Könül Nuriyeva

Solid

(Hekayə)

 Qayğı istədiyimiz üçün xəstələnirik, yaxud xəstəliyimizin səbəbi qayğısızlıqdır. Düşünülmüş  şəkildə ağrıları özümüzə çəkirik. Çünki insanlar çoxdan, lap çoxdan qayğı görmürlər.  Xəstə olanda çəkdiyimiz acılar, qayğı gözləyərkən çəkdiyimizdən  daha möhkəm olur. Solid kimi..

Bəs niyə ruhumuz  acgözdü?

**

  Mən plləkənləri qalxıram. Onları dünən rəngləmişəm. Evimi də  təzə tikmişəm, uzun illərdi kirayədə qalırdım. Hər dəfə işdən qayıdanda əsəbləşirəm. Uşaqlarımın, arvadımın pintiliyindən boğaza yığılmışam.

   Dəhlizə ayaq basıram. Kimsə məni qarşılamır. Kinolarda olduğu kimi qadınım üzümdən öpüb, “xoş gəldin “demir. Uşaqlarım hörmətlə ” salam ata” söyləmirlər.

Mətbəxə keçirəm, ərzaqları   yerə qoyuram. Və davamlı, hər gün etdiyim işləri- yeməyi qızdırmaq, duşa girmək, siyasi verlişləri izləmək və tək yatmaq kimi  vərdişlərimi yerinə yetirirəm. Bu on səkkiz ildi davam edir, yəni ailə qurandan bəri. Mən çoxunuzun çəkdiyi , amma dilə gətirmədiyi  tənhalığı yaşayıram. Birdəki tənhalıq çəkilmir, ağırdı. Ağır olduğu üçün adamın ona gücü çatmır. Mən rəsm çəkməyi bilirəm, yük çəkməyə halım yoxdur.  Niyə belə olduğunu düşünmürəm, özümə hesabat vermirəm. Arvadımın dediyi kimi, yəqin mən çox dayazam.

Bəlkə mən varyaqam? Ailəmə sadiq qalacağımı özümə söz vermiş varyaq..

Axır aylar ölüm, xilas olmaq, qaçmaq, xəstəlik haqqında çox düşünürəm. Mən tarix  müəllimiyəm.Çariçanın Feodora dediyini xatırlayıram:

– Sən xilas olduqdan sonra  çalış ki, nə vaxtsa ölümü belə xilas olmaqdan üstün tutmayasan..

Yəni ləyaqətli və ləyaqətsiz xilas yolları var. O bu sözləri müşavirə zamanı söyləmişdi. Müşavirə ” Nika” (qalib  gəl!) üsyanı zamanı Yunanıstandan Feodorun gəmilərə minib qaçması yaxud qalması haqqında idi. Qaçmaq xilas  yolu olsa da, sərfəli deyildi. Hökmdarın sərgərdan dolaşması dözülməz idi.

Həyatda da belə olur çox zaman. Getmək bir dərd, qalmaq bir dərd.

 **

 Mən dərsdəyəm, həftənin hər günü işləyirəm.  Mövzu ” Orta  əsrlər Avropa mədəniyyəti” dir.  Arzu yenə bülbül kimi ötür:

“Hərf nədir?- Tarixin keşikçisi.

Söz nədir?- Ruhun dönüklüyü.

Dil nədir?- Havadan gələn bəla.”

 Mən isə düşünürəm. Məktəbdən sonra evə getməliyəm.  Donuq simalı ailəmim, hüznlü evimin növbəti gecəsinin sakini olmalıyam. Susqunluğu yaşamalıyam. Mehribanlıq, istiqanlılıq gözləyərək , on doqqucuncu ailə həyatımın bu ilini də başa vurmalıyam. Yox!!..

– Müəllim sizə nə oldu?

– Heeç, heç.

– Müəllim sualınız yoxdusa, əyləşim.

– Arzu, nə üçün orta əsrlərdə , ən çox, din xadimləri savadlı olurdu?

– Çünki yazı, kitabların üzünü köçürmək kilsələrə aid idi.

– “Karolinq oyanış ” nə deməkdir?

-Frank imperiyasında  baş verən yeniliklər.

– Əyləş , qızım.

 – Müəllim, Arzu heç birinci suala ətraflı cavab vermədi axı?!

Sadiq idi. Yenə ədalətsizliyə qarşı meymunluq edərək səsini ucaltmışdı. Amma o,  ağzını- burnunu əyməyib, mədəni şəkildə bu cümləni desəydi,  uşaqlar ona gülməzdi. Mən isə ciddi yanaşardım. Əslində o düz deyirdi. Mən də düz deyirdim, bu ili də ailəmlə yaşasam on doqquz il idi ki,  düz deyirdim.

 Bu axşam evə getməyəcəkdim, bunu dəqiq bilirdim.

– Sən xəyalımdakı qızsan.

Cəsarətli vaxtlarım olduğu üçün bu cümləni ona söyləməyi bacarmışdım.  Sonra görüşmüşdük üç dəfə. Onu qucaqlamaq istəyimi deyəndə , ayrılmışdı. Bu qəribə olmuşdu , çünki biz o üç görüşdə söz tapa bilmirdik. Skamyalar,  sarı yarpaqlar, şarı itən balaca qız da danışmışdı, biz isə susurduq. Susuruqsa, deməli qucaqlaşmalıyıq. Qız bundan niyə incimişdi, hələ bilmirəm.

Qəzet köşkünə yaxınlaşdım.” Birja” aldım.  İlk səhifədə oxudum:

” Dayəyəm,  üç yüz manata uşaqlara diqqət, qayğı göstərirəm”

Bəs deyirdiniz diqqəti, qayğını pulla almaq olmur?!..

 Qadının nömrəsini yığıram. Xəstə olduğumu, yaşımı, tənha olduğumu, zəhməthaqqını artıqlaması ilə verəcəyimi sakit səs tonu ilə söyləyirəm.

Qadın razılaşır, ünvanı soruşur. Evimin olmadığı haqqında  ən böyük yalanımı uydururam. Çətin olmadı heç..Dərindən nəfəs aldım, diafraqmamı sıxan ağırlıq keçib getdi.

Axşamdır, hava qaralır. Mən çoxdan səma , günəş, qürub ifadələrini işlətmirəm, çünki qəlbim ölüb, duyğularım gizlənib. 

