixşünaslığa məhəl qoymur və onu inkar edir. Bu da Həmidə istənilən qədər bədii material verir.

         Həmid AYB-da postmodernizmin qızğın tərəfdarı və nəzəri təbliğatçısı olmuşdur. Buna baxmayaraq onun real yaradıcılıq praktikasının nəticələri postmodernizm anlayışı çərçivəcindən genişdir. Onun qələm dostu, tənqidçi Əsəd Cahangir deyir: ” 2000-ci il idi. Həmid ağanın təşəbbüsü ilə postmodernizm haqqında müzakirələrə başladıq. Həmidgilin səkkizinci mikrorayonda yerləşən evinin qarşısındakı meydançada ən azı bir ay çəkən bu müzakirələr bəzən gecə yarısınacan çəkirdi. Bir az təvazödən uzaq səslənsə də, Şəms ilə Ruminin, Nemiroviç-Dançenko ilə Stanislavskinin, Cəlil Məmmədquluzadə ilə Sabirin söhbətləri qəbilindən idi bu gecə söhbətlərimiz. Çünki indi biri razılaşsa, biri razılaşmasa da, son 15 illik ədəbiyyatımız məhz bu söhbətlərdən doğuldu. Bunu deyəndə təbii ki ilk öncə postmodernist ədəbiyyatı göz önünə alıram.”[6] Müəllif davam edərək göstərir ki,  postmodernizmə qarşı müqavimət də güclü idi. Lakin biz ruhdan düşmür, indi dönüb geri baxanda özümə də qəribə gələn qarşısıalınmaz bir inadla postmodernizm mövzusunu davam etdirirdik. Gecə söhbətləri artıq gün işığına çıxmış və söhbətə az qala bütün Azərbaycan qoşulmuşdu. Əsəd Cahangir Həmidi “son 15-20 ildə ədəbiyyatımızın ən mühüm yeniliklərinə imza atmış”  yazıçı adlandırır. Cavan və istedadlı yazar Əli Novruzov da Həmidin yaradıcılığı haqda yüksək fikirdədir və yazır ki, “Həmid Herisçi müasir Azərbaycan nəsrində artıq bir zirvədir. O öz adını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə… yazdıra bilib. Əgər Həmid Herisçinin mətnlərini götürüb ucadan oxusanız, görərsiniz ki, onun hər bir mətninin öz musiqisi, öz ahəngi var. Bundan əlavə, onun mətnlərində olduqca zəngin həyat təcrübəsi və həyat müşahidələri olur. Müəllif bu müşahidələrində bir cərrah dəqiqliyi ilə cəmiyyəti viviseksiya edir, onun bütün çalarlarını və rəngarəngliyini, gözlənilməz gözəlliyini və gözdən yayınan çirkinliyini oxucuya təqdim edə bilir.”[7] Lakin bu cür doğru qeydlərdən sonra müəllif “Solaxay”  romanını yazıçının özündən, öz üslubundan uzaqlaşması kimi təqdim edir, “Həmid ağanın bəhanələri” adı qoyduğu yazısında roman barədə rişxənd üslubunda danışır. Hiss olunur ki,  ədəbiyatımızda yaranmış “Solaxay” kimi yeni tipli romana qiymət vermək üçün gənc tənqidçinin həyat biliyi çatmır.

        Həmidin ən iri hekayələr kitabına[8] Əsəd Cahangir maraqlı bir sön söz yazmışdır. Sayırıq ki, Herisçini tənqid etmək istəyənlər əvvəlcə bu yazını diqqətlə oxusalar yaxşı olar. Bu tənqidçi Həmidin nəsrini layiqincə qiymətləndirən, onun özəlliyini başa düşən şəxsdir. Onun yazısı bir də ona görə dəyərlidir ki, Herisçinin hekayələrini sadə dillə nəql edir, onların bağlı mənalarını nişan verir,  qəribəliklərin psixologiyadakı adı sayılan terminləri sadalayır, yəqin ki, bu, həm də onların yaxın dostluq münasibətləri sayəsindədir.

        Həmidin bioqrafiyasında və əsərlərundə mistika elementləri güclüdür. Özü bu barədə danışanda deyir: “-Mən 2014-cü ildə klinik ölüm keçirmişəm. O vaxt Fatmayıda bir quyunun başında yerə yıxıldım. Sanki bir qız dedi ki, Həmid, sən içmirsən, amma hamı elə biləcək ki, sən sərxoşsan. Durdum ayağa. Hamı təəccübləndi. Soruşanda qız dedi ki,mən o sözləri ürəyimdə demişəm. Möcüzə o vaxt baş verir ki, ona tələbat olsun.”[9] -Necə oldu ki, postmodernizmdən postinsana keçdiniz?– sualına şair belə cavab verir: “Bir çox şeyləri bizdən öncə bizim daxilimizdəki mənimiz seçir. Daxili mənimiz həm bizik, həm də biz deyilik. O, həm Allah, həm də insandır. O, bizim içimizdəki Allahdır. O, insanla Allahın bir araya gəlməsidir. Yəni postinsandır. Kimin daxilindəki mən oyanırsa, o özünü postinsan kimi dərk edir. Postmodernizmdən postinsana keçməyim daxili mənimin oyanması ilə bağlıdır.” Göründüyü kimi, şair burada xilqətdən insanlarda ilahi tərkib olmağı haqda hürufi mistikasına yaxınlaşır, amma özünə xas bir tərzdə. Yazıçı inamla deyir: “…ədəbiyyat estetik oyunlar üçün deyil,  gizli aləmlərə girmək üçün açardır.” Bizcə burada gizli sözündən əvvəl “həm də” ifadəsini yazmaq doğru olardı. Çümki ədəbiyyatın predmetinə çox şey daxildir, o sıradan gizli aləmlər,  fərdlərin subyektiv  və paradoksal daxili dünyası.

