Ana səhifə / 2021

Jalə Əsgərova

 

“Mənim həyatımı yaz”, R.Qaraca, 2020

 

 

Belə başlayım ki, təqribən bir il əvvəl bu kitabın təqdimat və imza gününə dəvət olunsam da, müəyyən səbəblərdən iştirak edə bilməmişdim. Və nə yaxşi ki, elə müəlliflə növbəti görüşümüz məhz Milli Kitab Sərgisinə təsadüf etdi; görünür, kitabı əldə etmək həmin günün qismətindəymiş. Söhbət yaradıcılığına və şəxsinə dərin hörmət duyduğum Rasim Qaracadan və onun “Mənim həyatımı yaz…” adlı hekayələr toplusundan gedir. Rasim Qaraca istər özünün “Bir”ləri, istərsə də öz nəsri ilə həmişə diqqət mərkəzimdə olub; uğurlu təhkiyəçidir deyə bilərəm. Yazı dilinin axıcılığı, sadəliyi oxucunu yormur, əksinə postmodernist ruhun yazıçıya bəxş etdiyi sərbəstliyin fonunda maraqlı ədəbiyyat nümunələri yaradır. Yuxarıda sözü gedən kitab da məhz bu qəbildən olan hekayələrlə zəngindir.

Postmodernist əsərlərdə obrazın gördüyü yuxular, onların xəyalları ön plana çəkilir. Qeyri-adi süjet, motivlər, reallıqla irreallığın sintezi müəllifin  “Sevgilim “Yox” Olub” hekayəsində daha qabarıq görünür. Baş qəhrəman gözləri açıq halda sevgilisinin yalnız səsini eşidir, gözlərini yumduğu zaman isə onu görə bilir. Bu paradoks özü ilə bir həqiqəti meydana çıxarır: xoşbəxtlik biri-birinə zidd olan iki halın- ayıqlıqla hissə qapılmanın vəhdətindədir, bunun əksi ola bilməz. Yaxşı tapıntıdır, zənnimcə, bu induktiv mühakimə hekayədən kənar materiyada da keçərlidir, qəbul olunandır.

Postmodernizm həm də həqiqi həyatda qarşılaşan şəxslərlə xəyal dünyasındakı mövcud qəhrəmanları əsərin içində bir araya gətirir. Bu baxımdan, kitaba daxil edilmiş “Dördüncü sərnişin” hekayəsi xüsusilə diqqət cəlb edir. Taksidəki üç sərnişindən biri yerini aldıqları və mənzil başına rahat çatmaları üçün pulunu ödədikləri dördüncü irreal sərnişinin naməlum kimliyi ilə bağlı xəyal qurur: özüylə dialoqu get-gedə şaxələnib qol-budaq atır. Müəllif bu məqamları elə inandırıcı işləyib ki, oxucu təsvir səhnəsindən təsirlənir və yarımçıq sonluğu öz təxəyyülü ilə tamamlamağa can atır. Qısa həcmli bu hekayə postmodernizmin daha bir xüsusiyyətini- əsərin sonluğunun oxucuya həvalə edilməsini də- özündə əks etdirir.

Postmodernist yazıçılar sərhədsiz sərbəstdirlər. İstədikləri zaman həm oxucuları ilə, həm də obrazları ilə söhbət edə bilirlər. Müəllifin gözlənilmədən peyda olması postmodernizm cərəyanında bir ədəbi priyomdur. Bu priyomun uğurlu tətbiqinə yazarın kitabda yer almış eyni adlı hekayəsində tez-tez rast gəlirik:

…”Bir dəfə Pasaj bazarının yanında Musaynan təsadüfən görüşüblər (yadımdan çıxmışdı deyim, bunları danışan adamın adı Musadı), ata-oğul küsülü də olsalar,nəsə, danışmağa, dərdləşməyə ehtiyac hiss ediblər”…

Və ya

…”deyir, mənim həyatımı yaz. Bilmirəm, bu hardan ağlına gəlib.Aradabir rastlaşırıq Musaynan, danışmadığı cəfəngiyyat qalmayıb. Heç nəyi qeyd etmirəm, soruşanda deyirəm, hamısını kəlləmə yazıram, narahat olma”…

Postmodernist əsərlərin özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri də dilin ifadə imkanlarından tam sərbəst şəkildə istifadə etmək, məhəlli, vulqar sözlərdən, jarqonlardan, dialektlərdən və s. istifadədir. Bu məqam da müəllifin hekayələrində diqqətdən kənarda qalmayıb.

“…onun sayəsində gen-geniş oturmuşuq, sərəvəzləmişik, o günahsızın qanına girib harın-harın yol gedirik…” (“Dördüncü sərnişin”)

“Mazanın nıxtı batmışdı.” (“Şair Mazan Şələqulaq”)

“Deyirdi: “levak, ukreplyayet brak(“Mənim həyatımı yaz…”)

“Əlibaba eyninə almazdı arvadının dediklərini, bir sözü vardı: “ayran ellərdən, tərə çöllərdən”…” (“Əlibaba bacı”)

 Dil vasitələrinin uğurlu seçimi müəlliflə oxucu arasındakı barieri yox edir, nəticədə oxucu əsərin içində özünü tapır və yazıçının hədiyyə etdiyi doğmalığın fonunda maraqla mütaliəyə davam edir.

Rasim Qaraca düşündüyü kimi yazır, o, öz gördüyü, şahid olduğu hadisələri, cəmiyyətimizin reallıqlarını, problemlərini hekayələrində əks etdirir. “Şahanə”, “Qəribə Sevgi”,” Nilufər”, “Yağışda gələn qız”,”Tanya” , “Çaqqalla görüş”, “Kəpənəkli günlər”, “Dünyanın ən qorxusuz yeri” acı reallıqdan, fərdi yaşantılardan və müşahidələrdən qaynaqlanan əsərlər silsiləsindəndir.

Bunlardan əlavə, kitabda “Qaranlıqda və ya işıqlar sönəndə” adlı bir dedektiv hekayə və “Lazımı gözləyərkən” adlı pyes yer alır. Bu, müəllifin peşəkarlığının göstəricisidir ki, o bir ədəbi janrda kilidlənib qalmır.

Son olaraq, kitabdan beynimdə ilişib qalan bir ifadəni bura yazıram; bu gün sabah əlli yaşı tamam olacaq, saçlarına hər cür külək toxunub, təkcə zaman küləyindən başqa, necə varsa, elə də qalıb (əminəm ki, hər kəsin bu kitabdan özü üçün oğurlayacağı belə ifadələr kifayət qədərdir) Zaman küləyi Rasim bəyin saçlarına toxunsa da, ruhunu yoxluğa yuvarlaya bilməyib. Qoy hələ uzun onilliklər zaman küləyi bu ruhdan yan keçsin və o, biz oxucuları öz söz xəzinəsinin mücəvhərləri ilə sevindirsin!

 
RASİM QARACA
 
 
 
 
Kənd yazarları, şəhər yazarları
 
 
 
 
 
Belə bir atalar sözü var: bir quşun başı kəndə, arxası şəhərə tərəf olsa, yenə də o quşun arxası yeməlidir. Atalar quş deyəndə hansı quşu nəzərdə tutub bilmirəm, amma bu balaca deyimdə çoxlu məcazlar və hələ axtarsan, poetizm də var.
Əl-qərəz, bizim iki cəbhəyə bölünmüş yazarlar haqqında danışmağa başlamamışdan bu məsəl yadıma düşdü, indi gəlin görək kənd yazarı nədir, şəhər yazarı nə.
Adından da bilindiyi kimi kənd yazarı kənddə doğulur, şəhər yazarı şəhərdə, ancaq bu zahirən belədir. Kənddən gəlib şəhərləşmiş və şəhərdə doğulub hələ də kənd düşüncəsində qalmış nə qədər yazıçı, şair və tənqidçimiz var. Buna görə də onları tanımaq, aşkara çıxartmaq və yeri gələndə zərərsizləşdirmək üçün incə bir gözlüyə ehtiyac vardır.
Alın, bu da sizə gözlük: Kənd yazarı ilk növbədə yerişindən tanınır, həmişə elə yeriyər, elə bil onu irəlidə böyük məqsədlər, vəzifələr gözləyir. Ancaq şəhər yazarı belə deyil, getdiyi yerdə birdən dayanar, qəfildən sağa-sola baxar, başını qəribə şəkildə qovzayar.
Kənd yazarının əli həmişə yaş olar, ancaq şəhər yazarının əli quru olar.
Kənd yazarının əsərlərində at, eşşək, qoyun, it, pişik, toyuq kəlmələrinə rast gəlmək olar, şəhər yazarı daha çox asfalt, svetafor, maşın, domkrat, antena, bulvar və sair sözlər kullanar.
Ancaq, yaddan çıxartmayın, bu aldadıcı ola bilər, çünki bəzi kənd yazarları çoxbilmiş olur və öz əsərlərində şəhər elementlərindən istifadə edirlər.
Kənd yazarları həmişə kənd yazarları ilə oturub durur, şəhər yazarları isə şəhər yazarları ilə. Ancaq çoxbilmiş şəhər yazarı həmişə yanında bir kənd yazarı gəzdirər, çoxbilmiş kənd yazarı da həmişə bir şəhərli yazarın yanında fırlanar.
Kənd yazarları şəhərin səs-küyündən, maşınların siqnalından, gurultusundan şikayət etməz, bunlar ona xoş gələr, şəhər yazarları isə stressə düşər, əsəbləşər.
Kənd yazarları yazanda hıqqanar, şəhər yazarları fısıldayar.
Kənd yazarları peşaba gedəndə şeyini sağ əliylə tutar, şəhər yazarları sol əliylə.
Kənd yazarları yatanda başmaqlarını çarpayının altına qoyar, şəhər yazarları şifonerin üstünə.
Kənd yazarları həmişə sevgi axtarar, şəhər yazarları seks.
Kənd yazarları araq içəndə gözüyumulu içər, şəhər yazarları gözüaçıq…
Saymaqla qurtarmaz. Önəmli olan kənd yazarlarıyla şəhər yazarlarını tanımaq, onları ayırmağı bacarmaqdır. Bəzən onlar biri-birinə qarışmış olur.
“İkinci əl” kənd yazıçıları da var, onların ataları kənddə doğulub, özləri şəhərdə. Ancaq yenə də atdan-eşşəkdən, itdən-pişikdən yazarlar.
Hətta “üçüncü əl” kənd yazarları da var, ataları şəhərdə doğulsa da yenə də yazılarından kərmə qoxusu gəlir.
Kənd yazarları ilə şəhər yazarları arasındakı barışmaz ziddiyyətlər ədəbiyyatımızın inkişafına zərbə vurur, qardaşlar.
Məncə yuxarıdakı atalar sözünü dəyişdirib belə yazmaq lazımdır: Bir yazarın üzü kəndə, arxası şəhərə tərəf olsa, yenə də o yazarın arxası…
 
2013

Опиши мою жизнь

 

Рассказ

 

Автор:  Расим Караджа

 

 

 

Говорит, опиши мою жизнь. Сначала не принимаю эти его слова  всерьез, а он говорит как бы сам с собой, без умолку рассказывает разные старые истории, сыплет случаями из прошлого. Может и догадывается, что ничего писать не буду, но убедил себя в обратном.