Qadının sarı rəngli qapısı  gözoxşayandı. Üstündə yeni ildən qalma çələng var. Zəngi basıram, xoş siması olan xanım gülümsəyir. Yaşı  əllini keçmiş qadınıdır.  Bu ilk baxışdan bilinməzdi,  gülümsəməsi dodaq etrafı qırışlararına casusluq etməsə idi .

Çox qəribədir ki, mən ona məqsədimi açıqlayanda, təəccüblənmədi. Dedim ki, qayğıya ehtiyacım var, dedim ki, ailəmdə vəziyyət belədir, evim var və  soyuqqanlı insanlarla yaşayıram. Yalan danışa bilmirəm, boğuluram.  

 Biz xeyli söhbət etdik, o gülumsəyirdi, hadisələrin kökünə getmirdi, məni  qınamırdı. Hətta arvadıma xəyanət etdiyimi, oğlumun üstünə qışqırmağımı soyuqqanlı qarşıladı. Yatmağa hazırlaşanda mənə içində müxtəlif otlar  doldurulmuş yastıq verdi. Dedi ki, kəkliotu, inciçiçəyi, keşniş tumu olan yastıq mənə xoş yuxu gətirəcək.Mən onun əlini tutdum. İsti idi..

O çəkmədi.

 Bəzən bizim illərlə gözlədiyimiz bir gündə baş verər. Gözləmədiyimiz günlərin birində.

 Artıq bir aydan çox idi , o qadınla yaşayırdım. İntim münasibətimiz var idi. O yaşda məndən böyük idi. Düzdü qarnı qırışmışdı, budları portağal qabığı kimi idi. Amma saçlarından gözəl qoxu gəlirdi.  Anası Ukraynalı idi, tək oğlu da qohumlarının evində yaşayırdı, xaricdə işləyirdi. Əri metro partlayışında ölmüşdü.

O mənə sual vermirdi, bu çox xoşuma gəlirdi.

Evdəkilər məni axtarırdılar. Telfonuma gələn zənglər ara- sıra olur, tez bitir, nəticə gözlənilmirdi, səbəb soruşulmurdu.

Qadına ayda üç manat ödəyirdim. Pulu mütləq vaxtında verməli idim. Yoxsa turş qaşqabaq tökürdü.

Otağı çiçək ətirləri bürüyən axşamların birində belə söhbətimiz oldu:

-Aşına nə deməkdir, bilirsən?

-Hə, Çin dilində qurd, canavar deməkdir.

– Niyə canavarı və iti yanaşı görsək iti özümüzə yaxın bilirik?

O savadlı qadın idi və məni yaman yerdən vurdu:

-Niyə Sultan Mahmud  eybəcər idi, amma xalq onu sevirdi?

– Çünki vəziri ona demişdi ki, xalq xoşsifət şahları sevər. Sən qızılı özünə düşmən bil.

O qocalığın əlaməti olan üstü çilli əllərini gizlədə bilmirdi. Sallanan buxağı və göz qapaqlarını ilə  münaqişəni həll etmiş sayılırdı.

-Demək ki, canavar qızıldı. Əslində yaxşı olan, amma aldadıldığımız  mövzudu. Canavar ulayır, təkdi, tutdusa  hökman parçalayır kimi fikirlər,  qızıl sizi məhvə aparar fikrinin eynisidir və yanlışdır.

– ” Cənnət qəbzlərini” nə ilə alardıq, pul olmasa idi, qızıl olmasa idi?

O gülümsəyir. Mən də gülümsəyirəm , çünki ixtisasıma sataşıb.  

Niyə bu vaxtadək bu addımı atmadığımı düşünürəm. Həyatın dadını hiss edirəm. Ünsiyyətin, evə gələndə isti yeməyin, mehriban baxışların nə olduğunu indi bilirəm.

Körpü , şəhərin kənarındakı körpü  məni sakitləşdirən məkandır. Bazar günləri ya da uşaqlıqda dediyim kimi yeddinci  günlər ora gedirem. Bu dəfə qadınla getdim. O qızarmış yanaqlarını boynuna saldığı şarfıyla  gizlədərək danışırdı..

– Düşünürəm ki, bu dünyaya görə çox yaxşı adamam. Bu səbəbdən panik ataq oldum. Anam inciməsin deyə, başıma gələnləri gizlətdim. Kənardan ” nəyin çatışmır?” kimi görünürəm. Amma intelektual mübarizədə özümlə eyni dünyagörüşündə olanlarla birlikdəyəmsə, bu cəmiyyət üçün xeyirli nəticələrə gətirəcək. Əksi olarsa, arzularım gölgədə qalacaq.

Rəfiqələrimə xəyanət etmədim, münasibətlərin  mənəvi yüksəlişinə çalışdım, əlimdən gələni etdim. İlk yalanlarını tutan kimi tərk etmədim, zaman verdim,  sonra dəyərsizliyi hiss edən kimi son sözümü deyib ayrıldım.

– İncimə, sənin yaşın əllidən çoxdur, hələ arzularından danışırsan?

Bir də ki, sənin dəyərini kimsə qiymətləndirməli deyil. Özünü dəyərsiz hiss edirsənsə, deməli dəyərsizsən. Bu birbaşa səninlə bağlıdır, qarşı tərəflə yox.

Mən kobud olmuşdum, fərq edirdim. Amma o elə bil eşitmədi məni.

-Özümü əla dost sayıram. Onu isə dərin sevdim.  Qəlbimə tam yerləşdirdim, eynisini gözlədim. Sərhəd qoymadım, az adamın bacardığı şəkildə bütün ruhumla sevdim. Özümlə qürur duydum.

– Kimi?.. Axı bu sevgidirsə ,niyə qarşılıq gözləyirdin?

Yenə onun söhbətini kəsdim.

-Mən yaxşı övladam. Valideynlərimə həmişə zəng etdim, maddi köməyimi əsirgəmədim.

Sərt xarakterli ana oldum, savad məsələsində güzəşt etmədim. Oğluma yerli mühitdə qadağan olunmuş mövzuları adi, elmi şəkildə izah etdim, ona  hər mövzuda söhbət etmək üçün açıq şərait yaratdım.

Özümü eqoist insan hesab edirəm.

– Bəs pul?

Qadın yuxuda danışan adam kimi indi ayıldı. Nəhayət mənə cavab verdi:

– Pul mənim üçün asan qazanılan mənasız söhbətdi. Pul qazanmaq istəyən adam, beynində pulla bağlı şübhələrə son qoymalıdır.