         Yaxşı diqqət etsək, görərik ki, Herisçinin postinsan dediyi elə “Nəsimi” filmində Fəzlüllah obrazının təkrarladığı “kamil insan” anlayışıdır. Amma hürufilərin müqəddəs kitabı “Cavidannamə”də belə anlayış yoxdur. Orada “əhli-nəzər” anlayışı var, bunlar öz vücudlarında allahın əlamətlərini hiss edən, görən və dəyər verənlərdır. Onlar öz vücudlarında allahın müəyyən atributlarını tapmaqla ona qayıdış yolunu tapmış olurlar, cavidani olurlar və bu, “Cavidannamə”nin əsas ehkamıdır.  “Əhli-nəzər”in allahla bağlılığı xilqətdən gəlir və insanın qırx gündə xəlq edilməsi haqda hədisə əsaslanır. Yerdə qalan adamlar  “əyri-nəzər” adlanırlar və allahla əlaqəsiz qaldıqlarından əbədi odda yox olacaqlar. 1973-cü il Nəsimi yubileyindən sonra İsa Hüseynov şairin həyatından ssenari yazdı, sonra isə onun yaradıcılığında əbədiyyət problemi, cavidanlıq məsələsi mərkəzi yer tutdu. Asif Əfəndiyev də öz yazılarında “kamil insan” terminini işlətdi və Fəzlüllah kimi öz mənində peyğəmbərlik əlamətləri tapdı. Herisçinin nişan verdiyi postinsan da “əhli-nəzər” ehkamının bədii bir şəklidir. Bu ehkam bəşər  tarixində və bizdə ortaya gəlmiş ən fundamental anlayışlardan biridir. Əsəd Cahangir də Həmidin fövqəlinsan idealına təxminən belə doğru qiymət verir.

Həmid şeirindəki paradoksallıqla  mistika arasında xüsusi bağlar görür, sağ və sol əli ilə müxtəlif cür yazdığını təsdiqləyir, dotələbliklə bu barədə deyir: “ Paradoksları tapmaq onların dilini bilmək deməkdir. Başqa sözlə, bu, quş dilidir. Bəzi sözlər var ki, soldan sağa və sağdan sola oxunanda eyni şey alınır. Sözün və dilin bu məqamında əvvəl və axır yoxdur, sonsuzluq var, zaman yoxdur, əbədiyyət var, ölüm yoxdur, ölməzlkik var. Adi dil insana, paradoksal dil isə postinsana məxsusdur. Paradoksal dil postdildir. Mən o dildə yazılanları sevir, özüm də o dildə yazmağa çalışıram. O dillə yazılanlar ürəyimə daha yaxındır. Çünki o dil məntiqlə, başla yox, ürəklə qavranılır.”

           “Solaxay” romanı yazıçının yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Bu romanın avtobioqrafik olduğunu demək azdır, çünki yazıçı avtobioqrafizmi proza təhkiyəsinin  şəkli kimi daha geniş mənada başa düşür. “Solaxay” bu baxımdan da novator və möhtəşəm bir əsərdir. Yazıçı bioqrafikliklə üçüncü şəxs təhkiyəsi arasında nəql üsulu icad edib, bəlkə də kortəbii tapıb bunu.  Roman ilk səhifələrdən formaca bioqrafikə oxşayır,  amma əsərdəki möhtəşəm və çoxqatlı həyat materialına daxil olduqca görürük ki,  qarşımızdakı təzə bir roman janrı və təhkiyəsi di. Bu, müəllif təhkiyəsi  ilə bioqrafik prozanın sərhəddi idi. Amma heç biri deyil. Mən müasir nəsri az-çox oxuyuram, amma məncə, əyaniliyə, görümlülüyə görə qeyri-adi bir əsərdir.

Romançı sayır ki, avtoboqrafizm, yazıçının açıq və bilərəkdən öz adından danışması, özünü romanın baş qəhrəmanlarından biri kimi qələmə alması nəsrin bədiiliyini artırır. Hər bir təhkiyədə olan həqiqətəm, iddiasını daha çox reallaşdırır və nəticədə oxucunun nəsr əsərinə daha emosional aludəliyinə  səbəb olur. Ona görə sözü gedən romanda Herisçinin bir qəhrəman kimi çıxış etməsini yazıçının roman poetikası barədə xüsusi mövqeyi kimi qəbul etmək lazım gəlir. “Solaxay”ı bioqrafik əsər kimi qəbul etmək böyük səhv olardı. Nə üçün? Ona görə ki, əsil bioqrafik təhkiyə dəqiqliyə və birmənalılığa can atır. Həmidin romanındakı biioqrafizm isə əsas bir bədii niyyət güdür: dünyanın psixoloji anomaliyalar və  gizlinlərlə dolu olduğunu göstərməklə onun sadəlövh birmənalı görüntüsü haqda təsəvvürü dağıtmaq. Bioqrafik materialla dolu olan romana həqiqi bədiilik verən müəllifin bu  ehtiraslı yazıçı istəyi və konsepsiyasıdır.