Рассказывая, по ходу сортирует,  иногда говорит «Это не пиши», или наоборот, не может не отметить, подчеркнуть какой-то особо важный для него момент «Смотри,  вот это напиши  обязательно!».  А истории-то  столетней давности.  Говорит, мой дед прожил 97 лет.  Мол, причина такого долгожительства – хаш ел раз в неделю. Маленькое строение, чуть ли не каменная будка, на которой вывеска «Ремонт обуви» когда-то было лавкой его деда, тканями торговал: в 37 году советская власть отняла все его состояние, но эту лавку почему-то не тронула.

Дед его совершил паломничество в Кербелу, но как был приблатненным, так и остался.  На войну не пошел, прикинулся больным. У него своя присказка была: «Мужчина должен умереть не в бою, а в постели, на женщине». Любил поигрывать горстью николаевских десяток в кармане. Спрашивают, зачем так делаешь? Отвечает, что когда золота касаюсь, настроение улучшается. Сравнительно недавно умер, в 1987 году. А родился в 1890-м.   

Однако уже отец его прожил отличную от дедовской жизнь, рос сам по себе, часто ездил в Россию, выпить был не дурак, любил покайфовать, погулять. Был какое-то время при деньгах, случалось,  что сидел без гроша. Некоторое время работал в доставшейся ему лавке тканей, раскрутил ее, увеличил навар.   

В 70-м году открыл рядом с универмагом магазинчик смешанных товаров. Вывеску над ним состряпал собственноручно, да еще и со смешной ошибкой. Но не стал исправлять, дескать, пусть так и останется. Привозил товары из России, был арестован, отмотал срок, вышел. Почему-то бросил их мать, вот дети и выросли в безотцовщине, не учились, не вышли в люди. Поэтому-то я и стал сапожником, говорит. Однако с отцом они все же помирились в 2001, незадолго до его смерти.  

Случилось это так. Около рынка «Пассаж» Муса повстречался с отцом (забыл сказать, этого рассказчика зовут Муса), и хотя у отца и сына отношения были прохладные, на этот раз почему-то оба почувствали потребность пообщаться, излить душу. Сели за столик в чайной на открытом воздухе, пили чай, балакали о том, о сем. В то время в Баку только появились «Nissan-Maxima». Глядя на проезжающую по улице мимо чайной новенькую «Nissan» отец брякнул: «Смотри, вот это тачка! Если уж суждено помереть под машиной, пусть это будет «Nissan-Maxima»!»

Не прошло и месяца, отец возвращался домой вечером, когда откуда-то из темноты  вынырнула машина, не «Maxima», но все «Nissan» – «Altima» и сбила его.  Он был сильно покалечен, женщина, с которую он жил, отказалась смотреть за ним, поэтому привезли его к бывшей жене, но спасти так и не смогли. Каждый день он стонал, ныл, кричал. Может, все же не умер бы…   да постелили ему в отдельной комнате, на железной кровати с сеткой.  

Однажды днем он заорал особенно сильно, но никто не обратил внимания, привыкли уже.  Оказывается, когда он извивался от боли, поднял и нечаянно просунул голову между искривившимися никелированными прутьями  кровати, а потом опустил. Кричал, орал весь день, звал на помощь. А когда открыли дверь, было уже поздно…

Вот такой человек жил на свете. Говорит, на память мне осталась от него такое двустишие – отрывок мейхана:

Слышал, гуляешь ты с парнем одним,

Модно одетым бывшим  мусульманином…

*

Говорит, рос я шустрым, но никого постарше рядом не оказалось, чтобы наставить меня на правильный путь, дать состояться.  Было мне примерно лет 10-12, из обрезков досок и ящичных дощечек  сколотил себе коробку, покрасил, прикрепил две проволоки – одну как шнур для питания, вторую сверху как антенну, а вместо экрана прилепил зеркало.

Короче, сварганил себе «телевизор», даже смотрел на нем передачи.  Как? Ставил этот «телевизор» напротив черно-белого телевизора «Орск» дома, каналы которого приходилось переключать щипцами для колки сахара и экран «Орска» отражался в зеркале ящика. Так и смотрел передачи на ящике, который смастерил собственноручно.

В 92-м году пришлось голодать, ни работы, на заработка. Через-через, по протекции знакомого, да еще и подсластить пришлось, устроился на работу на птицефабрику. Каждый день приносил полную сумку куриных голов и раздавал соседям.

Однако с работой пришлось расстаться.  Получилось это тоже случайно, увидел в бухгалтерии, в документах напротив своей фамилии слово «птицелов», (птичник) это взбесило меня,  счел оскорблением, наговорил начальству дерзостей, оскорблений, сцепился с ними, так и ушел, хлопнув дверью.

На этой же птицефабрике работала женщина по имени Зарифа, поглядывала на меня выразительно, я тоже, так и переглядывались, пока не решили встретиться. Вообще, куда бы ни пошел, встречаю женщин по имени Зарифа, нескольких женщин, которые были в моей жизни, звали Зарифа. Это рок какой-то. И жену мою звали Зарифа, и маму…

Денег на такси не было, сели мы на автобус №25. Когда он отъезжал от Бешмертебе по направлению к Гагаринскому мосту на второй остановке всегда стоял долго, пассажиров добирал.  Водитель не выключал мотор, автобус мелко дрожал, это раздражало. Зарифа сидит рядом, торопится, говорит, у меня всего час времени, должна вернуться на работу. Да еще и жара, духота, мозги прям выкипают, так и застываешь с устремленными куда-то в пространство глазами без единой, точнее, с одной только мыслью в голове. 

В автобусе стоял галдеж учеников турецкого лицея, что находился рядом, а слева выходила к метро «Низами» улица, всегда изрытая ремонтными работами. И довольно часто по этой улице кто-то торопился добежать до автобуса, словно это улица была подготовлена для сценки «бегущий по изрытой улице до автобуса человек»: не раз, встречаясь с Зарифой, наблюдал этот эпизод. 

Справа был двор, вымощенный старыми и битыми каменными плитами, на одном краю двора видимо, столовая или чайхана,  потому что там стояли столы, за которыми сидели рабочие и торопливо поглощали сосиски с хлебом или пили чай. Один ел, левой рукой упираясь в колено, другой левой поддерживал равновесие колченогого стола на неровном полу,  а правой обмакивал сосиску в горчицу, третий сосредоточенно снимал обертку сосисок. И всегда кто-то наливал чай из чайника с подвязанной бечевкой к ручке крышкой. А из траншеи долгостроя на улице там и сям торчали ручки лопат, ломов. 

Эта улица напоминала мне пациента стоматолога, так и оставшегося с разинутым ртом, в который стоматолог побросал свои инструменты и ушел, словно не мог вернуться. А наш автобус стоял на остановке и не мог стронуться с места. Каждый раз, когда мы с Зарифой в  обеденный перерыв ехали по этому маршруту, автобус дрожал мелкой дрожью, иногда по изрытой улице  бежал к автобусу человек, рабочие сидели в этой чайхане…

Мы с Зарифой сидели на заднем сиденье рядом, но отстраненно, как чужие, потому что она жила в этом квартале, кто-то из соседей мог увидеть, узнать. По ее томным глазам видел, что она хочет меня, я тоже томился по ней, таял, чуть не растаял тогда.     

Я брал у своего друга ключи от его квартиры, и примерно раз в неделю мы ездили туда на часок. Друг был оппозиционером, существовала реальная опасность прослушки его телефона с последующей установкой скрытых камер в квартире для съемки постельных сцен, как это водится, поэтому по его настоянию мы не упоминали ключ в телефонных разговорах. «Когда тебе будет нужен ключ, скажи: можно возьму книгу Чехова?». А когда возвращал ключ, надо было сказать «Азиз, хочу вернуть тебе Чехова». Один раз, когда я забыл всю эту конспирацию, и друг очень сильно рассердился.

Есть у меня такая привычка, почти как болезнь, загадываю и смотрю на номер первой попавшейся машины или автобуса, суммирую цифры и делю на три, если делится, значит дело выгорит.  А на этот раз номер автобуса не делился без остатка, стало ясно, что с Зарифой у нас не получится.  Тем не менее поехали на квартиру, поднялись на лифте на третий этаж, открыли сейфовую дверь сначала малым, потом большим ключом…

Несмотря на примету, все пошло как по маслу, я был на седьмом небе, Зарифа тоже осталась очень довольна. Перед тем, как выйти, у двери, она долго осыпала меня страстными поцелуями. Вечером вернул «книгу Чехова».

Продолжалась это довольно долго. Суммы на номерах то делились, то не делились, и я уже почти разуверился в своей примете, как один раз, когда сумма не поделилась на три, сработало, случилась неприятность. Свидание прошло хорошо как всегда, и Чехова вернул как Азиз велел, а на следующий день он позвонил и сообщил, что из дома пропал сувенир с надписью «Аллаху Акбар!» * арабской каллиграфической вязью.

С того дня на сердце словно трещина легла. Встречаться мы с Зарифой продолжали, однако я уже был готов расстаться с ней. Какое-то время мы встречались так, как рассказал, тайно, а потом стал открыто ходить к ней домой… 

Ровно шесть лет содержал ее. Как? Да никак. Она хотела ребенка, сделал.  Делился заработком, пока наконец мой старший сын не поставил мне условие: или мы, или она. Я выбрал свою семью, но даже тогда не мог расстаться с Зарифой сразу.

В подъезде, где она жила, шли ремонтные работы. В обеденный перерыв рабочие попросили у меня разрешения оставить свои инструменты в коридоре квартиры, «А то из подъезда свистнут». Я согласился, неудобно отказать, мы ж мусульмане, как можно?..

Увидев инструменты в коридоре, Зарифа неожиданно закатила скандал, они и правда были замызганные. Какое ты имеешь право?! Ты кто такой в моем доме распоряжаться и всякое такое… Значит,  права не имею? Кто я такой, говоришь? Это был повод, собрал я свое барахло и хлопнул дверью, разошлись, как в море корабли. Потом она много раз вызывала меня на разговор, даже сестру свою подослала послом. Однако я мужчина, не стал лизать то, что сплюнул. * (азербайджанская пословица (поговорка), означает непоколебимость, необратимость решения, …)

У нее была дочь до меня, хотела еще и мальчика, но снова родилась девочка. У меня есть знакомый врач, всегда чиню ему туфли, мы обратились к нему в начале беременности.  А он очень хороший человек, оказалось, не желал делать аборт, чтоб не родилась девочка, поэтому всем врал, что будет мальчик. Так и в нашем случае, вот родилась девочка.

Тогда Зарифа тоже пошумела, покричала,  однако было уже поздно. Зарифа тоже хлебнула горя, была из семьи беженцев,  два старших брата у нее погибли на первой Карабахской войне в начале 90-х. Родители у нее умерли, а вот дед до недавнего времени был жив. Рассказывал, что «самого Гитлера видел». И немецкий знал немного.  

Как-то раз, когда зарубежная благотворительная организация раздавала помощь переселенцам, дед нацепил все свои ордена-медали и пошел получать свой пай.  А благотворительная организация  оказалась немецкой. Вот молодежь и стала прикалываться, подняла старика на смех – ты награды получил за то, что в немцев стрелял, они тебе паек выдавать не станут, спрячь свои медали скорее. Старик испугался, оставил дома медали и заявился снова.

Не знаю, как он воевал, сколько немцев убил, но был он очень добрым, мягкосердечным. Он даже шоколадки или печенье  в форме животных начинал поедать сзади, не мог есть глядя им в морды (глаза). Сам признавался, что за всю свою жизнь даже курицу не зарезал.  