– Cəsarət?

– Özümü cəsarətsiz hesab edirəm . Sonradan qazanılmış cəsarətsizlik. Biz yaşımız artıqca qorxaq oluruq. İnadlıyam, məqsədli adamam. Sizi evimə qəbul etməyim məqsədimin bir hissəsidir.

 Bir az utandım. Biz bir yatağı bölüşürdük. O isə hələ mənə siz deyərək müraciət edirdi.

– Mən tez ağlayıram, amma əziz insanların sözlərinə. Güclü adamları sevirəm. Zəif xarakterliləri qəbul edə bilmirəm. Bilirəm ki, bu yaxşı cəhətim deyil. Tanımadığım birilərinə də ürəyimdə mərhəmət var.

 Qadın susdu. Onu çox danışan görməmişdim. Bir ilə yaxın idi birlikdəydik.  Onun uzun söhbətini dinləyərək,  ürəyim sıxılmışdı. Qadın gözəldir, yalnız susanda.

 Biz çiskinli bazar gününü körpünün üstündə uzun muddət susaraq keçirdik. O bunları niyə sadalayırdı ki?

Onsuz da mən bilirdim..

 Görəsən mən onun məqsədinin hansı hissəsiydim? Özü bayaq demişdi. Soruşmadım, çünki  uzun danışacağından qorxurdum. Sükutu insan səsi pozmamalı, qadın səsi heç pozmamalı.

 Biz evə qayıtdıq. Ona bu ayın da pulunu verdim. Dünən əməkhaqqımı almışdım. Nə qəribə idi..

Qayğı üçün pul ödəmək. Əlimə heçnə almırdım, içim isə dolurdu..

 Ailəm məni daha axtarmırdı. Onlara maddi baxımdan da lazımlı deyildim. 

Fevralın biri idi.  Bu gün dərsim çox idi, şagirdləri müsabiqəyə aparacaqdım . Evə gec gəlmişdim.  Qapını açanda gülümsəyən simasını görmədim. Yemək hazır deyildi, otaq tör- töküntü idi.

Və ən pisi o zarılayırdı. Nə edəcəyimi bilmirdim. Doğrudan bilmirdim, başımı ititmişdim. Onun səsinin kəsilməsini istəyirdim. Gecəni birtəhər keçitdim. Səhər otaqdan tər iyi gəlirdi. Onun yatağından gəldiyi məlum idi. O xəstələnmişdi. Məktəbə getdim, dilxor idim.

Axşam sağalacağına ümid edirdim.  İşdən çıxandan sonra küçələrdə bilərəkdən özümü yubandırdım. Qapıya çatar- çatmaz eyni zarıltı, eyni inildəmə.. Onun xəstəliyi gün- gündən ağırlaşırdı. Arıqlamışdı, çörək yemirdi. Yatağından dura bilmirdi. Həkim cağırmağıma razı deyildi. Mən ona qulluq edə bilmirdim. Cansıxıcı mühitdən qaçmaq istəyirdim. Pulla aldığım qayğı yoxa çıxmışdı, yerində  qoca, iylənmiş , ah- zar edən biri var idi.

 ***

İndi o günlərimə baxanda eşşək olduğumu anlayıram.  Bir fincan çay vermədiyim , yataq dəstlərini dəyişmədiyim, çimizdirmədiyim , yanından qaçdığım insanın sağalmasını gözləyirdim . Əslində mən  eqomu doyduran münasibətin gec sağaldığı üçün əsəbi idim. İstədiyimi ala bilmirdim, pul vermişdim axı..

 Qadın ölmədi. Ölə bilərdi, amma onun xəstəliyinin adı nə idi ki?!…

 Ağrıyan bədən üzvü yox idi. Və mən o vaxt bunu dərk etmirdim. Qadın günlərin birində ayağa güclə də olsa durdu. Divarı tuturdu, çünki başı hərlənirdi. Mən dünən aldığım peçenye ilə çay içirdim. O mənə tərəf baxmadı. Vanna otağına daxil oldu, yuyundu.  Həyətə düşdü, orada bağcada oturdu. Tez- tez su içməyə başladı. Məni danışdırmırdı, kəlmə kəsmirdik..

Otağa gəldi, yemək yediyim stolun üstünə nə isə atdı və öz otağına keçdi. 

Baxdım.. balaca kisədə pul idi, saydım , ona indiyədək verdiyim pullar.

Mən sahibinə dönük çıxan it kimi qulaqlarımı salladım. Otağı tərk etdim, bu dəfə iniltilər mənim içimdən gəlirdi. Qəlbim zarıldayırdı.. və dirilmişdi..

 Yenə öz evimdəyəm. Pilləkənləri qalxıram, səs gəlmir. Məni gözləmirlər. Və heç kəsə maraqlı deyil, mən qayğının pulla alındığı evdən gəlirəm. Bəlkə hələ də anlamamışam ki,  heç bir insana nə pulla, nə pulsuz qayğı göstərməmişəm… Amma gözləmişəm..

İzzət Mikayılzadə

Atalar və qızları

h e k a y ə

Gərək, Turgenev məni bağışlasın, amma hekayənin başlığına daha yaxşı ad tapa bilmədim. Bəlkə də, siz bu mətni oxuyanda günəşli bir gün olacaq, amma mən yazını yazanda leysan həyətimizi yuyub aparırdı. Yavaş-yavaş gilasdan tum çıxartmaq mövsümündən uzaqlaşıb, ağacların övladını itirmiş ana kimi yarpaqlarını qopartığı mövsümə yaxınlaşırdıq. Fəsillər öz axarında dəyişir, pişiklər həmişəki kimi toyuq hininin qabağında gözləməyə davam edirdi. İlk dəfə öz rəngarəng təxəyyülümdən uzaqlaşıb, gözüm və ruhumla şahid olduğum hekayəni qələmə alacam. Mən bu hekayənin çox yaxınındayam. Pəncərəmi silsəm, gözlə görülə biləcək qədər yaxınam. Elə düşünməyin ki, mən pintiyəm. Pəncərəmi yazı yazandan-yazana silmirəm. Dedim axı, yağış yağır.  Yağışın təsiri ilə  də pəncərəm buxarlanıb. Sizə dünyanın kirini göstərmək üçün öz pəncərəmin çirkini siləcəm. Deyəcəksiz ki, bu qədər danışmaqdansa, birbaşa hekayəni yazsaydın, vaxtımızı almazdın. Haqlısız, bəzən çox danışmaq. hekayənin sonunu dəyişdirmir.