            Romanda əsas yer tutan xətlərin başlıcası əsərin Moskva Pediatriya Akademiyası ilə bağlı səhifələri və obrazlarıdır. Yuxarıda dediyimiz kimi güman ki, buradakı onillik təhsil və “müalicəsinin” nəticəsi olaraq Herisçi bir şəxsiyyət kimi özünü həyatda da kəşfiyyatçı kimi hiss edir. O həyatıının ilk qadını ilə macəralarına da kəşfiyyatçı nəzəri ilə elə dərindən yanaşır ki, sonda bu qadının da kəşfiyyatçı olduğu və onu güddüyü, “sekagent” olduğu qənaətinə gəlir. Romandakı Həmid obrazı aşkar şəkildə həm də “ təqib və izlənmə” kompleksinin daşıyıcısıdır. “Qanlı öncəgörmələrim” adlı hekayədə qəhrəmanın psixoloji qabiliyyətləri əsl bir kəşfiyyatçı zabiti simasında üzə çıxır. Hekayə qəhrəmanı Həmid 1988-ci ildə SSRİ-nin dağılacağını biləndən sonra ölkənin ali rəhbərliyinə bu barədə məktub yazır. Məktub necə olursa ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin əlinə düşür. Hekayədə Həmidin bəşəriyyətin taleyi miqyaslı məsələlər səviyyəsində olan bir kəşfiyyatçı keyfiyyətlərinə malik bir şəxsiyyət olduğu əyani surətdə təsdiqlənir. Yazıçının əksər hekayələrdəki qəhrəmanları “Solaxay”da da təkrar olunur.

          Bu roman nəsrimizdə köhnə Bakı haqda, onun adamları, məişəti, psixologiyası haqda,  həmçinin burada ermənilərin rolu və yeri haqda sözün həqiqi mənasında  ən yaxşı romanlarımızdan biridir. Deyərdim ki, bu, bir qədər heyrət doğurur, çünki Həmid ədəbiyyatda ənənəçiliyə əks olan bir qütbdə durub, bəlkə təbiilikləri və qanunauyğunluqları qeyri-tipik, bəzən mistik hadisələrdə axtarıb. Buna görə deyilir: heç kəs öz yaddaşının potensialını bilmir. Sayıram ki, Həmid bu romanda öz yaddaşının əvvəllər özünün də xəbərsiz olduğu potensialını açıb. Həmid köhnə Bakı psixologiyasını oçerkist kimi, bəzən rusca yazanlarımızda olan kimi digər əxlaq mədəniyyətləri ilə tutuşduraraq qələmə almır. Yazıçı bu əxlaqın, bu birgəyaşayışın incə mahiyyətini, insanlıq və qonşuluq dəyərlərinə verdiyi önəmi qələmə alır. Tamilla və Ağasəfin kirayə bağdakı həyatına həsr olunan səhifələr bu cəhətdən böyük maraqla oxunur. Mənim babalarım davanın dörd ilini kənd həyətlərində olublar. Amma bağı olan Bakı camaatı dava başlayan kimi bağlarına köçüb və bu, davanın gətirdiyi amansız aclığa qarşı idi. Bağda heç olmasa meynə yarpağı vardı, iki həftəyə irilənən turp əkmək olardı.

Romanın dilindəki söz zənginliyi, yazıçının işlətdiyi dəqiq sinonim sıraları xüsusi qeyd olunmalıdır. Yazıçı özü hiss etmədən dilimizin sərhədsiz zənginliyi üzərində hakimdir. Həmid öz şeir və publiisitika dilinə onlarla az işlək sözlərimizi qatır,  yığcam, görümlü və ifadəli yazır. Sayıram ki, Həmidin romanının dili  nəsr dilimizi tərçümə üslubundan çıxarmaq, əslinə qaytarmaq istiqamətində mühüm bir addımdır. Həmid özü abşeronluların ləhcəsi haqda deyir: “Bəli. Bakı ləhcəsinin sintaksisi mükəmməldir. Tabeli mürəkkəb cümlələrlə zəngindir. Sadə danışmır bakılılar. Bu dili nənəmdən öyrənmişəm.”

Ana dilimizi pis bilən bəzi  ədəbiyyatətrafı adamlar bunu  Bakı ləhcəsi sayırlar. Amma Nasir Mənzuri kimi cənublu nasirləri oxuyanda bizim az işlək əsas lüğət fondu sözlərinin Cənubda da işlək olduğunu görürük. Deməli, dilin öz keçmişinə, əslinə qayıtması prosesi gedir, nəsr dili bundan udur, zənginləşir. Yazıçı Seymur Baycanın bu məsələ ilə bağlı sözlərinə şərikəm: “Əyalətdə doğulub-böyümüş şair və yazıçıların Bakıya qarşı tənqidi münasibətlərini (təbii, hamıya şamil etmək düzgün olmaz) başa düşməkdə çətinlik çəkmişəm. Bəli, insan doğulduğu, böyüdüyü yeri, oranın adamlarını daha yaxşı tanıyır. Amma bir yeri daha yaxşı tanımağın, bir yerin sənin üçün daha doğma, daha əziz olması, başqa bir yerə qarşı daima tənqidi mövqedə dayanmağına əsas verməməlidir.”[10] Fikrinə davam edən yazıçı əlavə edir: “Bakının real, həqiqi təsviri, fikrimizi ədəbi dildə ifadə etsək, Bakının şeiriyyəti, koloriti ədəbiyyatda görünmür. Bakının real, həqiqi, düzü düz, əyrini əyri təsviri ədəbiyyatda yox dərəcəsindədir.”