Ей-Богу, ну что сказать, жили мы с Зарифой хорошо.  Наша любовь стала самой долгой и страстной из всех других в моей жизни. Она была из тех женщин, которых надо любить сзади.  Как бакинцы говорят, сзади пионерка, а спереди пенсионерка. Если бы не ее ворчливость, перепады настроения. Чуть что, сразу в слезы. И хитра была, догадывалась о том, что никому в и голову не пришло бы.

Вот, например, сняли мы новую квартиру, переехали туда. Уже через месяц, развешивая выстиранное белье на веревке, все она разузнала  про жильцов в доме напротив.  Этот живет один, никого у него нет, кроме дочери, да и та навещает его раз в месяц, у такого-то  такая-то любовница, а этот в черном пальто  свекор вот этой, а такой-то купил каждому сыну по квартире в этом подъезде и тому подобное.

Однажды ночью разбудила меня, и как вы думаете, что сказала? Сосед снизу Агасеид ворует кирпичи со стройки рядом. Спрашиваю спросонок, с чего ты взяла-то?  Говорит, каждые двадцать минут открывается дверь, по звуку шагов знаю, что Агасеид несет что-то тяжелое и с грохотом ставит на балконе, а через двадцать минут все повторяется снова. Ну, у меня и слов нет, сказал я и снова заснул…

Однажды полиция задержала ее у здания Милли Меджлиса* (название парламента в Азербайджане, переводится как «Национальное собрание»). Зарифа там проходила, а два  парня сцепились, вот полиция и замела их, а ее как свидетельницу тоже доставили в полицию.

Спрашивают ее, в чем дело? Понятия не имею, говорит, я из больницы возвращалась. А что за дырки на твоих венах? Отвечает, говорю же вам, из больницы возвращалась, ходила кровь сдавать за деньги, регулярно продаю, хотите, позвоните в больницу  и спросите. Полицейские увидели, что просто так, легко ее не разведут, заявили «выписываем штраф на 100 манатов за то, что скрываещь правонарушение, хотя очевидец». А она сначала повелась, даже позвонила подруге и попросила 100  манатов. А потом опомнилась и заявила: «Я продаю 200 грамм крови за 25 манатов, а сейчас должна вам 100 платить?! Нет уж, дудки! Даже если отец мой из могилы восстанет, ни копейки не дам!  Хотите, сажайте меня тоже, погощу у вас недельку-другую».  Видят, не удалось развести, решили отпустить.  Полицейский,  который провожал ее к выходу, спросил, ханум, а вы замужем? Она говорит, да, только он не азербайджанец, а русский. Он на заработках в России, поет там на свадьбах. Может слышали – Виктор Цой? А полицейский – нет, не слышал. Вобщем, отстали от нее. 

Такая вот женщина, за языком не угонишься (не язык, а бритва).

Говорит, опиши мою жизнь. Не знаю, откуда это в голову Мусы втемяшилось. Мы с ним  встречаемся иногда,  чепухи разной при этом он наболтал мне с вагон и маленькую тележку. Ничего не записываю, разумеется, а когда он спрашивает, отвечаю, что все у меня в голове записано, не беспокойся.

Говорит, я коренной бакинец, в детстве жил за Шахматной школой, в еврейском квартале. В молодости, чтобы девицу найти, проблем не было. Раньше на месте шахматной школы была столовая, можно было купить пива, открытые вкусные такие гутабы к нему, потом и пивные автоматы поставили, чтобы полилось пиво в кружку, надо было бросить в щель не монетки , а жетончик.

А однажды, когда мы с отцом проходили, увидел огромных крыс. И не одну-другую ээ, а целую стаю. Грызли рассыпанную на асфальте около мусорных ящиков колбасную кожуру, объедки разные. У меня прям глаза на лоб полезли… 

В школе, где я учился, учеников было больше положенного. А учителя все евреи и армяне. Единственной азербайджанкой в школе была учительница биологии,  ее звали Зарифа. Незамужняя. А фигура у нее была, машаллах! Oна и стала, можно сказать, моей первой любовью. Говорю любовь, потому что это было не только чувство с моей стороны, а взаимоотношения.  

Когда мы с моим дружбаном Арифом  учились в девятом классе, сговорились и стали откровенно глазеть на нее, шептались почти напоказ, это не заметить было невозможно, Зарифа занервничала. Вместе и написали письмо с объяснением в любви от моего имени, заложили его в книгу и я передал нашей муаллиме. Как мы написали в письме, какими именно словами,  теперь точно не помню, общий смысл был таков, что люблю вас, день и ночь думаю о вас, жить не могу, ну и так далее.

Через день на  уроке математики открылась дверь, это была Зарифе муаллиме,  сказала, можно Мусу на минутку? Конечно, никто ни о чем не догадался, но у меня ёкнуло сердце. Я закрыл за собой дверь и встал перед ней в школьном коридоре опустив голову, терзаемый сомнениями.  «Ну, что ты хотел сказать мне? Говори!» – с требовательно сказала она. Но мне не хватило духу, так и стоял перед ней молча. Это продолжалось довольно долго, пока она не смилостивилась: «Ладно, иди..».

Некоторое время мы так играли с ней в эти гляделки, с которой обычно начинается любовь – она улыбалась завидев меня, откровенно, всеми средствами поощряла. Увидев, что с таким мямлей как я ничего не получается, однажды после занятий остановила: «Хочешь, буду заниматься с тобой биологией или английским?». Ответил хочу. С того дня стал ходить к ней домой, там она и открыла для меня большой и красочный мир любви и секса.

Вот, напиши и это, говорит, словно очень мне нужен весь этот бред.

Говорит, очень любил разговаривать со своей мамой. Рассказывал ей все, что случалось в школе, какие оценки получил, сколько голов забил,  даже про то, в каких девчонок влюбился, какие в меня влюбились. 

Однажды на нашей даче в Новханы мы собрались на пляж. Зашли в море с двумя автомобильными камерами в качестве спасательных кругов, отплыли от берега. Увлеклись и  заплыли  так далеко, что люди виднелись как точки, какая из них папа?  Поднялся ветерок с берега, окреп, стал сносить нас в открытое море. Сколько ни звали, ни кричали, никто нас не слышал. Мама обычно мнительная женщина, часто тревожилась по пустякам. Однако здесь на кону была моя жизнь, и ее целью было спасти не столько себя, а меня. Она хватала меня  то за руку, то за ногу, гребла в неудобном положении то одной, то другой рукой против ветра, я помогал ей как мог, и выгребла, наконец, вытащила меня. Тогда мне было десять лет…  

А потом мама и папа расстались. Отец был хороший, любил нас, однако когда мамы не было дома, приводил женщин, однажды привел девицу, а мама неожиданно вернулась и застукала их. Мама говорила, я и так знала, что он гуляет, однако всегда считала, где бы и как бы ни гулял,  главное, пусть не оскверняет мою постель, потому молчала про его похождения, даже говорила «Левак укрепляет брак». Однако вид какой-то потаскухи, только что побывавшей в ее постели,  сильно задел ее. 

Так и не помирилась с отцом за всю жизнь. Папа очень старался, заходил то справа, то слева, из кожи вон лез, засылал каких то свах, однако не помогло. Мама была необычная женщина, знала себе цену, мужчины на улице всегда обращали на нее внимание, хотя никто не осмеливался подойти, познакомиться, хоть слово сказать. Она не боялась мужчин, умела двумя-тремя словами осадить любого нахала. Была здоровой, сильной женщиной, в юности  даже стала чемпионкой республики по самбо. Когда после папы у нее появился мужчина она не скрывала свои отношения от меня и младшей сестренки. Он был известный человек, актер Аздрамы, но семейный. Однако содержал маму, иногда и нас с сестрой водил гулять, кормил разными вкусностями и сладостями.

Они жили так долгие годы, мама объяснила нам, что в этом нет ничего стыдного. Было бы стыдно, если бы она часто меняла мужчин.

А ведь жили они с отцом дружно, никогда никаких ссор и скандалов до того случая.

Как-то раз, уже после того, как они расстались, ни с того ни с сего отец зашел к нам и остался ночевать, на другой день тоже. Мама не возражала, но спали они в разных комнатах. Сказала нам, это ваш отец, пусть живет. Прошла неделя, мама вернулась домой поздно, после двенадцати. Был видно, что папа очень злится, но на его вопрос «Где ты была?!» мама отрезала «А тебе какое дело?». Он не нашелся, что сказать, да и не смог бы, не хватило бы пороху. Этим все и кончилось. Папа ушел и больше не возвращался, нашу дверь не открыл ни разу.  Маме одной очень трудно было растить нас. Как только она не изворачивалась, преподавала в школе, репетиторствовала, даже мыла в ресторана посуду, когда не хватало денег, а все знают что это такое, но так и не простила отца, не унизилась перед ним из-за денег. Гордая была женщина, свое достоинство не роняла ни за что.    

Уже на закате жизни взяла под опеку одинокую соседнюю старуху, ухаживала за ней, чтобы она после смерти завещала свою квартиру нам, урывала кусок у нас, чтобы накормить ее.   Но мама умерла раньше, чем эта русская старуха, она пережила маму на пять лет.

Мама была особым, очень доброй души  человеком. Не раз приводила с  улицы домой каких-то беспризорных детей, купала, оставляла жить на пару-другую дней, одевала в нашу одежду и отпускала.

Никогда не забуду, был такой мальчик по имени Ровшан. Жил у нас месяц, потом ушел, как и другие, не знаю куда, исчез из нашей жизни. И вдруг однажды позвонил, тогда появились мобильные телефоны, и говорит, «Тетя Зарифа, подошел на Торговой к одной тете и попросил купить мне поесть, она сказала, если воровать не будешь, пойдем ко мне жить. Уже два дня живу у нее. Ей 58 лет, муж у нее умер, купила мне мобильный телефон, а сама в туалете работает, в баре. Говорит, будешь себя хорошо вести, летом тебе компьютер куплю. Это мой номер, тетя Зарифа, запиши. Эта тетя похоже, хороший человек, но на всякий случай решил сказать тебе, где остаюсь, с кем живу». Вот каким доверием мама пользовалась у сирот беспризорников…

У матери была отдельная комната, даже ложась спать, иногда не выключала телевизор, не знаю, почему так делала, но если он  отключался, когда например, вырубалось электричество, вставала и бодрствовала до утра…

Сказки, которые она рассказывала нам в детстве, потом я ни разу не встретил ни в одной книжке. Оказывается, она придумывала их сама. И еще ей не нравились густые, толстые мужские брови, говорила, надо мужчинам тоже дать право по мере надобности выщипывать, хотя бы до элементарной аккуратности и симметричности.

А когда мама умирала, вытащила из-под подушки шкатулку, подарила мне золотое кольцо, а сестре «меджидиййе»*(золотая османская монета) Они достались маме в наследство от ее матери. В шкатулке были конфеточные обертки, сестра спросила, а это что? На лице мамы промелькнуло странное выражение, мы так и не поняли, ей больно, или стыдно, или она пыталась улыбнуться.

Наконец, с трудом проговорила, что в школе меня любил мальчик, каждый раз при встрече дарил конфеты, это обертки от тех конфет.