100 nömrəli Palata

Otaqda 2 xəstə və onlara uyğun olaraq 2 çarpayı, 2 şkaf var idi. Xəstələr yatmışdı. Pəncərədən həyətə baxan qadın nə isə fikirləşir, gözləri yol çəkirdi. Dərindən nəfəs alıb, başını sağa-atasının çarpayısına tərəf çevirdi. Eyni istiqamətlə gözlərini küncdə asılqandan asılmış  ağ rəngli həkim xalatına tuşladı. Yaxına gedərək xalata nəzər saldı, əyninə geyindi. Pəncərəyə yaxınlaşdı və öz əksinə baxdı. Güldü.

-Yaraşıb! – yuxudan oyanmış kişi dilləndi. Qadın səksənsə də, gülümsəməyə davam etdi.

-Ata, çoxdan oyanmısan?

-Yox, qızım, elə indi oyandım- kişi yuxulu gözlərlə cavabladı.

-Yaxşısan? Təzyiqin yoxdu ? Gözlə, bu dəqiqə ölçüm- qadın təşvişlə çantasından təzyiq aparatını çıxartdı . Kişi təkidlə :

-Lazım deyil, özümü yaxşı hiss edirəm – desə də, qadın ona məhəl qoymadı. Yanına əyləşib, atasının təzqini ölçdü. Təzyiqin normal olması onu sakitləşdirdi. Ayağa qalxdı, xalatı əynindən çıxartmağa başladı.

-Çıxartma, hələlik qalsın. Gedəndə çıxardarsan- kişi dedi.

-Həkim indi gələr. Əynimdə görməsin.

-Sənə daha çox yaraşıb deyə paxıllıq edər. Gəl, otur yanımda.

Qadın atasının yanında əyləşdi. Əli ilə atasının qızdırmasını yoxladı.

-Bugün ayın neçəsidir? – kişi soruşdu. Sualın cavabını bilirdi, amma dəqiqləşdirmək istədi.

-Bu gün ayın 14-üdü.

– Deməli, 2 gün sonra əməliyyata girirəm.

-Hə…Bax, sənə demişdim ki, vaxtlı vaxtında həkimə get! Özünü çox yorma! Mənə qulaq asmadın. Amma narahat olma, hərşey düzələcək, sağalacaqsan…

-Narahat olmuram. Mən ömrümü yaşamışam. Sadəcə sənə yaxşı ata olub-olmadığımı bilmirəm. Səncə, mən sənə yaxşı ata olmuşam?

Qadın düşünmədən cavabladı :

-Əlbəttə! Sən bizə çox yaxşı ata olmusan. Heç kimə möhtac qoymamısan. Bizim üçün çalışmısan. Qardaşlarımı oxutdurmusan. Mən səni çox istəyirəm, ata, hamıdan çox… Əgər səni çox istəyirəmsə, deməli, sən yaxşı ata olmusan…

-Amma səni oxutdura bilməmişəm.

-Əşşi, bu tək sənin günahın deyil ki!  O vaxt zəmanə pis idi. 90-cı illər hamı hər cəhətdən yarımçıq qaldı. Mənim də qismətim belə imiş.

-Mən qorxurdum. Kaşki cəsarət edə bilsəydim. Səni tək şəhərə göndərməyə qorxurdum. Özüm də gələ bilmirdim.

Qadın dərindən ah çəkərək :

-Olan olub, keçən keçib.  Olan həyatı keçən isə ömrü idi. İnsanlar öz həyatları haqqında bu qədər rahat danışa bilirlər.

Yuxudan yenicə oyanmış xəstə öskürməyə başladı. Qadın cəld ayaqlanaraq kişiyə su verdi.

– Həkim demişdi ki, yuxudan oyanan kimi sarı rəngli dərmanı atsın.

– Sənə də zəhmət edirik, qızım, o dərmanı mənə ver, içim. Onsuz burda başqa işimiz gücümüz yoxdu . Qoca dərmanı içə- içə qıza nəzər saldı:

-Xalat yaraşıb.

Qız gülümsədi.

-Ay kişi, niyə bu uşağı həkimliyə qoymamısınız?

-Zəmanə pis idi. 90-cı illər…- qızın atası cavabladı.

-Hə belə de… Əşşi guya zəmanə nə vaxt yaxşı olub ki? Elə həmişə qorxu və səksəkə içində olmuşuq.

– O da düzdü…Mənim elə uşaqlıqdan həvəsim var idi, gərək, sonra oxuyardım. Evləndim, uşaqlar oldu, qayğılarım çoxaldı. Qadın bu sözlərlə atasının vicdanını rahatlatmağa çalışdı.

-Hiss olunur ki, səndə bu peşəyə həvəs olub, burdakı həkimlərdən daha çox qayğımıza qalırsan .

Qadın gülümsədi. Bu gün o öz keçmiş xəyallarına çox gülümsəmişdi. Elə bil, neçə illik arzusu bugün reallaşmışdı. Pəncərəyə yaxınlaşdı, əksi ilə şəhərin görüntüsünü seyr etdi. Qocalar söhbətləşməyə başladılar. Atasının otaq yoldaşı olan yaşlı kişi  övladlarına zəng vuraraq, ağacları vaxtında sulamağı əmr edir, meyvələr yetişmədən dərməməyi nəvələrinə tapşırırdı. Qaranlıq yavaş -yavaş şəhərin təbii işığını söndürür, onu gecənin süni ışığı ilə tək başına qoyurdu. Bir neçə dəqiqə sonra qadın evinə getmək üçün xəstəxanadan çıxdı.  Binaya daxil olanda kobud bir səs onun qulaqlarını boğmağa başladı. Səslər getdikcə gurlaşırdı. Evin qapısına çatanda anladı ki, səsin mənbəyi qapı bir qonşuları olan Mahirgilin evindən gəlir. Bir neçə dəqiqə qapının ağzında dayandı. Səs bəzən artır, bəzən isə kəsilirdi. Xarab radio kimi eyni sözləri təkrarlayan evin kişisi Mahirdən başqa heç kim danışmırdı. Dayanmadan : ” Mən dedim, qurtardı. Bu söhbəti bir də açmayın. Yox bir, kollec oxumaq istəyir. Mənim qızım yiyəsiz deyilki, mən onu öz başına buraxım, o da getsin oxusun, küçələri veyillənsin. Otursun evində, sənə kömək eləsin! 9- a qədər oxudu, bəsidi!  Mən hələ ölməmişəm ki! Bu söhbəti birdə açsaz ikinizin də meyidini sərəcəm! “