           Romanın adı haqqında da deməliyik. Solaxaylıq burada əhatəli bir antropoloji hadisə kimi qələmə alınır. Bunun insan psixologiyasında davamı və nəticələri yazıçını daim düşündürür, roman boyu dəfə-dəfə bu məsələyə dönür, burada mistik şeylər, sağlam düşüncə ilə izah olunmayan hallar tapır və onları açmağa çalışır. Əsərdə solaxaylığın bir mənası da iranlı inqilabçılıq anlayışına yaxındır. Bəzən kəşfiyyatçılar da, Herisçi tayfası da, qeyri-standart düşüncə və davranış daşıyan adamlar da  solaxaylar anlayışına daxil edilir.

          Cənubi Amerika ədəbiyyatlarında 1930-40-cı- illərdə yaranıb dünyaya magik realizm adı ilə yayılan, bizdə də təqlidçiləri olan hadisə elə psixoloji anomaliyalar ədəbiyyatının ilkin şəkli idi.” Həmid öz nəsrində magik realizmə yaxındır, bütün roman boyu sübut etmək istəyir ki, möcüzələr var həyatda, amma hərdən özün də şübhələrini bildirirsən. Belə proza ancaq ABŞ-da var, orda yazılan və çəkilən ssenarilərin 35 faizini  dünyaya təxminən Həmid Herisçi  kimi baxan yazıçılar yazır. 30-40 ilə belə nəsr Azərbaycanda da bəyəniləcək.

 Həmid Herisçi  yeni bir Azərbaycan romanı yaradıb. Bunu görüb qiymətləndirə bilən, başa düşən oxucular bəlkə də çox deyil. Amma bu əsəri düzgün qiymətləndirmək üçün hər gün baxdığımız mistika və möcüzə epizodları, paralel dünyalar və adamlarla  dolu  Amerika filmlərini xatırlamaq bəsdir. O ölkədə mistika, möcüzələr, insan psixologiyasının orta normalarından kənar şeylər inkar olunmur, əksinə elmi şəkildə öyrənilir. ABŞ-da öncəgörənlərin öz  cəmiyyəti var. Yazıçı bu barədə deyir: “ ABŞ nəsrini çox sevirəm. Qərb standartlarına bələdəm. Müasir nəsri mütaliə etmişəm. Hollivud standartlarını qəbul edirəm. Nəsr bu gün Stiven Kinqdi.”

      Bu gün Rusiyada və qərb ölkələrində dünyaya ənənəvi sağlam düşüncədən fərqli baxan, mistikanı həyat həqiqətlərindən və psixoloji normalardan biri kimi təqdim edən və bu sahədə ixtisaslaşan telekanallar onlarladır. Bizdə isə psixologiyaya maraq təzə yaranır. Elmi mənbələrdə şizofreniya xəstəliyinə az-çox meylli adamların sayı yer əhalisinin 30 faizi qədər qiymətləndirilir. Hər üç adamdan birində şizofreniya  əlamətləri varsa, buna xəstəlik, normadan kənarlıq demək nə dərəcədə məntiqidi? Yəqin ki bunu sanqvinik, melanxolik kimi psixoloji tiplər sırasına əlavə etmək və orada görmək lazımdır. “Solaxay” ağır bir romandı, çünki yeni bir yol açır ədəbiyyatımızda. Çox vaxt Həmid həyat materialını inandırıcı etməkdən daha çox mifləşdirməyə çalışır. Romandakı həyat materialı bizim nəsrimizdə yoxdur və olmayıb. Bu həyat duyumunu nəsrimizə Həmid Herisçi gətirib və bunu qiymətləndirmək lazımdır.

Ədəbiyyat

1.Əsəd Çahangir. H. Herisçinin “Hekayələr” kitabına son söz, Bakı,OL, 1917, s.309-324.

2.Əli Novruzov. Həmid ağanın bəhanələri. 3.http://www.azadliq.org/content/article/26601796.html.

Kitabları:

1.Nekroloq, roman, B., Oka nəş. 2005

2.Solaxay, roman, Bakı: Zero, 2014.

3.Əli və Nino, roman., Eyni adlı məşhur romanın dekonstruksiyası B., Oka, 2008,

SSRİ, şerlər, B., Qanun, 2007.

4.”Sekond hənd”, şeirlər, B., Parlaq imzalar nəş., 2022

5.”Konspiroloq”,  məqalələr toplusu, B., Qanun, 2010.

6.”Portretlər”, bədii portretlər-  B.,”Zero”, 2013.

7.”Portretlər” bədii portretlər-“Zero” nəşriyyatı 2013

SİMVOLİSTLƏRİN QİBTƏ EDƏCƏYİ, NEOREALİSTLƏRİN ÖYÜNƏCƏYİ HEKAYƏ

(Ədib deyə, müraciət etdiyim professor Rəhim Əliyevin

 “İlan” hekayəsi üzərinə dşüncələrim…)

   Bu başlıqda “simvolistlər”, “neorealistlər” anlayışlarını önə çıxarmağım səbəbsiz deyil. Rəhim Əliyevi biz əlahiddə olaraq həmişə tənqidçi, nəzəriyyəçi, axtarışda olan ədəbiyyatşünas, ədəbiyyat tarixçisi kimi tanımışıq. Profesordur, filologiya elmlər doktorudur, AMEA-nın Nizmi Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun çox lazımlı tədqiqat şöbəsinin, Xalq Yazıçısı, akademik Mirzə İbrahimovun təşəbbüs və təkidi ilə təsis edilmiş “Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı” şöbəsinin müdiridir və Mirzə müəllimdən gələn ənənəni yeni tərzdə inkişafına ləyaqətlə əməl edir…