Кто знает, какие еще тайны хранились у нее в сердце? Теперь вспоминаю, что и я собирал в спичечный коробок и носил в кармане жвачку, выброшенную девочкой, которую любил…  мама завещала, чтобы ее похоронили недалеко от дороги, чтобы иногда хоть что-то слышать в той мертвой тишине. Так и сделали. Мама покоится на кладбище в Новханы, недалеко от дороги. Как будто в мире и не было такой женщины-атаманки…  

Муса рассказывает все это, каждый раз, завидев меня, начинает разговор. Вот и это напиши, говорит, опиши мою жизнь. У него не хватает чуть ли не половины коренных зубов и резцов,  носит вставную челюсть, к тому же не очень хорошо подогнанную, болтается во рту при разговоре, влияет на дикцию. Не сегодня-завтра ему стукнет 57, а говорит и в молодости, чтобы девицу найти, проблем не было, да и щас нету,.есть у меня под рукой хорошие телки, молодые свежие штучки, вызываю их, приходят, когда захочу.  

Как-то раз одна из таких знакомых девок позвонила мне, говорит «Хочешь сняться в кино?». Приехал, дескать зарубежный режиссер, хочет снять порнофильм. Уж не знаю как вышел он на эту телку, объяснил задачу, добавил, что «Плачу 500 евро». Условие – на одну женщину должны непременно быть двое мужчин. 

Эта девка бикса перебрала всех знакомых мужчин, и решила, что справлюсь с этим делом лучше всех именно я. Однако я должен был найти и привести кого-то из своих друзей в качестве второго. Я согласился, и сказал своему другу Акперу, был у меня такой друг, он тоже согласился. Но и мы поставили условие, чтобы не видно было наших лиц, а то сраму не оберешься. Режиссер согласился. Все получилось, как хотел заказчик, и рассчитался он с нами полностью. 

Но баба эта взяла себе 300, а нам с другом досталось по 100 евро. Однако поняв, что я недоволен, и шепнула мне на ухо, что когда позовешь,  приду к тебе бесплатно. На том и поладили, а она сдержала свое обещание, как дочь настоящего мужчины. 

Как-то раз повстречался с Мусой в автобусе. Он начал разговор с того момента, на котором остановился в прошлый раз, словно и не прошло месяца полтора. У него изо рта невыносимо воняло, с близкого расстояния выдержать невозможно.  Однако бог милостив, он сошел быстро, проехав всего пару остановок. А когда сошел, споткнулся так сильно, что чуть не растянулся  на тротуаре, однако удержал равновесие. Посмотрел в окно автобуса на меня с улыбкой, и сделав знак рукой, что-то сказал. Насколько понял, хотел сказать «И это напиши!». 

 

Перевод: Чингиз Султансой 

 

ŞvartsMan

Dağıdıcılıqdan yaradıcılığa

e s s e 

 

Yalnız bir tənqid var: yeni nəsə demək.
Yalnız bir etiraz var: yeni nəsə yaratmaq.
Qalanları Tinto Brassdır.

 

 

 

I. ZƏRDÜŞT BELƏ DEDİ

 

Also sprach Zarathustra:

Und wer ein Schöpfer sein muss im Guten und Bösen: wahrlich, der muss ein Vernichter erst sein und Werthe zerbrechen.
Also gehört das höchste Böse zur höchsten Güte: diese aber ist die schöpferische.

(almancadan tərcümə)

 

Zərdüşt belə dedi:

“Və kim yaxşının və pisin yaradıcısı olmaq istəyirsə: həqiqətən, əvvəlcə bir məhvedici, dəyərləri
dağıdan adam olmalıdır.
Buna görə də ən böyük pislik ən böyük yaxşılığa aiddir: yalnız budur yaradıcılıq”.

Azərbaycanda yazıçılar yaradıcılıqla məşğul olur. Amma onlarda dağıcıdılıq yoxdur.
Yaradıcılığa gedən yol dağıdıcılıqdan keçir. Yazıçılarımızın əsərlərini oxuyursan, orada
dağıtmaq, qarşı çıxmaq, üsyan yoxdur. Onlar heç bilmirlər nəyi, necə və nə üçün dağıtmalıdırlar.
Onlar nələrisə dağıtmadan yaratmaq istəyənlərdir. Onlar əsl yaradıcı adam deyillər.

KİM YAXŞININ VƏ PİSİN YARADICISI OLMAQ İSTƏYİRSƏ,

Burada yaxşını və pisi xeyir və şər kimi də, işıq və qaranlıq kimi də başa düşmək olar.
Yaradıcılıq özündə həm yaxşını, həm də pisi birləşdirir. Yaxşı və pis ayrı bir şey deyillər, onlar yin və yang kimidirlər, zidd deyillər, harmonik bir bütündürlər. Bizdə hansısa şairin və yazıçının yaradıcılıq gecəsi keçirilir. Bu çox gülməlidir. Axı o adamın sözlərində və yazısında dağıdıcı heç nə yoxdur. Dağıtmadan necə yarada bilərsən? O yazıçı yaxud şair mövcud dəyərləri qoruyub saxlayıb və onlar üzərində nəsə tikib yaradıb. Bu sadəcə özünüaldatmaqdır. Bir binanı tikmək üçün tikiləcək yerdə olan ev yaxud həyət sökülməlidir. Bir uşağın doğulması üçün ananın bətni yarılmalı, qanamalıdır. Bir bitkinin yaranması üçün toxum qabığını qırmalıdır. Yəni dağıtmaq və
yaratmaq. Parçalanmaq və doğulmaq. Təbiət bunun üzərində qurulub. Həyat təkcə pis və təkcə yaxşıdan ibarət deyil. İkisini də özündə birləşdirəndir yaradıcı adam.

..HƏQİQƏTƏN, ƏVVƏLCƏ BİR MƏHVEDİCİ, DƏYƏRLƏRİ DAĞIDAN ADAM

OLMALIDIR.

Azərbaycanda çoxlu yaradıcılıqla məşğul olan adama rast gəlirsən, amma onlar yaradıcı deyillər.
Onlar yaradıcılıqla məşğul olurlar, amma yaradıcı deyillər. Onlarda yaxşı və pis yoxdur. Onlarda əxlaq və əxlaqsızlıq yoxdur. Onlarda səssizlik və səsin dalğalanması yoxdur. Ölü düşüncə və ölü ruhlar var. Onların yazılarında daim başqaları var -özündən başqa. Onların yazılarında danışan ruhları və axan qanları yoxdur. Yazanda özlərini eşitmirlər, başqalarını eşidirlər. Qorxurlar ki, tam istədiklərini (seksual motivli) yazsalar, sabah ailəsi və qohumları oxuyar. Onların cümlələri səliqəli, əxlaqlı və tabutda yatan ölünü xatırladır.
Onlar yaşadığı cəmiyyətin dəyərlərinə qarşı çıxa bilməyən və yeni dəyərlər yarada
bilməyənlərdir. Onlar mövcud dəyərləri qoruyan və davam etdirən yaradıcılığa aidiyyatı olmayan “yaradıcılar”dır. Bütün yaradıcılıqlar dağıdıcılıqdan başlayır. Əgər sən dağıtmırsansa, yarada bilməzsən. Dağıtmayan adam yaratmağı necə bilər ki?! Hər dağıcılıqda yaradıcılıq, hər yaradıcılıqda bir dağıcılıq var.

BUNA GÖRƏ DƏ ƏN BÖYÜK PİSLİK ƏN BÖYÜK YAXŞILIĞA AİDDİR : YALNIZ

BUDUR YARADICILIQ.

Burada nə demək istənilib? Niyə ən böyük pislik ən böyük yaxşılığa aiddir? Məsələn, mən bütün azərbaycanlıların -varlısı, kasıbı- öyrəşdiyi və yaşadığı 5 qaydaya zidd çıxıram: Qoyun əti yeməyə, toya, yasa getməyə, nikaha və uşaq sahibi olmağa. Çünki bu qaydalar bizim daha yaxşı, dərin insan olmağımıza əngəldir. Azərbaycanlıların bu xətirlərinə dəyir, inciyirlər səndən. Bir az
təkid etsən, nifrət edərlər səndən. Hətta düşünərlər ki, sən onlara ən böyük pisliyi edirsən.
Halbuki mənim bu pislik kimi görünən qaydalarım sənə ən böyük yaxşılığımdır, sadəcə sən anlamırsan. Sən bu böyük yaxşılığımı ən böyük pislik kimi başa düşürsən. Bu, mövcud dəyərləri dağıtmaq və yeni dəyərlər yaratmaqdır. Pislik kimi görünən yaxşılıqdır yaradıcılıq. Mənim yaradıcılığım (roman, hekayə, esse) yaradıcılıq deyil, dağıdıcılıqdır. Mən sənin içindəki çürüyüb iy verən əxlaqı məhv etmək, dağıtmaq istəyirəm. Mən dağıtmaqla məşğulam, buna görə bunu pislik kimi başa düşürsən. Mənim pisliyim yaxşılığımın içindədir, mənim dağıdıcılığım yaradıcılığımın içindədir.

 

II. BÜTLƏRİN QÜRUBU

 

Nietzsche-nin belə bir kitabı var: “Götzen-Dämmerung oder Wie man mit dem Hammer philosophiert”. (Bütlərin qürubu (alatoranlığı) yaxud Çəkiclə necə fəlsəfə edilir) 20-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatında iki büt var: nəzmdə M.Ə.Sabir, nəsrdə Mirzə Cəlil. Mənə görə 21-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatı bu bütlərin qürubu olmalıdır. Sabirin də, Mirzə Cəlilin də psixologiyadan xəbərləri yox idi, halbuki özləri Froyd, Yunq və Adlerin əsrdaşları olublar.
Onları oxumayıb, tanımayıblar. Yazıçı xalqın ruhudur. Bu gün Azərbaycan xalqının ruhu Sabirin, Mirzə Cəlilin yazıları kimi tənqidi, realist, aşağılayıcı, şikayətçi, ciddidir. Sabir və Mirzə Cəlil bu xalqın şüurunu təmizlədilər, şüuraltını yox. Halbuki insanın hərəkət və düşüncələrinin anbarı şüuraltıdır. Onlar işlərini yarımçıq gördülər. Tamamlamaq isə mənim işimdir!

Kitabın adına diqqət edin: Büt və çəkic. Bunları birləşdirən nədir? Bütlərin qürubunu gətirən nədir yaxud fəlsəfənin çəkiclə nə əlaqəsi var?
Niyə balta yox, mişar yox, bıçaq yox, məhz çəkic? Çünki çəkic yeganə alətdir ki, həm
dağıdıcılığı, həm də yaradıcılığı özündə birləşdirir. Dağıtmaqla yaratmağı yalnız o bilir.
Heykəltəraşların sevimli aləti odur. Yalnız çəkiclə daşlaşmış bütləri sındırmaq olar. Nietzsche demək istəyir ki, mənim fəlsəfi silahım qələm, qılınc, yaxud tapança deyil, ÇƏKİCDİR. Yəni mən sənin min illərdir bağlı olduğun dəyərləri çəkicimlə dağıdıram və dağıda-dağıda yeni dəyərlər yaradıram. Çəkiclə fəlsəfə – heykəltəraş yaradıcılığıdır.