O hələ də qapının ağzın da gözləyirdi. Nəyi gözlədiyini bilmirdi. İstəyirdi ki, qapını döysün, və qışqır bağır salan bu kişiyə başa salsın ki, oxumaq heç də yiyəsizlik deyil! Ümumiyyətlə insanlar şəxsi mülk, boyunduruqlu heyvan deyilki onun yiyəsi olsun. Əgər bir insan təhsil almaq hüququndan istifadə etmək istəyirsə, niyə ona atası və ya başqa biri mane olmalıdı? Bu məgər yiyəlik etməkdi? Ata əgər öz övladının təhsili ilə maraqlanmırsa, görəsən nə ilə maraqlanır? Onun cehizləri ilə? Əgər insan  təhsil almaq istəyirsə, və buna kimsə mane olursa əsl faciə burdadı. Əsl faciə bu binadadı, bu evdədir. Qadın istədi ki, ürəyindən keçirdiyi bu sözləri kişiyə desin, bəlkə, biraz insafa gələr. Sonra yerində dayandı. Dərindən nəfəs aldı. Bu nəfəs özü ilə birlikdə Toltsoyun bu cümləsini də gətirdi : “Cahillə mübahisə edərkən ona söylədiyin hər söz atəşə atılan bir odundur” . Onun atəşinə odun olmamaq üçün evinə daxil oldu. İşıqları yandırdı, yoldaşı hələ gəlməmişdi. Yuyundu, əynini geyinib yeməyini yedi. Telefonunu yandırdı. Telefonun ekranında ağ xalatlı uzun saçlı bir qız ona gülümsəyirdi. Bu onun qızı idi. Almaniyada tibbi təhsil alırdı. Qızını öz arzularından uzaq tutmağa çalışsa da, qızı anasının gedə bilmədiyi yolu davam etdirmək qərarı almışdı. Fotoya hər baxdıqca qürurlanırdı. Onu bu qürurdan qapının zəngi ayırdı. Gələn qapı qonşusu 15 yaşlı Sevinc idi. Zümrüd təəccüblənsə də, bunu qıza bildirmədi, onu evə dəvət etdi, çay süzdü, iki eyni taleyi yaşayan qadın qarşılıqlı əyləşdilər.

-Zümrüd xala, sabah imtahanımdı- qız ağlamağa başladı. Zümrüd uşağı təsəlli etmədi. Gözlədi. Çünki, bəzi talelərə göz yaşı çox yaraşır. Sevinc sakitləşəndən sonra Zümrüd əlini uşağın başına qoydu, yavaş- yavaş sığallamağa başladı.

-Mənim də atam təhsil almağıma mane olub . O vaxt vəziyyət indiki kimi yaxşı deyildi. Atam indi xəstədi. Bu gün mənə peşman olduğunu dedi. İllər sonra mənə bunu etiraf etməsi etməməsi qədər əhəmiyyətsiz idi. Çox gec idi. O vaxt atam pis olmasın deyə onun qərarına səssiz qaldım. Amma sən mənim kimi olma! Qismətinlə razılaşma! Əgər, bu sənin alın yazındırsa, sil! Sonra gec olacaq!

– Əlimdən heçnə gəlmir . Mən bu evdə heçnə edə bilmərəm. O heç imtahana getməyimi belə istəmir. Sabah mənimlə heç kim gəlməyəcək.

-Yaxşı hazırlaşa bilmisən?

– Özüm hazırlaşmışam. Çox güclü biliyim yoxdu, amma oxumaq istəyirəm. İstəyirəm ki, mənim də təhsilim, tələbəlik illərim olsun. Firuzə Bakıya gələndə, mənə həmişə tələbəlik illərindən danışır. Çoxlu kitabları olur. Mənə də vermişdi. Mən də istəyirəm ki, sizin qızınız kimi olum.  Amma atam …

-Neyləmək olar ki sən də belə bir atanın qızısan. İnsanın taleyi onun doğulduğu evlə əlaqəli olur. Amma qismət deyilən şey məchuldu,insan öz taleyini özü yazır – Zümrüd dərindən nəfəs aldı. Sabah imtahan saat neçədədir?

-Saat 10:00 da.

-Mən səninlə gələrəm.

 Sevinc əllərini Zümrüdün əlləri ilə birləşdirdi. Minnət dolu gözlərlə təşəkkür etdi. Əllər birləşdi, keçmişlə gələcək görüşməli oldu.

 Ertəsi gün Zümrüdlə Sevinc imtahana yollandılar. Hamı valideynləri ilə həyəcanını bölüşürdü. Atalar qızlarını sıraya yerləşdirir, üzündən öpür, uğur diləyirdi. Gördüyü bu görüntü Zümrüdün ürəyini açsa da, Sevinci kədərləndirirdi. İmtahan 3 saat çəkəcəkdi. Zümrüd düşündü ki, bu 3 saat ərzində atasına baş çəksə yaxşı olar. Elə düşündüyü kimi də etdi. Qayıdanda Sevinc onu imtahanın keçirildiyi binanın qarşısında gözləyirdi .

-Necə yazdın?- Zümrüd təlaşla soruşdu.

– Pis deyil. Hətta deyərdim, çox yaxşıdı. Elə hiss edirəm, amma nə fərqi var ki ?

-Ümidsiz olma! Mübarizə apar, Sevinc. Həyatının mənim kimi sonrakı peşmançılıq olmasına icazə vermə ! Yaxşı?

Sevinc Zümrüdün bu sözlərinə cavab verə bilmədi. Gələcək keçmişə söz verə bilmir axı.

Evə yollandılar. Binaya daxil olub, 4-cü mərtəbəyə qalxanda Sevincin atası mənzilin başında qızğın gözlərlə öz qurbanının yolunu gözləyirdi:

-Sən öz başına olmusan? Qonşuya qoşulub, imtahan verməyə gedirsən, amma mənim xəbərim yoxdu.

-Ata, axı sənə demişdim ki, imtahana getməliyəm. Sən də dedin ki, gedin rəddolun başımdan. Yolu tanımırdım. Zümrüd xala sağolsun, məni apardı.

-Evə gir! Axırıncı dəfədi sən bayıra çıxırsan.