  Rəhim Əliyev həm də, ədibdir, nasirdir, maraqlı, cəlbedici roman, povest və hekayə müəllifidir… Onun bədii yaradıcılığına “Xoruzun oğlu”, “Yük otağında möcüzə” hekayəsindən bələdəm və müntəzəm izləmişəm. Vaxtilə onun yaradıcılığı haqqında “Müasir Azərbaycan nəsrində feminizm və yaxud professor Rəhim Əliyev neorealist yazıçı obrazında.” ( Avanqard.az. saytı,  “Kredo” qəzeti, 09.10.2015, say.41(849), s.05.- 1-ci məqalə; “Kredo” qəzeti, 16.10.2015, say 42(850), s.5, 7. 2-ci məqalə) məqaləsini də yazmışam…

 Ədibin povest və hekayələrindən ibarət “Göndərilməmiş teleqram” (1984) və Zülmətdə çəhrayı” (2014) kitabları, “Bütövlənməyən borc” (1995), “Qoşulub qaçmayan qız” (1917), “Tağ ev” (2022) romanları oxuculara təqdim edilibdir. Hamısı oxunaqlı və orjinal mövzularda yazılmış ədəbi nümunələrdir. Yəni, görünən dağa nə bələdçilik?!..

   Sonuncu “Tağ ev” romanı Bakıda 1820-1920 illərdə – bir əsrə formalaşmış Azərbaycan burjua sinfinin faciəli taleyinə həsr olunub. Mən bu romanı “Bir əsrə bərabər ömürün faciəsi” də adlandırardım… Lakin romandakı obrazların taleyi inersiya ilə 1959-cu ilə qədər gəlib çıxır…  Romanın qəhrəmanları bolşevizm tərəindən məhv edilən məşhur burjua ziyalılarıdır, onların xələfləridir…

   Romanda Nuru Paşa, Ə. Topçubaşov, M.Ə.Rəsulzadə, N.Nərimanov, H.Sultanov, L.Mirzoyan, Ə.Əhmədov, Mirzə Bala kimi tarixi şəxsiyyətlərin də surətləri var. “Tağ ev” romanının ictimai siqlətini artıran cəhətlərdən biri də, hələ də dərindən, hərtərəfli, yerli-yataqlı, obyektiv araşdırılmamış bir dövrünü, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərini əhatə edən Azərbaycan tarixinin ən dramatik zaman kəsiyini bədii nəsrin roman formatında obyektiv əks etdirməsidir…

   Rəhim Əliyev marksist nəzəriyyə ehkamlarından imtina edən, tarixi ədəbi nəzəriyyələrə öz baxış bucağından yanaşan, klassik filologiyanın və semiotikanın elmi prinsiplərini əsas götürən, sözün, obrazın, mifin, yazı dilinin, mətn nəzəriyyəsinin, dilin mənşəyinin izahı ilə bağlı problemləri dərindən bilən nəzəriyyəçi-alim olduğundan  bu cəhət onun yazdığı nəsr əsərlərinə də – roman, povest və hekayələrinə də yansıyır…

  Onun lap bu yaxınlarda qələmə aldığı “İlan” hekayəsi qarşımdadır.(Bax: “525-ci qəzet, 23.10.23.).  Mövzusu, süjeti, yazı üslubu, obrazları, ideya-estetik qayəsi ilə tamamilə yeni olan, əşəddi orjinal, kanonlardan uzaq  bir ədəbi möcüzə…

    Hekayə belə başlayır: “Abi üç il qabaq Sabunçudakı quş bazarından beş dənə quş aldı. İri bir qutudakı quşları satan yaşlı bir kişi idi. Dedi ki, quşların yemi yoxdur, yoxsa satmazdı bunları. Abi tələsirdi, alver yeri deyildi. Quşlar da qağayı kimi tərtəmiz idilər, bilinirdi ki, əsl quşbaz satır bunları. Qiyməti də havayı kimi idi. Bir dənə də qırmızı boynugüllü, qoca erkək vardı aralarında. Alayı vaxt bu boynugüllü beş quşun qiymətinə dəyərdi. Abi pulunu verib quşları qutuyla götürüb gəldi bağa. Üç gün sonra aldığı beş quşun ikisini Zirədən gəlmiş qonağa bağışladı. Qaldı üçü. Qoca boynugüllü, onun ağ mayası, bir dənə də qaldı tək ondördlük, cırıq quyruq, ayağı çılpaq ağ maya.  …Üzü payıza bir gün Abi gördü ki, ağ ondördlük maya bir cüt yumurtlayıb. Üç həftə sonra yumurtalardan bir cüt bala çıxdı, tez də tükləndilər. Bir gün Abi gördü ki, balaların hər ikisi qırmızı boynugüllüdür! Bu, möcüzəyə yaxın idi, çünki otuz ildə onun quşxanasında hələ bir dənə qırmızı boynugüllü bala çıxmamışdı.  … Həmin gündən bu ağ maya oldu Abinin gözünün işığı. Boynugüllü balalar quşxanadan çıxan kimi Abi qanadlarını kəsdi. Anaş maya təzədən bir cüt yumurtladı, yenə bir cüt qırmızı boynugüllü ağ balalar verdi. Abi bu səfər balaların qanadını qayçılamadı. …Yengidə yayda Abi gördü ki, ağ mayanın qırmızı boynugüllü balaları qalmır. Hərəsi bir bəhanə ilə yox olur.”