Yaradıcılığın aləti qələm yox, çəkicdir. Çünki o dağıdaraq yaratmağı bilir. Bizim ədəbiyyatın da Sabir və Mirzə Cəlil adlı bütləri var. Bütlər hər yerdədir, sadəcə görmək lazımdır. Bu iki bütü mütləq dağıtmaq lazımdır ki, dağıcılıqdan yaradıcılığa keçə biləsiniz. Azərbaycan ədəbiyyatında M.F.Axundov, M.Ş.Vazeh, S.Ə.Şirvani, Y.V.Çəmənzəminli, C.Cabbarlı kimi dağıdıcı və yaradıcılığı özündə birləşdirən şəxslər olub və amma bütləşməyiblər. Azərbaycan xalqı və yazıçıları ən çox yuxarıda adını çəkdiyim iki şəxsi bütləşdirdilər, etalonlaşdırdılar. 21-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatı nəsə yaratmağa çalışmamalıdır, əksinə dağıtmaqla məşğul olmalıdır.
Yeni dəyərlər, yeni ədəbiyyatlar bu cür yaranır. Xarabalıqlar görməyincə yeni evlər yaranmır.
Xəstəlik olmasa sağlamlıq dəyər qazanmır. Ölüm olmasa həyat məna kəsb etmir. Həyat dağıdıcılıq və yaradıcılıq arasında keçiddir, ikisi arasında balansdır. Bir tərəzinin iki gözü kimi, bir qəpiyin iki üzü kimidir. Dağıdıcılıq və yaradıcılıq kişi və qadın kimidir: seksdə kişi içində olanı qadının bətninə dağıdır, qadın isə bu dağıcılığı uşağa çevirərək yaradıcılığa yüksəlir.

Dağıtmaq və yaratmaq. Yaradılış bunun üzərində qurulub. Yalnız bu iki metamorfozu anladıqda özünə yazıçı deyə bilərsən. Və o zaman sənin yazında ilahi və şeytani pıçıltılar eşidilməyə başlayacaq. Və o zaman sənin əsərlərin yaradıcılığın dənizində güclü gəmi kimi dalğaların üzərində sonsuz üfüqə doğru üzəcək.

17. 10. 2021
Bakı.

 

 

Samir Imanov

 

Arzularımın rəqsi

 

 

 

 

Əlil arabasından istifadə etməyə məcbur qalsam da, fiziki
görünüşüm fərqli olsa da, hərəkətimdə çətinliklər olsa da heç
zaman bunlara görə kompleks keçirməmişəm, insanlardan
utanmamışam, ictimai yerlərdə sıxılmamışam. Mənə qəribə
nəzərlə baxan insanların baxışları heç vaxt işimə və ya
əyləncəmə mane olmayıb. Kompleks keçirdiyim və etməyə
utandığım cəmi bir şey vardı. Rəqs etmək. O şənliyədək heç
bir məclisdə, toyda oynamamışdım və hətta cəhd eləməyə
belə çəkinirdim. Hətta bacımın və qardaşımın toy
məclislərində də bunu etməmişdim. Bir çox məclislərdə
yaxınlarım, dostlarım məni rəqs etməyə dəvət etsələr də,
bunun üçün dəfələrlə israr etsələr də xeyri olmurdu. Imtina
edirdim, utanırdım, kompleks keçirdirdim. Bəzən evdə
qulaqlıqda musiqiyə qulaq asa-asa gözümü yumaraq
xəyalımda rəqs edirdim. Bütöv bir rəqs meydançasını
xəyalımda o baş-bu baş süzürdüm. Bu vəziyyət uzun illər
davam etdi. Ta ki 1 saylı Sağlamlıq İmkanları Məhdud
Gənclərin Peşə Reabilitasiya Mərkəzində təşkil edilən bir
şənlikdə iştirak edənədək. Ramazan bayramı münasibətilə
təşkil edilən şənliyin musiqili qonaqları dəyərli müğənnilər
Elşad Qarayev və Sevda Eyvazova idi. Müğənnilər sevilən
mahnıları ifa etməyə başlayan kimi mərkəzdə peşə
bacarıqlarına yiyələnən fiziki məhdudiyyətli insanlar bir-
birilərinə qoşularaq rəqs etməyə başladılar. Qayğısız və rahat
şəkildə. Hərə bacardığı şəkildə rəqs edirdi. Heç kimdən
utanmadan, çəkinmədən. Çunki ətrafdakı insanların 90 faizi
əlilliyi olan insanlar olduğu üçün heç kim rəqs edənləri
kinayəli nəzərlə, qəribə baxışla müşayət etmirdi. Ilk iki

mahnıda kənarda dayanıb, rəqs edənləri seyr etməklə və əl
çalmaqla kifayətləndim. Sonra isə… Sonra isə sanki bütün
qəlbim riqqətə gəldi. Güclü bir rəqs ehtirası yarandı içimdə.
Səmimiyyətin, hörmətin və dostluğun bütünləşdiyi belə bir
şəraitdə necə rəqs etməyəsən axı ? Üçüncü mahnıda çox
düşünmədən rəqs edənlərə qoşuldum. Bütünlüklə özümü
unudub, musiqinin bir parçası olmuşdum. Özümü ahəngin
ixtiyarına buraxmış, ritmin ağuşuna atmışdım. Dayanmadan
yarım saatadək oynadım. Tək əllərim, bədənim deyil, bütün
ruhum oynayır, ətrafdakı insanlarla rəqs edirdi. Bu neçə
illərdir arzusunda olduğum, lakin komleks səbəbilə yaşaya
bilmədiyim bir an idi. Mən dayanmadan rəqs edirdim. Əl-
qolumu havada yelləyir, arabamı sağa-sola döndərirdim.
Bütünlüklə tərin içində idim. Sevincimdən bütün dünyanı
qucaqlamaq istəyirdim. 36 ildə ilk dəfə rəqs etməyin mühdiş
məmnunluğu içində idim. Hədsiz xoşbəxt hiss edirdim özümü.
Çünki bu uzun illər ürəyimdə gəzdirdiyim arzularımın rəqsi idi.

Yaltaqlığın faydası dürüstlüyün faydasından çox olan ölkə

 

Orta əsrlər fransız düşünürü Şarl Lui Monteskyö “Bir ölkədə yaltaqlığın faydası dürüstlüyün faydasından çox olsa o ölkə batar” deyib. Bizim ölkə buna misal ola bilər. Birisinin qoltuğuna girib yaşamaq varkən, özünü əziyyətə salıb elm öyrənməyə, kitab oxumağa nə hacət var.

Müxtəlif ölkələrin kitab oxuma səviyyəsi YUNESKO tərəfindən araşdırılır, statıstıkası çıxarılır. http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/Exceltables/

culture/Book.xls – adresinə daxil olsanız həmin statistik bilgilərlə tanış ola bilərsiniz. Maraqlıdır ki burada Azərbaycan haqqındada da bilgilər yer almaqdadır, ölkədə neçə kitabxana var, bu kitabxanaların fondu nə qədərdir, qeydiyyatlı oxucuların sayı neçə nəfərdir və s.

          Qardaş Türkiyədə kitab-poliqrafiya mədəniyyətinin nə qədər inkişaf etdiyini bilirik. Türkiyədə yüzlərlə iri çaplı yayın evi – nəşriyyat var, metroda, avtobusda kitab oxuyanlara nəzərən kitab oxuma faizinə görə də bu ölkənin Azərbaycandan öndə olduğuna dair fikir yürütmək olar.

          Lakin, türkiyəli jurnalistlərin təqribən Türkiyə böyüklükdəki Avropa ölkələriylə apardıqları müqayisəli analiz heç də ürəkaçan olmamaqdadır. Orta hesabla, əgər kitab çapı, kitabxana sayı və kitab oxuma faizlərinə görə Türkiyə Avropadan 10 dəfə geri qalırsa Azərbaycan da Türkiyədən 10 dəfə geri qalmaqdadır. Bir millətin varlığı, gücü onun hərbi arsenalıyla deyil, kitab oxuma faiziylə olçülməlidir, kitab oxuyan millət özünü qorumağı bacaracaq, əks təqdirdə, nə qədər silahı və pulu olsa da, tarix səhnəsindən silinməyə məhkumdur.

Rəqəmlərə müraciət edək. Beynəlxalq Standart Kitab Nömrəsi (ISBN) hesablamasına görə 1992-2004-cü illər arasında Türkiyədə 150.601, ildə orta hesabla 10 750 kitab nəşr edilib. Azərbaycanda ISBN nömrəsi almaq ənənəsi olmadığına görə, yalnız gözayarı fikir yürütmək olar, Türkiyə ilə müqayisədə bu rəqəmin xeyli aşağı olduğunu söyləyə bilərik. UNESKO məlumatlarına görə 1999-cu ildə İngiltərədə 110.965, Almaniyada 78.042 yeni adda kitab nəşr edilib. Azərbaycanda isə bu rəqəm 444 olaraq göstərilir, maraqlıdır ki, beynəlxalq statistikada Ermənistan kitab çaına görə bizdən irəlidədir: 1999-cu ildə Ermənistanda 516 adda kitab nəşr olunub.

Türkiyədə 50 min nəfərə 1 kitabxana düşdüyü halda, Almanıyada 7 min nəfərə, İngiltərədə 13 min nəfərə, ABŞ-da 7 min nəfərə, Finlandiyada 4 min nəfərə 1 kitabxana düşür. Azərbaycanda belə bir statistika aparılmayıb, hər halda kənd kitabxanalarını nəzərə almasaq, bizdə 1 milyon oxucuya bir kitabxana düşdüyünü cəsarətlə söyləyə bilərik. Lakin, sizinlə razıyam, statistik bilgilər həqiqəti tam əks etdirməyə bilər. Önəmli olan kitabxanaların sayı deyil, bu kitabxanalardan istifadə rdənlərin olmasıdır? Ümumiyyətlə, kitabxana-oxucu ənənəsi bizdə yaşayırmı. İnanıram ki, bu sualın cavabını əks elətdirən real mənzərə ürəkaçan olmayacaq.

Türkiyədə yayınlanan “Cümhuriyyət” qəzetinin 4 fevral 2007 tarixli sayında Gurşən Kafkaz adlı müəllifin “Kitab oxuma vərdişi” adlı qiymətli bir yazısı dərc olunmuşdu. Jurnalist bu məqaləsində Türkiyədəki kitabxanaların durumunu incələyir, öz ölkəsində kitabxanalara verilən qiymətə tənqidi bir nəzər salırdı. G.Kafkaz biliyimizi gəlişdirən, mədəni bazamızı zənginləşdirən kitabların “gənc nəsli istiqamətləndirən və gələcəyə hazırlayan önəmli bir vasitə” olduğunu vurğulayır.  Həmin məqalədə yaponların bir müqayisəsi maraqlıdır: əgər bir adam ildə 4 kitab oxuyursa o, oxumur deməkdir, 4-10 az oxuyur, 10-20 oxuyur, 20 kitabdan artıq oxuyan insan çox oxuyanlar sinfinə aiddir. Həmin Yaponiyada bir ildə 4 milyard 200 milyon ədəd kitab çap edildiyi halda Türkiyədə cəmi 23 milyon 500 min kitab çap olunur, təqribən Yaponiyada 1 gündə çap olunan kitab sayı qədər Türkiyədə 1 ildə kitab çap olunur. Azərbaycanda il ərzində nə qədər kitab çap olunur, özünüz barmaq hesabına başlayın.

İnkişaf etmiş ölkələrdə adam başına 7-8 kitab düşür. Statistikaya görə, Türkiyədə hər yüz adamdan 4-5-i kitab oxuyur, Yaponiyada bir adam ildə 25 kitab oxuduğu halda, Türkiyədə 6 adam 1 kitab oxuyur. Bizdə 600 adamın 1 kitab oxuduğuna inanmaq istərdim. Romalı şair Ovidius deyib: “gəncliyi kitabla bəslənməyən millətlərin sonu fəlakətlidir”.