Sevinc Zümrüdə baxdı. Keçmiş gələcəyi gözləri ilə təsəlli etdi. Kişi Zümrüdün yanından ötüb keçəndə Zümrüd yüksək səslə ” dəyməz” dedi. Mahir pilləkənləri sürətlə düşərək uzaqlaşdı.

Ertəsi gün Zümrüd atasının yanına – xəstəxanaya yollandı. Bugün atası ağır ürək əməliyyatı olacaqdı. Atasını əməliyyat üçün hazırlayırdılar. Kişi elə bil bu bir neçə günün içində qocalmışdı. Ölümün uzunu yaşamaq, qısası isə xəstəlikdi. Kişi qızını görəndə körpə uşaq kimi ağlamağa başladı. Bu onu son görüşü idi. Hiss edirdi. Axı, ölüm özünü hiss elətdirir. Kişini ağladan ölüm deyildi. Peşmançılıq? Bəlkə də yaşamaq istəyib yaşaya bilmədiyi həyat? Ya yaşayacağı çox şeylərin qalması ya da yaşamağa heçnəyin qalmaması? Mövzumuz bu deyil, onun nə üçün ağladığından yazmayacam. Qadın zərif əlləri ilə atasının saçını oxşadı, yanağından öpdü. Onu uzun-uzun seyr etdi. Üz cizgilərini əzbərlədi. Hələ də balaca qız uşağı olduğunu hiss etdi. Atasının yolunu gözlədiyi, onu öpmədən yatmadığı, inciyəndə, kimdənsə küsəndə qaçıb qucağında ağladığı bu bədənə son dəfə sarıldı. Bu vida idi. Həqiqi bir vida. Bundan sadəcə bir tərəfin xəbəri var idi. Bir də mənim. Çünki, mən müəllif idim, və onun atasını mən öldürəcəkdim.

Atasını ölümə yola saldı. Əməliyyat bitdi. Zümrüdü evə yolladılar. Yenə binanı səs bürümüşdü. Yoldaşına bu haqda danışanda bir mənalı olaraq : “Biz heçnə edə bilmərik. Hər atanın xasiyyəti bir cürədi. Mən həyətdə bu haqda onunla söhbət eləmişəm. Dedim ki, qız uşağıdı, sabah başına nə gələcək bilinmir. Sən bugün varsan, sabah yoxsan.O uşaq sən olmayanda nə edəcək? Qoy, öz ayaqları üstündə durmağı öyrənsin. Bilirsən mənə nə dedi? Dedi ki, mən sizin kimi qızımı nə xaricə oxumağa göndərərəm, nə də şəhərə . Yiyəsiz deyil, atası var. Elə zənn edir ki, atalıq övladına yersiz qadağalar qoymaqdır. 5 dəqiqənin içində məni də  nakişi çıxartdı. Mən heçnə demədim. Cahil insana gərək cavab verməyəsən. Onsuz o öz dünyasında haqlıdı. Ən yaxşısı heç kimin ailə məsələlərinə qarışmayaq” demişdi.

Səhər saatlarında xəstəxanadan gələn zənglə Zümrüd ağlamağa başladı. Atası ölmüşdü. Ağlaya- ağlaya hazırlaşıb evdən çıxanda qapıda Sevinclə qarşılaşdı:

-Zümrüd xala, atam məni ….

-Atam rəhmətə gedib- Zümrüd Sevincin sözünü kəsərək hönkürtü ilə ağlamağa başladı.Sonra qaçaraq binadan çıxdı. Zümrüdün başı ölüsünə qarışdı. Sevinc unuduldu.  Bu 15 yaşlı gücsüz, mübarizə aparmağı bacarmayan qızcığaz sadəcə bir əl gözləyirdi ki, onu düşdüyü bu yerdən qaldırsın. Amma bilmirdi ki, yad əllərin başı ya öz ölüsünə, ya da dirisinə qarışacaq. İnsanı düşdüyü yerdən yalnız özü qaldıra bilər. İnsanın azadlığı, qurtuluşu onun özündə gizlidir.  Başqa heç kim də. Bu aksiomdur, isbata ehtiyyac yoxdu.

Oxuduğunuz kimi, keçmiş gələcəklə görüşdü. Gələcək keçmişlə eyni yolu gedə bildi. Keçmiş sadəcə gələcəyi təsəlli etdi, gələcək keçmişə söz verə bilmədi. Keçmiş gələcəyə heç vaxt bütünlükdə kömək edə də bilməzdi. Keçmişin gələcəyin həyatındakı yeganə vəzifəsi, çıxarılan nəticələrdi. Mən bu hekayənin sonunu hələ bilmirəm. Əgər yazmaq istəyirsizsə, götürün qələmi və ya klaviyaturanı hekayənin sonunu siz yazın, ya Sevinci ərə verin, ya atasını insafa gətirib təhsilli bir qız yetişdirin. Çünki hekayənin sonunu Sevincin atası yox, biz-cəmiyyət müəyyənləşdirəcək. Əgər düşüncəni sağaldıb mühiti dəyişə bilsək, Sevinclər xilas olacaq. Çünki cahillik irsi xəstəlikdi. M.Ə.Rəsulzadənin 20-ci əsrin əvvələrində dediyi : ” Əgər qadın aciz , öz haqlarından məhrum və cahildirsə millətin yarısı xəstə, iflic vəziyyətindədir” cümləsi altında 21-ci  əsrdə əziliriksə, deməli hələ də özünü dəyişməyən, cahillik daşını atmayan insanlar cəmiyyətin içinə nifaq toxumları səpməyə davam edir. Və bizim yazmaqdan başqa əlimizdən heçnə gəlmir.

Yusif Yusifzadə

Babamın yolu ilə gedən atam

h e k a y ə 

-Ata, yavaş get. Çata bilmirəm sənə. Atam tələsirdi.

-Gəl də. Elə sən indidən qocalmısan ki. küstahcasına güldü. Nədənsə məni hər dəfə məğlub etdiyi qol güləşlərimizi xatırladım.

Sazaqlı hava idi. Belə çiskinli, küləkli soyuq hava uşaqlıqdan qulağıma bir cümlə pıçıldayır. ” Heç nə eləmək lazım deyil. Yat”  İndi isə gedirdik. Qəbiristanlığa.

***

Atamın atası, mənim babam ölmüşdü çox çox əvvəl.