Elə ilk cümlələrdən hekayə tutumlu, koloritli üslubu ilə oxucunu ələ alır və hekayənin konflikti başlayır, necə yanı, nə səbəbə ağ mayanın qırmızı boynugüllü balaları yoxa çıxır?? Oxucuya elə də, tanış olmayan situasiyada baş verənlərə marağı artır…

  Bu hekayə neorealist hekayə – müşahidə edilən həyati fakt əsasında yazılan bir hekayə olmasına baxmayaraq, sözlə təsvir olunmuş həyati fakt özlüyündə  simvola çevrilibdir… Yəni, qatı realist üslubda təsvir edilən həyat hadisəsi təbii axarda ümumiləşərək simvollaşır, başqa sözlə, müəllif, nasir qarşısına belə bir məqsəd qoymayıbdır ki, hadisəni simvollaşdırsın… Təsvir-təqdim olunan bədii mətnin özü təbii bir şəkildə, oxucu yozumunda simvollaşır, necə ki, Cənubi Amerikada Jorj Amadu, Qabriel Markes kimi yazıçıların əsərlərində özünü göstərən neorealizm özlüyündə  simvolizm elementlərinə şevrilir…

 Onu da xatırladaq ki, simvolizm XIX əsrin sonlarında naturalizmə qarşı polemikada yaranmış,  bütün Qərbi Avropa ədəbiyyatlarında – Fransada – S.Malarme və A.Rembo, Belçikada – E.Verxarn, Almaniyada – Q.Qauptman, İngiltərədə O.Ouayld və s. sənətkarların əsərlərində özünü göstərmişdir… Və qəfildən, aydın səmada çaxan şimşək təkin XXI əsrin birinçi çərəyində Azərbaycan ədəbiyyatında peyda olur…

   “İlan” adlandırılan hekayə elə də asan əsəyə gəlməyibdir, 2020-2023-cü illər arasında qələmə alınıb, 23.10.23-cü tarixdə “525-ci qəzet”də dərc edilib, Cənubi Azərbaycan yazıçısı Nasir Mənzuriyə ithaf olunub və belə də yazılıbdır: “Böyük ustad Nasir Mənzuriyə”. Rəhim Əliyev bu cənublu ziyalıya məqalə də həsr edibdir. (Bax: Rəhim Əliyev, Yazıçı və alim Nasir Mənzuri, “Ədəbiyyat Qəzeti” jurnalı. N 29 (4884), 2013.). Lakin bunu da qeyd edim ki, Ədibin Nasir Mənzurini ustad adlandırmasını anlamadım… Amma İlanın o taylı, bu taylı Azərbayana qənim kəsilməsi simvolikasını, əlbəttə, anladım…

  Hekayədəki hadisə səlist bədii məntiqlə təsvir edilir, hadisələrin gedişində və sonunda öz-özünə qeyri səlist məntiqə çevrilir. Hadisələr daxili traqik dinamizm ilə, yığcam bir tərzdə təhkiyyə edilir… Bu da ondan irəli gəlir ki, hadisə və fakta Ədib  özəl yanaşır, hekayədə təsvir edlən hadisə orijinallığı və təzəliyi ilə seçilir…

    Kiçik, yığcam bir hekayədə zamanın, dövrün tragik gərdişi İlan obrazında simvollaşır… Göyərçin – Boynugüllü əbreşim və Su ilanı mübarizəsi milli tale səviyyəsində  ictimai-siyasi məzmuna çevrilir, milli tragediyanın nədənliyini aşkarlayır…

   Xalqda bir deyim-qarğış var – toxumun kəsilsin! Adını Su ilanı qoyan, yəni az, təsirsiz zəhəri olan ilan qılafına girmiş əzazil varlıq yuvamıza soxulur, milli varlığımıza, nəsilin artımına düşmən kəsilir, toxumumuzu kəsmək niyyəti güdür, Əbreşim adlanan ağ mayanın ayağı güllü ətcəbala balalrına qənim kəsilir, Əbreşim ağ mayanın yumurtalarını oğurlayıb udur… Abi diqqətini artırır, pusquya durur, dördkünc bellə ilanı yaralaya bilir…

    “Abi düşündü ki, ilanı yaralayıb, yəqin bir-iki həftəyə gözlərin arxasında haradasa öləcək. On gün sonra səhər quşxananı açanda dəhşətə gəldi: qırmızı boyugüllü balalar verən ağ maya yerdə ölmüşdü. Yaxşı baxanda gördü ki, mayanın sol budunda qan ləkəsi var. Amma mayanın üçüncü mərtəbə gözdəki bir cüt yumurtasının biri yox idi. Abi anladı: gözə girib mayanın üstündə oturduğu yumurtaları yemək istəyəndə ana quş ilanla dirəşib, yumurtalarını qorumağa çalışıb. İlan isə mayanı budundan tutub dişləyib. Bəzən su ilanlarının da dişində zəif zəhər olur. İlan mayanı dişindən buraxanda ana quş gözdən düşməli olub, sonra yerdə ölüb.”