Yenə Türkiyədə (bundan 10 dəfə pis şəkildə bizdə) kitab cəmiyyət yaşamında 235-ci yerdədir, cəmiyyətin 75 faizi ümumiyyətlə kitab oxumur, 40 faisi heç kitabxanaya getməmiş, kitabxanaya gedənlərin də əsas hissəsi dərs kitabı üçün getmişdir. Terkiyəli aydınlar bunu topluma aşılanan, mənimsədilən kültürsüzlüklə izah edirlər. Üstəlik, Türkiyədə kitblardan bəzək əşyası kimi istifadə edilməsi bir moda halını almağa başlayıb, özünü göstərməyə meylli olan millətimiz kitabdan vitrin əşyası kimi yararlanmağa üstünlük verir, evində qonağa göstəriləcək, heç qatı açılmamış bir-iki kitabın, ensiklopediyanın olmasını istər. Dolayısıyla, kitabların satılması heç də onların oxunması anlamına gəlməməkdədir.

 

 

Təxminən hekayə

 

 

Anarın “Təhminənin son sirri” hekayəsinə dair notlar

 

 

 

 

İkisi haqqında bu üç sovet yazıçısından yazmışam… Bilirəm, deyəcəksiniz bu nə təhər cümlədir məqaləni başlayırsan? Neyniyim, haqqında yazacağım hekayənin ilk cümləsinin təsirinə düşmüşəm: “Tabutu iki tərəfdən dörd kişi çiyinlərinə almışdı” – Anarın “Təhminənin son sirri” hekayəsindən. Bizə onillərdir hekayə ustası kimi təqdim olunan, bütün “ankalogiyalarda” yer alan, ədəbiyyatımızın bu üç “nəhəngi”ndən ikisinin – Əkrəmin və Elçinin birər hekayəsini analiz etmiş, əslində usta olmadıqlarını, sahib olduqları şöhrəti haqq etmədiklərini göstərmişəm. Qalmışdı Anar. Çünki yeni bir hekayəsi yox idi uzun zamanlardır. Nəhayət “Təhminənin son sirri” hekayəsi ilə özü mənim nişangahıma təşrif buyurdu.

Təsadüfən sovet yazıçısı adlandırmayıram onları və Anar da bu hekayəsində tamamən bir sovet yazıçısıdır, 30-40 il bundan öncə yazdıqlarıyla müqayisədə heç bir boy artımı sərgiləməməkdədir. Dolayısıyla köhnə, zamanı keçmiş estetik göstəricilər daşımaqdadır bu hekayə. Diqqət edin, hekayədə adı çəkilən iki personajın heç birisinin, hətta əsas qəhrəmanın – Zaurun cib telefonu yoxdur. Bu təsadüfdürmü? Məncə deyil. Yazıçı özünün personaj modelini refresh etməyi unudub, onları zamanəyə uyğunlaşdırmaqda, yeni münasibətlər sistemində hərəkət etdirməkdə çətinlik çəkir. Spartak yeznəsi Zauru görmək istəyir, ev telefonuyla bacısına zəng edir və arvadından xəbəri alan əsas qəhrəman qaynının evinə yollanır, bundan öncə ev telefonuyla da olsa Spartakla əlaqə yaratmaq ağlına gəlmir. İndiki zamanda kim görüşəcəyi adama öncədən zəng etməz, ən azından səsli məsaj yollamaz? Zaur dostu Məmməd Nəsiri görmək üçün də gərək onun evinə yollansın: “Zalım oğlu prinsipə düşüb telefon almır. Nəinki cib telefonu, heç adi ev telefonu da yoxdu. Görüşmək istəyəndə gərək evinə təşrif buyurasan.” (“Təşrif buyurmaq” da qarşılayan adama aid bir ifadədir, usta yazıçı belə şeylərə diqqət etməlidir). Bir zamanlar qohumla, dostla görüşməkdən ötrü gərək onun evinə gedəydin – bu qədim adəti hələ də yaşadanlar varmış, Anarın hekayəsindən öyrənirik.

“KQB”, “Murtuz Balayeviç” söhbətləri də hekayənin kod sistemində biraz arxaiklik olduğunu göstərməkdədir. Düzdür yazıçı dərhal “maska”, “koronavirus” kimi temalarla hadisəni sıvamağa çaılışır, lakin bütün hallarda hekayənin sürəti bugünkü zamanın sürətinə uyğun deyil. Bu azmış kimi, uzun mətbəx təsvirləri, “əvvəl yemək ye, sonra get, kələm dolması bişirmişəm, sən axı xoşlayırsan kələm dolmasını” (60 illik ailədə hər dəfə kələm dolması bişirəndə qadının “sən axı xoşlayırsan kələm dolmasını” deyə təkrarlaması təbii səslənmir), “Elə bilirsən orda Xalabacı səni ləzzətli xörəyə qonaq edəcək? Ay-hay” məhəbbətləri hekayənin dinamikasını azaldır, Anarın yaradıcılığı ilə tanış olan oxucu bu hekayəni oxuyarkən qarşısında romantik Zauru deyil, onun Kəbirlinskiyə dönmüş “lülüş” surətini görür. (Reminisessiyalar Anarın öz əsərlərindəndir).

Ümumən hekayənin yarıdan çoxu yazıçının əsas ideyasına dəxli olmayan ümumi və boş söhbətlərdir, sanki hekayənin daha həcmli alınması xatirinə yazılıb. Hekayənin başlanğıcındakı yuxu əhvalatı (yuxudakı dialoqların süniliyini demirəm), Zaurun bir aydır görmədiyi dostu Məmməd Nəsirin evinə yollanması və onun artıq bir aydır ölmüş olmasını öyrənməsi və Məmməd Nəsirin bacısı oğlu Rizvanla söhbət (Rizvanla burada tanış olur, halbuki hər gün araq içdiyi, evinə gedib gəldiyi yaxın dostunun yeganə varisi olan bacısı oğlunu tanımaya bilməzdi) tamamən yamaq təsiri bağışlayır, hekayəyə nə üçün daxil edildiyini anlamaq olmur. Zaur Məmməd Nəsirin evinə nə üçün getmişdi, “Bizdə sosiska yeyən yoxdu” demək üçünmü?

Hə, oxuculara kübarlıq taslamaq Anarın köhnə adətidir. Zaur hələ cavanlıqda bal ayını Afrikada, okean sahilində, Seneqalın paytaxtı Dakarda (Dakara Moskva üzərindən uçulurdu), 17 mərtəbəli Enqor otelində (o zaman 17 mərtəbəli bina yüksək sayılırdı) keçirən həmin o Zaurdur (fəhlə-kəndli Sovet Azərbaycanı insanı üçün xarakterik olmayan bir hadisə. Bəs o dövrün reallıqlarını hansı yazıçımız yazıb? Cavab: Heç bir yazıçımız. Buna görə də sovet ədəbiyyatı tarixin sərhədlərini aşa bilməməkdədir). İndi 83 yaşında hələ də “Parisdə bir kafeyə getmişdik, orda divarda yazılmışdı bu sözlər” deyib hava atmaqdan qalmır, qaynı Spartak ona “xalis fransız konyakı” təklif edir və Zaur da “bizdə sosiska yeyən yoxdu” deyir. Yazıçının bu şakərinə elə-belə baxıb keçmək olardı, lakin ona “Təhminəylə Spartakın arasında bir şey olub?” sualı verən, qadın-kişi münasibətlərinin ibtidai stadiyasını keçməyən sadəlövh oxucularının çətin həyatı fonundakı bu mənzərəyə diqqət çəkməmənin, mənə görə, bir tənqidçi üçün bəraəti ola bilməz.        

Müəllifin bütün əsər boyunca səpələnmiş yumoristik notları da hekayəni usta yazarın əlindən çıxmışa bənzətmir: “Hardansa ağlına bəzi müsəlman ölkələrindəki çadralı qadınlar gəldi. Onsuz da bütün sifətləri qapalıdır, görəsən, onlar da maska taxır? Çadranın altından, ya üstündən? Öz qəribə fikrinə özü də gülümsədi”. “Molla Nəsrəddin-66”da qalmış gülməcələrdir. Ardınca da mətləbə dəxli olmayan cəfəng söhbətlər: “Rizvan: – Allah haqqı, dayım olduğu üçün demirəm, çox xeyirxah adam idi. Bu evi də mənə özü vəsiyyət eləmişdi. Axı məndən başqa heç kəsi yoxdu. Mənim Nardaranda bir balaca dükanım var. Oranı da saxlamışam, amma dedim şəhərdə də bir balaca dükan açım. Savab işdi. Dayımın da ruhu şad olar”. Dükan açmağın savablıqla nə əlaqəsi, adama deyərlər? Həm də bu həngamələr – vəsiyyət etmələr, dükan açmalar cəmi bir ayın içində olub. Sadəcə inandırıcı deyil. Havayı yerə çürükçülük etmək hekayə yazmaqdırmı? Bu hekayədə təsvirlərin çoxu hekayənin əsas ideyasından kənarda qalır. Əsərin qəhrəmanı yaşlılıq marazmından əziyyət çəkən biri kimi sanki hara getdiyini, niyə getdiyini və nə üçün getdiyini bilmir, Məmməd Nəsir obrazı havadaykən onun bacısı oğlu Rizvanla bağlı mənasız təfərrüatlar lap xaric qalır. Onu da deyim, bu cəfəng, dəxilsiz söhbətlər Anarın Elçinlə ortaq nöqtəsidir.

Zaurun həyatın mənası haqqında ezoterik düşüncələri də son dərəcə ibtidaidir: “Amma günlərin bir günü sadədən sadə bir fikir gəldi başına və bütün gümanlarını alt-üst elədi. Yaxşı, sən dünyaya gələnə qədər hardaydın? Başqa bir dünyada? Əlbəttə, yox. Heçsizlikdə, yoxluqda idin də… Valideynlərinin məhəbbəti sayəsində dünyaya gəldin o mübhəm, qaranlıq heçsizlikdən, bir gün, gec-tez ora da qayıdacaqsan, qaranlıq, səssiz-səmirsiz heçsizliyə. Bu qəfil düşüncə Zauru sarsıtmışdı.” Artıq yeni nəslin 14-15 yaşlarda sarsıldığı məsələ mama uşağı Zaurikə 80 yaşında çatır, əvvəldən də az materialist olmayan həmin Zaura.

Heçmi yoxdur bu hekayədə yazarın bir uğurlu cəhəti deyəcəksiniz. Var əfandim, var lakin … Yazarın “Spartakla Təhminə arasında bişey-mişey oldumu?” cahanşümul ideyası üzərində qurduğu hekayədə bir-iki uğurlu cəhət olsa nə yazar?

Hekayənin Zaurla Spartakın görüşü təsvir olunan hissəsində yazıçının ustalığı nisbətən hiss olunmağa başlayır. “Bu yaşımda mənə qadın yox, arvad lazımdır” deyən Spartak alzheimer xəstəliyinə tutulub və yaddaşı itmədən Təhminə ilə görüşünün təfərrüatlarını danışır. Bu söhbətlər, Təhminənin Spartakı çağırması, əvvəl dəniz kənarına, sonra Spartakın bağına getmələri realist qələmlə təsvir olunub. Hiss olunur ki yazıçı bu hissəni yazarkən özü də təsirlənib və təsirləndirməyə çalışıb, insan ömrünün faniliyi, heç nəyi geri qaytarmağın mümkün olmamasının verdiyi kədər mətndə öz əksini tapıb.

