Multatuli və onun “Valter Pieterse” əsəri,

yaxud Hollandiyanın qısa tarixi

Yazıçı adı Multatuli ( Latınca: Çox əziyyət çəkən) olan böyük Holland yazarı Edvard Douves Dekker 1820-ci ildə Amsterdam şəhərində anadan olmuşdur. Hollandiya klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Multatuli radikal ideyaları, təravətli düşüncələri və Holland müstəmləkə siyasətinə qarşı açıq-aşkar müxalif
mövqeyi və bu mövqeni çəkinmədən ifadə etməsi ilə məşhurdur. 19-cu əsr Holland ədəbiyyatında dəbi müəyyənləşdirən Multatuli Holland hökümətində müxtəlif yüksək postlar da tutmuşdur. 1856-cı ilədək Holland hökümətində çalışan Multatuli həmin il ölkənin İndoneziyadakı baş konsulunun müavini vəzifəsindən istefa vermişdir. Səbəb isə yerli əhalini təzyiqlərdən, soyğunçuluqdan, cüzi əmək qarşılıqğında işləməkdən qorumaq istiqamətində səylərinin Holland höküməti tərəfindən dəstəklənməməsi olmuşdur. Postundan istefa verən yazıçı-siyasətçi Avropaya dönmüşdür.
Dahi Holland yazarı Multatuliyə dunya şöhrətini Valter Pieterse ( 1890) romanı gətirmişdir. Qismən avtobiaqrofik hesab edilən Valter Pieterse Holland istismarçıların ölkənin müstəmləkəsi olan İndoneziyada törətdiyi qanunsuz əməlləri, acı müstəmləkə sonluqlarını, ölkənin təbii sərvətlərinin vəhşicəsinə tarmar edilməsini təsvir edir. Ədib əsəri elə bir quruluşda yazmışdır ki, o, həm İndoneziyada, Yava adasında ədalətin
bərqərar olunması üçün çağırışlar edir, həm də Holland orta sinif mentallığını amansızca və ustaca ifşa edir. Bu danışıq tərzi, bu yumor, yazıçının istifadə etdiyi satirik tərz həmin dövrdə Holland ədəbiyyatında heç də geniş tətbiq edilmirdi. Yazıçı bununla dövrünü xeyli qabaqlamış bununla da Holland ədəbiyyatında uzun müddət en vacib hadisə hesab edilən və müzakirə edilən əsər yaratmışdır.
Valter Pieterse- Holland hökümətinin İndoneziyanın Yava adasında təmsilçisi, gələcək vəd edən və hörmət sahibi olan baş qəhrəman qarşısına inanılmaz görünən, icrası demək olar qeyri-mümkün vəzifə qoyub. Holland müstəmləkəçilik siyasətəinə qarşı gəlməli, əzilən, pulu,malı, canı, əmlakı talan olunan yerli əhalini müdafiə etmək eyni zamanda Amsterdamla da münasibətləri korlamamaq, kralın gözündə nüfuzdan düşüb vəzifəni itirməmək onun başlıca həyat prinsipləridir.

Dünya ədəbiyyatı tarixində müstəmləkəçilik əleyhinə yazılmış ən qüvvətli əsərlərdən hesab edilən “ Valter Pieterse” çap olunduğunda müəllif müəllif Holland hökümətində tutduğu yüksək vəzifədən qovulmuş, ona qarşı təzyiqlər, represiyalar başlamışdı. Ilk illərdə əsərin satışını heç bir kitabxana açıq şəkildə həyata keçirə bilmirdi.
Lakin əlahəzrət zaman hər dəfə olduğu kimi doğru qiymətini vermiş və illər sonra kitab Holland ədəbiyyatında laiq olduğu zirvəyə, şah əsəri statusuna yüksəlmişdir.
Multatulinin “Valter Pieterse” əsəri dünyanın 22 dilinə tərcümə edilsə də, müəllif Azərbaycanlı oxucularla ilk dəfə görüşür.
Ümid edirik ki, dostluq, ikiüzlülük, xəyanət, cəsarət, qorxmazlıq, müstəmləkə dövrünün amansız həyat tərzindən bəhs edən “ Valter Pieterse” Azərbaycan oxucuları tərəfindən də laiq olduğu qiyməti alacaqdır.

Holland klassik ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Multatuli kitabsevərlərə daha çox avtobioqrafik məzmunlu Maks Havelaar kitabı ilə tanışdır. ( Kitab Alatoran nəşriyyatı tərəfindən çevrilib nəşr edilib) “Valter Pieterse, Hollandiyanın tarixçəsi” yazıçının ikinci əsəridir və onun ölümündən sonra çap edilib, dərhal da böyük şöhrət qazanmışdır.