“Yengidə havalar qızanda Abi quşxanada hər şeyə göz qoyurdu: ilanın izlərini axtarırdı. Bir gün səhər boynugüllü qara çəpin dünən yumurtadan çıxmış balalarını yerində görmədi. Deməli, ilan yenə gəlmişdi. Amma bu, başqa ilan da ola bilərdi. İlanlar yaz başı qış yuxusundan oyananda aqressiv, qorxusuz və ac olurlar. Ancaq birinci ovdan sonra sakitləşib yatmağa gedirlər. Bir gün yayın birinci bərk istisində Abi gecə ilanı quşxanadakı su qabının qapı tərəfində qıvrılıb yatmış gördü. Bu dəfə daha lampasız hərəkət eləmək qərarına gəldi. Tiyəsi dördkünc beli əlində rahatlayıb qarasına, işıqdan istifadə etmədən gördüyü yerə bərk zərbə endirmək qərarına gəldi. Ayağı ilə qapını içəri itələyib zərbə endirdi…”

  Hekayədə adi göyərçin damı Vətən, ocaq, yurd simvolu olur, quşbaz Abi isə bu yuvanın, ocağın, Vətənin qoruyucusudur, hamisidir…

  Bir cəhəti də qeyd edim ki, bu göyərçin saxlamaq adəti, bizdə ancaq Abşeron -Bakı mühitində intişar edib. Abşerondakı kimi göyərçin xobbisi, dəhşətli dərəcədə göyərçinə vurğun olan quşbazlar dünyanın heç bir yerində yoxdur…

    Başqa diyarlarda da göyərçin saxlamaq azartında olan adamlar var… Rus həyatında olan quşbaz obrazını əks etdirən, olduqca maraqlı, Rusiyda çəkilən və “Oskar” mükafatı alan üç filmdən biri olan  “Məhəbbət və göyərçinlər” (Vladimir Qurkin-sissenarist, Vladimir Menşov – rejissor. 1984) bədii filmə dəfələrlə baxmışam…  Bakı mühitini, məkanını təsvir-təqdim edən nasirlərimizin əsərlərinin, demək olar ki, hamısı ilə tanışam. Amma, 50 ildən artıq yaşadığım, dəfələrlə müşahidə etdiyim göyərçin damlarını, səmada pərvaz edən, oynaq göstərən göyərçinləri heyranlıqla seyr etməyimə baxmayaraq ədib Rəhim Əliyevin “İlan” hekayəsində təsvir edilən Bakı mühiti ilə ilk dəfə idi tanış olurdum və Ədib bu mühitin anatomik təsvirinə nail olub…

   Bu, təkcə dəqiq , ehtiraslı,  həyat tərzi deyil, həm də, olduqca maraqlı,  Bakıda yaşaya-yaşaya bakılı ola bilməməkdir, yanımızda olan, amma görmədiyimiz, yan keçdiyimiz etnogenez mənasında koloritdir… Abşeronda, Bakıda quşbazlıq peşədir, sənətdir, sənətkarlıqdır…

    Sən demə, Abşeronda dünyanın heç bir yerində olmayan göyərçin cinsləri yetişdirilibdir. Məsələn, bizim Boynuqırmızı və ikitərəfi qırmızı göyərçinimiz, Əbrəş adlanan cins nadir nüsxədir və qırmızı kitaba düşüb.  Əbrəşdə 7-cür rəng olur…

Əsil quşbazların xüsusi qayda-qanunları da var. Hansı quşbaz qoyulmuş qaydalara riayət etmirsə, bu yoldaşına qarşı təhqiramiz hərəkət sayılır. Özünü əsl quşbaz adlandıran, göyərçin vurğunu olan adam göyərçini bəzəyinə görə yox, uçuşuna görə seçməlidir. Azərbaycandakı göyərçin saxlayanlar yaxşı uçan, pərvaz edən, təkrarsız oynağa çıxan  göyərçinlərə daha çox üstünlük verirlər…  Səmada oynağa çıxan heç bir göyərçin digərini təkrar etmir, yamsılamır… Cins göyərçinlər 8-11-12 saat heç bir yerə qonmadan uça, eyni zamanda 11 km də yuxarı qalxa bilirlər…

   Məlumat üçün bildirək ki, cins göyərçinlər ümumən 25 il yaşayırlar. Qocalıqda kor olur, 15 yaşından sonra törəyə bilmirlər. Yaşlı quşu qəfəsə cavan quşla cüt salırlar ki, xiffət etməsin, həm də yeni cins əmələ gəlsin… Elə quşlar da var ki, onların qanadlarını kəsib ta uçurtmurlar. Çünki sübut ediblər ki, yaxşı quşlardırlar, itirə bilərlər.  Ancaq onların balalarını uçurdurlar. Göyərçinlər kürt yatanda 17-21 gün sonra bala çıxmalıdır. Bir ay  ərzində də o böyüyürlər…

  Abşeronda 32 kənd olub və bu kəndlərin hamısında məşhur quşbazlar olub, indi də var…  Abşeronda Qırmızı boynugüllü, Sarı-sarı, Əbrəş, Qırmızı şeyqa, Sarıçil, Badamlələyi, Keçilli, Beş-düş və sarə göyərçin cinsləri var. Bu adları görkəminə, xasiyyətinə görə ustad quşbazlar veribdir…

  Boz rəngdə olan göyərçinlər çöl göyərçini adlanır və bəzən onu kəsib yeyirlər… Yumurtadan çıxan  göyərçinin balası 2 aydan sonra çölə çıxa bilir. Deyilənə görə, göyərçinlər orucluq ayında yumurta qoymurlar. Yumurtlayanda da bala çıxmır, yumurtası lax olur. Bəzən göyərçinin yumurtasını gec dil açan uşaqlara verirlər ki, dil açsın…