Lakin hekayənin sonunda iki gəncin yazıçıya yaxınlaşıb Spartakla Təhminə arasında “bir şey” olduğunu soruşması səhnəsi əsərin əvvəlindən ortalarına qədər gələn bayağı təsvirlərlə birləşir, onun bütün romantikasını korlayır və nəticədə oxucuya “ustaca yazılmış bir hekayədir” deməyə imkan vermir və ya “təxminən hekayədir” deyirsən ən yaxşı halda.

 

Multatuli və onun “Valter Pieterse” əsəri,

yaxud Hollandiyanın qısa tarixi

 

Yazıçı adı Multatuli ( Latınca: Çox əziyyət çəkən) olan böyük Holland yazarı Edvard Douves Dekker 1820-ci ildə Amsterdam şəhərində anadan olmuşdur. Hollandiya klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Multatuli radikal ideyaları, təravətli düşüncələri və Holland müstəmləkə siyasətinə qarşı açıq-aşkar müxalif
mövqeyi və bu mövqeni çəkinmədən ifadə etməsi ilə məşhurdur. 19-cu əsr Holland ədəbiyyatında dəbi müəyyənləşdirən Multatuli Holland hökümətində müxtəlif yüksək postlar da tutmuşdur. 1856-cı ilədək Holland hökümətində çalışan Multatuli həmin il ölkənin İndoneziyadakı baş konsulunun müavini vəzifəsindən istefa vermişdir. Səbəb isə yerli əhalini təzyiqlərdən, soyğunçuluqdan, cüzi əmək qarşılıqğında işləməkdən qorumaq istiqamətində səylərinin Holland höküməti tərəfindən dəstəklənməməsi olmuşdur. Postundan istefa verən yazıçı-siyasətçi Avropaya dönmüşdür.
Dahi Holland yazarı Multatuliyə dunya şöhrətini Valter Pieterse ( 1890) romanı gətirmişdir. Qismən avtobiaqrofik hesab edilən Valter Pieterse Holland istismarçıların ölkənin müstəmləkəsi olan İndoneziyada törətdiyi qanunsuz əməlləri, acı müstəmləkə sonluqlarını, ölkənin təbii sərvətlərinin vəhşicəsinə tarmar edilməsini təsvir edir. Ədib əsəri elə bir quruluşda yazmışdır ki, o, həm İndoneziyada, Yava adasında ədalətin
bərqərar olunması üçün çağırışlar edir, həm də Holland orta sinif mentallığını amansızca və ustaca ifşa edir. Bu danışıq tərzi, bu yumor, yazıçının istifadə etdiyi satirik tərz həmin dövrdə Holland ədəbiyyatında heç də geniş tətbiq edilmirdi. Yazıçı bununla dövrünü xeyli qabaqlamış bununla da Holland ədəbiyyatında uzun müddət en vacib hadisə hesab edilən və müzakirə edilən əsər yaratmışdır.
Valter Pieterse- Holland hökümətinin İndoneziyanın Yava adasında təmsilçisi, gələcək vəd edən və hörmət sahibi olan baş qəhrəman qarşısına inanılmaz görünən, icrası demək olar qeyri-mümkün vəzifə qoyub. Holland müstəmləkəçilik siyasətəinə qarşı gəlməli, əzilən, pulu,malı, canı, əmlakı talan olunan yerli əhalini müdafiə etmək eyni zamanda Amsterdamla da münasibətləri korlamamaq, kralın gözündə nüfuzdan düşüb vəzifəni itirməmək onun başlıca həyat prinsipləridir.

Dünya ədəbiyyatı tarixində müstəmləkəçilik əleyhinə yazılmış ən qüvvətli əsərlərdən hesab edilən “ Valter Pieterse” çap olunduğunda müəllif müəllif Holland hökümətində tutduğu yüksək vəzifədən qovulmuş, ona qarşı təzyiqlər, represiyalar başlamışdı. Ilk illərdə əsərin satışını heç bir kitabxana açıq şəkildə həyata keçirə bilmirdi.
Lakin əlahəzrət zaman hər dəfə olduğu kimi doğru qiymətini vermiş və illər sonra kitab Holland ədəbiyyatında laiq olduğu zirvəyə, şah əsəri statusuna yüksəlmişdir.
Multatulinin “Valter Pieterse” əsəri dünyanın 22 dilinə tərcümə edilsə də, müəllif Azərbaycanlı oxucularla ilk dəfə görüşür.
Ümid edirik ki, dostluq, ikiüzlülük, xəyanət, cəsarət, qorxmazlıq, müstəmləkə dövrünün amansız həyat tərzindən bəhs edən “ Valter Pieterse” Azərbaycan oxucuları tərəfindən də laiq olduğu qiyməti alacaqdır.

Holland klassik ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Multatuli kitabsevərlərə daha çox avtobioqrafik məzmunlu Maks Havelaar kitabı ilə tanışdır. ( Kitab Alatoran nəşriyyatı tərəfindən çevrilib nəşr edilib) “Valter Pieterse, Hollandiyanın tarixçəsi” yazıçının ikinci əsəridir və onun ölümündən sonra çap edilib, dərhal da böyük şöhrət qazanmışdır.

Kitab Hollandiyada orta sinif mühitində böyüyən, xəyalpərəst, şair qəlbli Amsterdamlı oğlan Valter Pietersin həyatından bəhs edir. Əsərdəki filistinizm, ziddiyyətli maraqlar, sosial təbəqələr arası münaqişələr usta bir qələmlə təsvir edilib.
Valteri heç kim ciddiyə almır: o şair qəlbi, uşaqca ixtiraları, bəzən dahiyanə düşüncələri və hətta sevgisi ilə təkdir, qəbul edilmir və ən yaxınlarından belə dəstək görmür.
Qısacası: Holland sinfi mübarizəsindən, ailədaxili ziddiyyətlərdən, eyni zamanda 19-cu əsrdə Hollandiyada yaşamağın, sevməyin nə anlama gəldiyindən bəhs edən
möhtəşəm bir klassik holland ədəbiyyatı nümunəsi ilə üz-üzəsiniz…

 

Flamand ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndəsi Feliks Timmermans və onun “Palliter” əsəri haqqında

 

Belçikanın Lier şəhərində anadan olan dövrünün əfsanəsi, hazırda isə klassikə çevrilmiş Timmermans Flamand ədəbiyyatının dünya dillərinə ən çox tərcümə edilmiş yazarıdır. Romanları  ilə bərabər dini mətnlər, şerlər, dram əsərləri, qısa hekayələri ilə də Avropada özünə kifayət qədər böyük oxucu kütləsi qazanmışdır. Timmermans 60 yaşında, yaradıcılığının ən məhsuldar çağında qəfildən vəfat etmişdir. Yazıçının ən məşhur əsəri “Palliter” dir.  Əsər Belçikada o qədər sevilib məşhurluq qazanmışdır ki, daha sonralar ölkədə bir neçə tütün və içki növləri əsərin baş qəhrəmanının adı ilə adlandırılmışdır. Timmermans həmçinin “Polleke van Mher” təxəllüsü ilə də yazmışdır.

Eyni zamanda məşhur rəssam və karikaturaçı olan Timmermans ədəbi reputasiyasını “Pallietr” əsəri ilə qazanmışdır. 1-ci dünya müharibəsinin işğal edilmiş Belçikasında bu kitab cana yaxın cövhər olaraq oxucular tərəfindən qəbul edilmişdir. Kitabındakı xarakterlər üçün yaşadığı şəhərin tanıdığı insanlarını seçmişdir. Əsəri oxuyarkən yazıçının Nobel mükafatı almış Norveçli Knut Hamsundan ilhamlandığını görməmək mümkün deyil. “Pan”ın incə yumoru, möhtəşəm təbiət təsvirləri, “Viktoriya”nın heyratamiz təhkiyəsi, güclü insan siması bu və ya başqa formada “Palliter”də qarşımıza çıxır, bizi düşündürür, riqqətə gətirir.

Əsərdə yazıçının 20-ci əsrin ilk yarısına aid mənəvi-dini krizisin fonunda- qismən təsiri getdikcə güclənməkdə olan depressiv naturalizmə, qismən də arasıkəsilməyən, xüsusən amansız 1-ci dünya müharibəsinə görə insan-insan, insan-təbiət, insan-mənəvi paklıq münasibətlərini tədqiq etdiyi, qərar verməyə çətinlik çəkdiyi diqqətli oxucunun nəzərini çəkəcəkdir.

Stefan Svayq demişdir ki, Timmermansın “Palliter” əsəri bir simfoniyadır və oxucu ondan məhz bu şəkildə həzz almalıdır. Səslənən bir musiqi kimi sizi nəşələndircək, hər keçən bölümdə oxucuya israrla dərdini-ələmini unudub rəqs etməyə dəvət edəcək.

Romanın qəhrəmanı təbiət aşiqi, istədiyi həyatı yaşamağa, hər günündən doya-doya həzz almağa çalışan, kiçik şeylərdən xoşbəxt olan, kənddə yaşayan dəryirmançı Palliterdir. Gülərüz və təbiət aşiqi Palliterin neçə yaşı var və  buraya qədərki həyatı necə olub – bunları biz bilmirik, lakin onun Nete çayının sahilində balaca bir fermada bacısı Şarlotla birgə yaşadığını biz əsərin elə ilk səhifələrindəncə öyrənirik. Şarlot ona ev işlərində və təsərrüfatı idarə etməkdə kömək edir. Bayram günlərinin birində Palliter Marieke ilə tanış olur və ilk baxışdaca ona vurulur. Ona qoynunda yaşadığı təbiəti, ürəkaçan mənzərələri göstərir. Marieke də ona aşiq olduğuna görə artıq toy çaldırmağa heç nə mane olmur. Toydan sonra sevgililər içki və yeməklə dolu olan bir gəmi ilə bal ayına yollanırlar. Bununla da onların saf sevgilərinə kölgələr düşməyə başlayır.

Timmermans bu əsərində canlı xəyalları sözlərlə ifadə edib “tutmağı” bacarıb. Aşkar melodiyası ilə yazar milyonlarla oxucusunu nəhəng xalq rəqsinə qoşulmağa şirnikləndirib.

Dünyanın 20-dən çox dilinə çevrilən əsər Anar Rəhimov tərəfdən orijinaldan tərcümə edilib və “Alatoran” nəşriyyatında çap edilib.

Çalğın Məhəmməd.

 

ş e i r l ə r

 

 

 

 

 

ÜZGÜÇÜ

 

Səndən, kimsəyə bir söz söyləmədim əsla

Kimsəyə demədim sən mənim sevgilimsən.

Nə səyasətçilərə,

Nə də ədəbiyyatçılara,

Qazetəçilərə də bir söz söyləmədim vallahi,

Nə saçlarından…

Nə sinəndəki quşlardan Nə də heç yerindən.

Səni,

Şeirlərimdə görüblər Soyunub üzəndə.

 

 

BƏLA

 

Buralarda bir ölkə varıydı

Ölkədə bir şəhər,

Şəhərdə bir ev,

Evdə bir igid.

 

Bir bəla gəldi

Saqqalı ətəyindən uzun bir bəla.

 

Dağıtdı…

Ölkəni şəhər ilə,

Şəhəri eviylə,

Evi igidiylə.