Kitab Hollandiyada orta sinif mühitində böyüyən, xəyalpərəst, şair qəlbli Amsterdamlı oğlan Valter Pietersin həyatından bəhs edir. Əsərdəki filistinizm, ziddiyyətli maraqlar, sosial təbəqələr arası münaqişələr usta bir qələmlə təsvir edilib.
Valteri heç kim ciddiyə almır: o şair qəlbi, uşaqca ixtiraları, bəzən dahiyanə düşüncələri və hətta sevgisi ilə təkdir, qəbul edilmir və ən yaxınlarından belə dəstək görmür.
Qısacası: Holland sinfi mübarizəsindən, ailədaxili ziddiyyətlərdən, eyni zamanda 19-cu əsrdə Hollandiyada yaşamağın, sevməyin nə anlama gəldiyindən bəhs edən
möhtəşəm bir klassik holland ədəbiyyatı nümunəsi ilə üz-üzəsiniz…

Flamand ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndəsi Feliks Timmermans və onun “Palliter” əsəri haqqında

Belçikanın Lier şəhərində anadan olan dövrünün əfsanəsi, hazırda isə klassikə çevrilmiş Timmermans Flamand ədəbiyyatının dünya dillərinə ən çox tərcümə edilmiş yazarıdır. Romanları  ilə bərabər dini mətnlər, şerlər, dram əsərləri, qısa hekayələri ilə də Avropada özünə kifayət qədər böyük oxucu kütləsi qazanmışdır. Timmermans 60 yaşında, yaradıcılığının ən məhsuldar çağında qəfildən vəfat etmişdir. Yazıçının ən məşhur əsəri “Palliter” dir.  Əsər Belçikada o qədər sevilib məşhurluq qazanmışdır ki, daha sonralar ölkədə bir neçə tütün və içki növləri əsərin baş qəhrəmanının adı ilə adlandırılmışdır. Timmermans həmçinin “Polleke van Mher” təxəllüsü ilə də yazmışdır.

Eyni zamanda məşhur rəssam və karikaturaçı olan Timmermans ədəbi reputasiyasını “Pallietr” əsəri ilə qazanmışdır. 1-ci dünya müharibəsinin işğal edilmiş Belçikasında bu kitab cana yaxın cövhər olaraq oxucular tərəfindən qəbul edilmişdir. Kitabındakı xarakterlər üçün yaşadığı şəhərin tanıdığı insanlarını seçmişdir. Əsəri oxuyarkən yazıçının Nobel mükafatı almış Norveçli Knut Hamsundan ilhamlandığını görməmək mümkün deyil. “Pan”ın incə yumoru, möhtəşəm təbiət təsvirləri, “Viktoriya”nın heyratamiz təhkiyəsi, güclü insan siması bu və ya başqa formada “Palliter”də qarşımıza çıxır, bizi düşündürür, riqqətə gətirir.

Əsərdə yazıçının 20-ci əsrin ilk yarısına aid mənəvi-dini krizisin fonunda- qismən təsiri getdikcə güclənməkdə olan depressiv naturalizmə, qismən də arasıkəsilməyən, xüsusən amansız 1-ci dünya müharibəsinə görə insan-insan, insan-təbiət, insan-mənəvi paklıq münasibətlərini tədqiq etdiyi, qərar verməyə çətinlik çəkdiyi diqqətli oxucunun nəzərini çəkəcəkdir.

Stefan Svayq demişdir ki, Timmermansın “Palliter” əsəri bir simfoniyadır və oxucu ondan məhz bu şəkildə həzz almalıdır. Səslənən bir musiqi kimi sizi nəşələndircək, hər keçən bölümdə oxucuya israrla dərdini-ələmini unudub rəqs etməyə dəvət edəcək.

Romanın qəhrəmanı təbiət aşiqi, istədiyi həyatı yaşamağa, hər günündən doya-doya həzz almağa çalışan, kiçik şeylərdən xoşbəxt olan, kənddə yaşayan dəryirmançı Palliterdir. Gülərüz və təbiət aşiqi Palliterin neçə yaşı var və  buraya qədərki həyatı necə olub – bunları biz bilmirik, lakin onun Nete çayının sahilində balaca bir fermada bacısı Şarlotla birgə yaşadığını biz əsərin elə ilk səhifələrindəncə öyrənirik. Şarlot ona ev işlərində və təsərrüfatı idarə etməkdə kömək edir. Bayram günlərinin birində Palliter Marieke ilə tanış olur və ilk baxışdaca ona vurulur. Ona qoynunda yaşadığı təbiəti, ürəkaçan mənzərələri göstərir. Marieke də ona aşiq olduğuna görə artıq toy çaldırmağa heç nə mane olmur. Toydan sonra sevgililər içki və yeməklə dolu olan bir gəmi ilə bal ayına yollanırlar. Bununla da onların saf sevgilərinə kölgələr düşməyə başlayır.

Timmermans bu əsərində canlı xəyalları sözlərlə ifadə edib “tutmağı” bacarıb. Aşkar melodiyası ilə yazar milyonlarla oxucusunu nəhəng xalq rəqsinə qoşulmağa şirnikləndirib.

Dünyanın 20-dən çox dilinə çevrilən əsər Anar Rəhimov tərəfdən orijinaldan tərcümə edilib və “Alatoran” nəşriyyatında çap edilib.