Babamı qəbirdaşında ilk dəfə gördüyüm günü xatırlayıram. Qara mərmərə istedadsız bir “rəssam” səriştəsi çatan qədər nəsə çəkmişdi. Amma ordan  -qara mərmərdən bizi güdən və hansı bucaq altından baxırıqsa baxaq bizi görən o şəxs qətiyyən babama oxşamırdı. Ona görə ki,  babam heç vaxt elə şax dayanmazıdı. Həmişə ölgün, yuxusuz, yorğun çəkilmişdi şəkillərə. Şəkillər doğurdan da əbədi yaddaşdı.

 Bütün şəkillərdə ən balaca babam idi, onu ortaya salırdılar deyə balacalığı daha çox gözə çarpırdı. Qəbirdaşında isə hər şey fərqli idi. Məzlum xoş sifət babam dönüb qəddar kobud bir sima olmuşdu. Həm də elə bil biraz böyümüşdü.

***

Tikanlı dikə piyada qalxırdıq. Qəbiristanlıq qarşımızdakı dağa alaqotu kimi yayılmışdı. Bütün dağı tutmuşdu. Hər gün bir az daha böyüyürdü.

Bu qəbiristanlıq gözümüzün qabağında böyüyüb. Körpəmiz qədər bizə doğmadı. Bizim məhəlləmizdən qəbirstanlıq yaxın görünürdü amma ona sarı addımladıqca əslində nə qədər uzaq olduğunu anlayırdın. Böyüyən övlad və valideyn arasında təqribən belə uçurum yaranır.

Gedirdik atam öndə mən arxada. Sazaqda üstmüzdə.

-Babanın qəbrinin yerini itirməmisən, ay nadan. Arada get oraları təmizlə. Dədəm təmiz adam olub. Arxasına baxmadan az qala qaça qaça dedi.

-Yoxe – biraz tövşüyüb davam elədim- yadımdadı ordakı ziyarətgahın yanındadı da. Bəxtəxuda, düzgün cavab vermiş şagird görkəmi aldım.

O ziyarətgah olmasa idi, babamın qəbrini tapmaq çətin olardı. İnanın, müdam oranı göydən izləsəm də əvvəl axır yeri mütləq itirəcəkdim. İlahi, nə qədər adam ölür?!

 İlk vaxtlarda babamın qəbri açıqlığda olsa da sonralar çəkildiyi şəkillərdəli kimi digər qəbirlərin ortasında qaldı, yavaş yavaş gözdən itdi.

 Qəbirstanlıq yolu torpaqlı, daşlı, zir-zibbili idi. Bu yol ara məhəllərdən keçirdi. Qəbirstanlığa çatdıqca evlərin sayı azalırdı heç kim qəbirstanlığa yaxın qalmaq istəmirdi.

Buralar hələ ovallıq, örüş olduğu vaxtlarda evlər qəbiristanlıqdan 2,3km məsafədə olsa da insanlar qəbiristanlığın səsini eşidirdi və deyirdi, “biz qəbiristanlığın yanında qalırıq” sonralar isə az qalsın yeni evlər qəbirstanlıq divarına qədər yeni qəbirlər də evlərin həyətinə qədər yaxınlaşdı. Artıq köhnə sakinlər üçün qəbiristanlıq uzaqlaşdı və qocaldı. Qəbiristanlığın səsi də hardasa yeni evlərin birinin pəncərəsində buğ olurdu. Biz köhnə sakinlərdən idik.

Külək xırda damlaları nəhəng əl edib bizi şillələyirdi. Atam sürətini azaltmır, qul əcdadlarının onlara ötürdükləri yarışçı genlərlə olimpiya medallarına embarqo qoyan afrikalı  marafon yarışçıları kimi müntəzəm sürətlə irəliləyir əzmlə həvəslə hədəfə yüyürürdü. Mən isə maşın dalınca məqsədsiz qaçan küçə iti idim.  Gedirdik.

-Keçən dəfə gedəndə su butulkalarını hara qoyublar bibilərin, görəsən. Gedib bir də onu axtarmalı olacağıq. Bir tərəfdən də tülküsifət molla bizi güdəcək. Zəhmətsiz pul istəyir Ay hay gözlə verəcəm.

Mənə müraciətlə başlayan sualları monoloqa çevrildi. Bir azdan da hər şeyə deyinməyə başlaycaq.

-Ay ata, sən allah nə su butulkası göydən yağan nədi bəs? Yerə bax artıq palçıqdı. Səndirləyərək dedim.

-Sən hardan biləsən axı, dədəmi yuxuda görmüşəm deyir bu gülləri sula, yay-qış sula, allahın suyudu da.

Yağış damlaları iriləşirdi. Hava bizi daha şillələmir, yumruqlayırdı. Çox canım qalmamışdı. Bir azdan nokaut olacaqdım.

-Bunun evinə bax? Sənin hər işin belədi, yazıq… paşoll ay it.. bura yiyəsizlikdi maymaxdı burda qalanlar məhləni pox aparır çıxın bir söz deyin …. Boyuvuzu yerə soxum sizin.

Atam məhəllələrdəki evləri, evlərin adamlarıni, adamların itlərini, itlərin yollarını müşahidə edirdi.

Başlamışdı, qəbiristanlığa çatanadək deyinəcək arada pis söyüşlər də söyəcəkdi ucadan, fəxrlə. Xoşbəxtlikdən, qəbiristanlığın səsi gəlirdi- kimsə ağlayırdı. Çatırdıq.

***

 Boyu atamın yarsı boyda olan suvaqsız hasara alınmış bu əraziyə sıx şamlardan ötrü havanın yumruqları dəyə bilmirdi. Ölmədən çatmışdıq daha doğrusu çatmışdım. Labrintə oxşayan ara cığırlarla müxtəlif məzarlara baxaraq müdrik və ölümdən başqa hər şeyin yalan olduğunu bilən üz ifadəsi ilə babamın məzarına tərəf gedirdik. Atamın dalınca addımlayıb məzardaşlarındakı doğum illərinə baxırdım. Mənlə eyni ildə doğulmuş ölü görmək istəmirdim.

 Məzaları seyr edib düşünürdüm.