 

 

UÇUŞ

 

Hey!..

Gözləri uzaqlara bənzəyən xanım

Sən, uçuşuna davam et

Mən, qanadlarımdan küsmüşəm.

 

 

SƏHNƏ

 

Bir-birinin yanından keçirlər səssiz-səmirsiz,

Nə səlam var,

Nə də kəlam.

Oğul, diskoya sarı yönəlir,

Ana, diskonun qarşısında…

 

Bilirəm, heç biri alzaymer xəstəsi deyil

Bəlkə də, unudublar ana-bala olduqlarını, bilmirəm.

 

Evin yuxarı qatına qalxıram,

Səhnəyə üstən aşağı baxıram

Oğul və Ana,

İki paralel xətt.

Ortadaki faciə

İki paralel xətti qoruyan eyni məsafə.

 

Həmən aşağı enirəm,

Uzanıram asfaltın üstünə

Səhnəyə aşağıdan yuxarı baxıram bu səfər

Təkrar, həmən məsafə

Təkrar, iki paralel xətt.

 

Oğul, diskoya keçir,

Ana, fahişə xanaya.

Heç biri, o birindən incimir, görürəm,

Görmürəm, bəlkə də inciyirlər.

 

Bu şeiri başdan oxuyuram təkrar,

Və bu şeiri oxuduqca

Ailə gözümdən düşür.

 

 

ŞEİR YAZANDA

 

Şeir yazanda,

İmpiraturlaşıram.

Yer kürəsi mənim dəsturumda olur

Və kəhər atı minib gün batana doğru çapıram.

 

Şeir yazanda Günəşləşirəm.

Bütün gözlər qamaşır mənə baxanda

Nə varsa, məndən rəng alır.

Dənizdə, maviləşirəm

Üfüqdə, qızarıram axşam üstləri.

 

Şeir yazanda Gözəlləşirəm.

Yanaqlarımda alma bitir

Dodaqlarımda lalə

Şeir yazanda…

Mən, nə qədər böyüyürəm şeir yazanda?

 

 

NƏSİMİNİN ƏNDİŞƏSİNDƏ

 

Nəsiminin əndişəsində

İnsan, insandan başlanır.

Bir insan, digər insanı yaraldır,

Bir insan, digər insanda yaşayır

Və bir insan, digər insanda qurtarır.

 

Nəsiminin əndişəsində…

Bir insan, digər insana aşiqdir,

Gözlərin, zümürrüd kimi parıldayır göylərdə,

Səninlə, bulutların altında uçmaq istəyirəm Hey!!!

İnsanlığın əndişəsi

 

Nəsiminin əndişəsində…

Bir insan, bütün insanlar üçün çalışır

Bir insan, digər insana hörmət qaildir.

Bir insan, digər insanlara canından keçir

Və bir insan, digər insanların sağlığına əmniyyət içir.

 

Nəsiminin əndişəsində… Mən,

Mənim əlimdən bir iş gəlmir

 

Mən yalqızam. yol qırağında tək düşən çinar ağacı tək

(Bu sözləri, şaircik dostlarım deyirlər mənə).

Və yeri gələndə…

Mən, şər yazıram insanlara

Elə bir şər ki,

Hərəkət yaradır insanlarda.

Və üsyan.

 

 

RƏSSAM

 

Və sən…

Hey!!!

Əziz rəssam,

Uzaqları yaxına çəkə bilərsənmi?

 

 

DƏRDLƏRİM

Birinci dərdim, saçlarındır!

Saçlarına tapışır, məni az sorğuya çəksinlər.

Mən, hər gün dəyişilməliyəm

Yəni,

Hər gün təğir tapacam.

 

İkinci dərdim, gözlərindir!

Gözlərində, bir cüt zümürrüd yaşayır yaşıl rəngində

Və mən, müsəlman deyiləm.

 

Üçüncü dərdim, dodaqlarındır!

Dodaqlarına tapşır, üstümə dalğalanmasınlar

Mən, üzmək bacarmıram.

 

Dördüncü dərdim məmələrindir!

Məmələrin, bir cüt ucu biz təyyarə,

Hər gün fırlanırlar başımın üstündə

Və hər gün, bomba salırlar xəyallarıma.

 

Beşinci dərdim! Ah!..

Beşinci dərdim,

Beşinci dərdim o qədər dərindir ki

Adını çəkərsəm!

Ağlarsan…

 

 

QIZILI SAÇLARININ ƏTƏYİNDƏ

 

Qızılı saçlarının ətəyində

Enir qalxır dalğalar Və günəş,

Özünü nümayiş etdirir qızılı saçlarının

ətəyində.

 

Qızılı saçlarının ətəyində, Gözəl bir musiqi çalınır

Doğulmamış uşaqlara…

 

Qızılı saçlarının ətəyində

Kaş ki,

Bir qızım olaydı Günəş adında. Kaş ki,

Bir oğlun olaydı Çinar adında.

 

Qızılı saçlarının ətəyində

Dar ağacı qururlar hər sabah çağı

Gündə neçə yol asılıram saçlarından.

 

Qızılı saçlarının ətəyində

Özümü vururam dağlara,

Quş qovalayıram yamaclarda

 

Və yorğun-arğın qayıdıram sürüsünü qaytaran bir çoban kimi.

 

Qızılı saçlarının ətəyində

Əl izləri var,

Hansı şair şeir oğurluğuna gəlmişimiş görəsən?!

 

Kaşki bir şikarçı olaydım

Bir tüfəngim olaydı kaşki.

Hər gün ov ovlayaydım

Qızılı saçlarının ətəyində…

 

 

SEVGİLİMƏ BİR MƏKTUB

 

Sən, məndən böyüksən bilirəm

Və özün də bilirsən

Sən, məndən ucasan

Ama,

Sənin yanında duranda

Başım bulutlara söykənir

Və gözlərimdə hər şey kiçilir.

 

Səni gördüyüm gündən bəri

Yuxularımda yol gedirəm gecələr.

Qapılara söykənə-söykənə yol gedirəm küçələrdə.

Səsini iyləyirəm bu şəhərdə

Bəlkə də mənə güləcəksən bilmirəm

Sən, evə dönürsən

Çiçəklə qarşılayıram

Əllərindən öpürəm,

Və saçlarını hörürəm yuxularımda.

 

Qoy, göylərə qalxsın tənhalığım Uçub, bulutlara sığınsın

Sən hardan bilirsən nə çəkdiyimi?

 

 

Bilsəydin! Siyasətçi olmazdın

Və mən bilməsəydim Şair olmazdım.

 

Gözlərin, küləkli bir qış gecəsi Hamı, yolun itirir gözlərində.

Məni evimizə kim götürəcək?

 

Əllərin Nuhun gəmisi,

Əllərinə sığınır bütün mövcudat,

Saçların, mənim də qibləgahımdır

Mən də sənə iman gətirmişəm

Məni də əllərinə götür lütfən.

 

Səsində bir şərab var

Onu içdikcə

Yağış yağır üstümə Və mən aydınlaşıram.

 

“Səni sevirəm”

Fırlanıram çevrəndə.

“Səni sevirəm”

Yəni həyat var.

 

 

“Səni sevirəm”

Eşidirsən???

SƏNİ S

E

V

İ

R

Ə

M.

 

Səni tanımamışdan öncə qaranlığıydım,

Əlimi nəyə atardım boşa çıxardı.

Səni tanıyandan sonra

Aman allahım,

Nə qədər ışıqlanmışam?!

Səni tanıyandan sonra…

 

Hara baxıram

Sən varsan.

Həyatımın köynəyinin yaxasına sancılıbsan iynə kimi.

Uzunsan, ürkək bir ceyran boynu kimi.

Qısasan, həyatın bir bəlgəsəl oyunu kimi.

Durusan, su kimi.

Vəhşisən, ahu kimi.

 

Şeirlərimdən dışarı çıx lütfən,

Nə yazıram

Sən varsan.

Danışıram

Sən varsan.

Susuram

Sən varsan.

Nə yaxşı ki,

Sən varsan.

 

Peyğəmbər deyiləm sevgilim,

Sənə xeyir öyrədim.

Dünyanın ən böyük şairləri

Həmişə ŞƏR yazıblar

 

Saat ٣:٨٣ mələyim

Xatirələrin yaqut kimi parıldayır gözlərimin önündə.

Milyonerlər məhəlləsindəyəm hala ac və susuz

Sənə məktub yazıram.

 

Bu şeiri başdan oxuyuram təkrar,

Və bu şeiri oxuduqca

Düşünürəm!!!

Sən, nə qədər gözəlsən!…

 

٦٢

 

 

İNSAN

 

Həmən vəsf etməliyəm insanı

Həmən!

Yağışın məsumluğuna and olsun.

Və kəpənəklərin qanadlarına

Bir baxış yetər,

İnsanın ٠٨١ dərəcə dəyişilməsinə

 

Yüz irmi dörd min yol dəyişilib insan Yüz irmi dörd min yollar.

Bir gün

Bir əndişəni yamsılayıb Moskovada, Pekəndə.

Bir gün

Bir fitvanı daşıyıb Çeçenistanda, Yəməndə Və hala,

Səninləyəm! Hey!..

Süd satan qız

İnsanın əmdiyi çiy süddür Gizlənib sənin məməndə.

 

Süd yox!

Su həmən sudur

 

 

İnsan həmən insan deyil. Torpaq həmən torpaqdır İnsan həmən insan deyil. Hava həmən havadır İnsan həmən insan deyil. Günəş həmən günəşdir İnsan həmən insan deyil.

ALLAH həmən ALLAHdır İnsan həmən insan deyil.

 

Həmən vəsf etməliyəm insanı Həmən!

Göyün maviliyinə and olsun Və zeytunun yaşıllığına, Kiçik bir şərayit yetər İnsanın dəyişilməsinə.

 

 

O VAXT Kİ…

 

Yollar,

Maşının qulaqlarına nə deyirdilər? O vaxt ki, sən gedirdin…

O vaxt ki…

Mən, ardınca su səpirdim…

 

 

BU GECƏ

 

Bu gecə,

Bizim üst otaqda oturmuşdu ALLAH.

 

Mən, ona

Bu şeiri hədiyyə verdim.

 

O, mənə Günəşi verdi.

Suyu, toprağı, havanı verdi Və bütün gözəllikləri.

 

Sizlərə,

Ey yer kürəsinin üstünə silah çəkən diktatorlar,

Sizlərə heç zad qalmadı!..

 

 

ŞƏHİD OLURAM GÖZLƏRİNİN ZİRVƏLƏRİNDƏ

 

Gözlərində, Dənizi gördükcə Balığa iman gətirdim.

 

Gözlərində, Sürməyə baxdıqca İnandım!

Qaranın üstünə rəng yoxdur!

 

Gözlərində, QARABAĞ var, ZƏNGƏZUR, ŞUŞA

Və mən, Azərbaycan əsgəri.

Şəhid oluram gözlərinin zirvələrində…

 

Gözlərində

Və gözlərinin arasında bir xəritə var Ora mənim vətənimdir!…

 

Gözlərində, Hərəkət var Və səs.

 

 

İzin ver

Bir filim çəkim gözlərindən.

 

Gözlərində, Bir kitab var

Ondan öyrənirəm. Necə yazmamağı Və necə yazmağı.

 

Gözlərində, ٦Gözlərimə bax lütfən Gözlərini şeir çəkirəm!