   Göyərçinin damlarda quşbazlar tərəfindən qurulan xüsusi xanələri olur, ancaq kişilər saxlayır,kişi  sənətidir…  Toylardan birində meyxanaçılar tərəfindən deyilən:  “Quşu quşbaz quş edər, Quşbazı quş quşbaz edər” bu qafiyəsi, KİŞİ quşbazın ən sevimli ifadəsinə çevrilib…

  Belə bir remarkadan sonra qayıdaq hekayəyə. Ədibin “İlan” hekayəsinin göyərçin qəhrəmanı Əbrəş cinsindən olan Ağmayadır. Bu da maraqlıdır ki, dilimizdə quş cinsindən olanlara xoruz, fərə deyilibdir. Abşeronda isə göyərçinin xoruzuna ərkək, fərəsinə isə maya deyirlər. Ərkək – erkək iribuynuzlu, xırda buynuzlu heyvanlara aiddir. Bakıda göyərçinlərə aid bu deyimin özü də bir fərqlilik, əlahiddəlik əlamətidir – ərkək quş!!

   Üslubu və stixiyası ilə fərqlənən “İlan” hekayəsi belə bir sonluqla bitir: “Həmin gündən sonra Abi ilanı axtarırdı. Hər dəfə quşxananın qapısını açanda ilanı gördüyü yerə, qıraq sol gözə baxırdı. İlan yox idi. Hətta quşlardan biri o gözdə yumurta da qoydu, balalar çıxardı. Amma Abi hər dəfə həmin gözə nigaranlıqla baxırdı. İlan yox olmuşdu. Amma Abinin nigaranlığı yox olmadı, ilanı vurduğu yerə narahat-narahat baxmaq başında şakər kimi qaldı. Bəlkə də, ilan heç ölməmişdi…” Bu sonluq oxucunu dilemma qarşısıda qoyur, yəni onu düşünməyə vadar edir…

   Bizim qəribə taleimiz var, bizə dadanan, yan-yörəmizdə, evimizin içində yaşayan ilanlar hec vədə ölmürlər, yox olmurlar… Fəndikirliklə içimizdə, aramızda sürünən, fiziki cəhətdən kökümüzü kəsmək üçün hər cür məqama əl atan, hətta balalarımızı udaraq sərməst olan bu ilan ölməyib …  Ona görə də əlimizdə dördkünc bel – dəmir yumuruq həmişə yerində olmalı, özümüz də sərvaxt, ayıq-sayıq yaşamalıyıq…

 Hekayədəki Abi obrazı da simvollaşır, quşbaz kimi tanıdığımız, qəbul etdiyimiz  Abi (bakılılar böyük qardaşa Abi deyərlər),  yuvamızın – ocağımızın hamisi olur, bizi toxumumuza qənim kəsilən düşmənlə – İlanlarla mübarizədə əzmikarlıq göstərir, dəmir yumuruq olur, hamımızın Abisi, hamımızın hamisi olur…

   Bu hekayə səni sən olmağa sövq edən ədəbi mətnlərdəndir… Bu hekayədə Ədibin – müəllifin cəmiyyətə yönləndirdiyi mesajı var – genefondumuzu əfi ilanlardan qoruyaq… Əslində, hekayə sönük deyil, dinamikdir, yazıçı qabliyyətindən süzülən neqativ enerjilidir. Bədii, obrazları canlı təsvir etmək, sətiraltı məna ilə dolu, həm də fəlsəfi… Yazıçı, əslində, belə olmalıdır…

  Hekayədə bədii təfəkkür güclüdür, müəllifin şəxsi münasibəti – müdaxiləsi uzaqdan görsənir və üslubun unikallığı burdan da öznü göstərir…  Cəmiyyətdə o qədər təzadlar var ki, bu da, simvolik fonda verilən bu təzadlardan biridir…

   Təsvir edilən dramatik-faciəvi situasiya oxucunu sona qədər təlatümdə, gərgin mübarizə halında yaşadır, başqa sözlə oxucu hekayənin qəhrəmanı Abiyə çevrilir, yaxud Abi ilə birləşir, gecə-gündüz, əlində dəmir bel (silah) Əbreşimin qaravulunda olur… Burada stilizə edilən format yoxdur və mövzunun intiriqası – konflikti, yaratdığı aura hadisənin (həyatın) özündən gəlir. Oxucu axıracan bu intriqanın – konfliktin açılmasını gözləyir, ruhən rahatlıq tapmır… Həyati faciə qarşısında ruhən rahatlıq olarmı?!

   Ədibin (Rəhim Əliyevin) dilinin axıcılığı, rəvanlığı, ümümi hadisələr, onlara yanaşma tərzi oxucunu özünə çəkir. Onu fərqləndirən əsas özəlliklərdən biri də adi quşxana pəncərəsindən bütöv Azərbaycan bəlasına boylanıb baxmasıdır. Və bu özəllik hər kəsə nəsib olmur… Fikrimcə, günümüzün ən aktual probleminə işıq tutan bu hekayə Müstəqillik dövrü Azərbaycan nəsrinin ən maraqlı örnəklərindən biridir…

  Sağ ol, Ədib, Allah Əbreşləri, Ağmayaları, Çılpaqayaqları, Qırmızışeydaları, Sarıçilləri, Badamlələyliləri  (Abşerondakı göyərçin cinsləridir) = cəmi  bizləri (Azərbaycanı),  Su ilanı qılafına girmiş Əfilərdən qorusun…

            Qurban Bayramov,

tənqidşi-ədəbiyyatşünas, dosent.

       03. 11. 2023 – 16.12.2023.