” Ölüləri iki qrupa ayırıram. Unudulanlar və unudulmayanalar. Unudulanların özləri də iki subqrupa ayrılır. Qəbirin üstündə qərənfillər solmammış yeniləri gətirilir, yan yörəsi daim təmiz olursa, bu adam hələ yaşayır deməkdir. Bu çox qısa müddətli olurdu. Belə olmayan halda isə bu adam həqiqətən ölüb deməkdir. Amma necə ölüb? Bəzən bu labrintlə babamın qəbrinə gedəndə yolda sadəcə hasara alınmış və baş daşı toz torpaqlı, yan yörəsi yaşıl tikanlı məzarlar görürdüm o məzarda yatan insanların ölümü unudulmuşdu. Bəzən də məzar başdan başa tikanlarla quru otlarla digər ziyarətçilərin atdığı zir zibillərlə örtülmüş olurdu. O məzarlarda yatan insanların nə vaxtsa doğulmuş olduqları belə unudulmuşdu. Məncə əsl ölüm sonuncusu idi. Təbii ki, bu qruplaşdırmalar boş və heç bir əsası olmayan düşüncələrin məhsuludur. Çünki nəticə olaraq orda yatanlar hamısı ölüb yoxdurlar. Xub, hamsı əvvəl axır “doğumu da unudulmuş insanlar” siyahısına daxıl olacaq”

Atam irəlidə gedir, məzar yerlərindən kənara diqqətsizcə atılan sellofanları, kökü ilə birgə çıxarılan yaşıl tikan kollarını, şəkli dəyişmiş plastik su qutularına söyür, mən də  yavaş yavaş onu izləyirdim. Upuzun şamlar bizi yumruqlardan qorusa da tanış bir vahiməyə şərait yaradır, yaxşılığını unutdururdu. Bu vahimə məni bir də əzan oxunanda basırdı. Bu vahimənin məni çulğadığı an yaşadığım qorxunun adı da var idi. Ölmək qorxusu.

Atam, yenə qaçırdı sanki. Məndən xeyli uzaqlaşdı. Nöqtə boyda oldu. Yağışın bulandırdığı mənzərəmdə enən xırda damlanın birinin altında qalıb yumru dünyadadan aşağı diyirləndi, gözdən itdi. Nə qədər yeyin addımlasam da ona çata bilmədim.  Hardasa uzaqdan hələ deyinməyi söyüşləri gəlirdi qulağıma.

***

Bir birinə oxşayan, oxşamayan qoca və cavan məzarlar arasında hara getdiyimi bilmirdim. Arxama önümə  sağıma soluma baxaraq bığlərı kəsilmiş pişik kimi istiqamətsiz gedirdim. Bircə onu bilirdim ki, qibləm ziyarətgah idi, onu tapsam babamın məzarını da tapacaqdım, babamın məzarını tapsam atamı tapacaqdım. İndi dəqiq bilmirdim. Atamı axtarıram yoxsa, babamın məzarını?

Külək şiddətlənir yorğun gövdəmi boş qayiq kimi hərləyirdi. Bir yandanda qəbiristanlıq səsi izdiham içində itən uşaq kimi hiss etdirirdi məni.

***

Bu qəbiristanlıqda mənə ən doğma olan tikili bura idi. Babamın tanış olmayan qəbrindən də.

 Çələbi ziyarətgaı. Böyrü-başı qərənfillərlə dolu, divarlarından ümid axırdı. İçəridə uşaq kimi iməkləyən yaşlı arvadlar, daşları öpən abituriyentlər görmüşdüm. Hər kəs bir niyyətlə gəlir, Çələbi cəddi də kimisinə şəfa kimisinə ümid verirdi. Heç kimi əliboş qaytarmırdı. Qarşısında dayananda içinə ilk dəfə girdiyim günü xatırladım. Mənfur bir xislətlə yaramaz bir niyyətlə pul oğurlamaq üçün girmişdim. Çələbi ziyarəti bizim kimi kasıb ailələr üçün ancaq bu cür faydalı ola bilərdi. Biz gözüaçıq amma aldanmış insanlar idik. Bu ziyarət bizi də belə yola salırdı.

Ziyarətgahı tapdığıma görə rahatlamışdım. Hava da elə bil düzəlmişdi hər şey yaxşılaşırdı. Qəbirstanlığın səsi daha məni ürkütmürdü. Babamın qəbrinə sarı yeridim. Qəbirstanlıq səsi yavaş yavaş azaldı. Sonra təmiz kəsildi. Bir neçə addım daha atdım və budur atam qarşımda idi, əyilib babamı doğumu da unudulan insanların siyahisina düşməkdən qoruyur-məzar daşını silir, tikanları qırır, nəm gül diblərinə aldırış etmədən qızılgülləri sulayırdı. Atası üçün çalışırdı. O zaman əmin oldum ki, mən babamın məzarını yox, atamı axtarırdım.

Atam məni görüb ekstrasens görkəmində dedi.

-Gördün, dedim buraları sulamaq lazımdır. Yağış kəsib. Al bunları da sən doldur gətir.

Əyilib iki litrlik plastik qapaqsız qabları götürdüm.

Başımı qaldıranda gözüm yeni qoyulan baş daşına sataşdı. Atamın doğum tarixini gördüm. Atamın niyə tələsdiyini anladım. Deməli, vaxt idi.

A.P.Çexov

MƏRC

I

Qaranlıq payız gecəsi idi. Qoca bankir kabinetində bir küncdən o birinə var-gəl edir və on beş il əvvəl, payızda axşam ziyafəti verməsini  xatırlayırdı. Həmin ziyafətdə xeyli sayda ağıllı şəxs vardı və maraqlı söhbətlər gedirdi. Yeri gəlmişkən, edamdan danışırdılar. Aralarında bir çox alim və jurnalist olan qonaqlar əksəriyyətlə edama mənfi yanaşırdılar. Onlar bu cəza üsulunu  köhnəlmiş, xristian dövləti üçün yararsız və mənəviyyatsız  sayırdılar. Onlardan bəzilərinin fikrincə, edamı elliklə ömürlük həbslə əvəz etmək lazım idi.

-Mən sizinlə razı deyiləm, – ev sahibi bankir belə demişdi. – Nə edamı, nə də ömürlük həbsi yoxlamamışam, amma a priori (əvvəlcədən, irəlicədən – lat.) mühakimə yürütmək olarsa, məncə, edam həbsdən daha mənəvi və humanistcədir. Edam dərhal, ömürlük həbs isə yavaş-yavaş öldürür. Hansı cəllad daha insanidir? Sizi bir-neçə dəqiqəyə öldürənmi, yoxsa həyatı sizdən bir çox illər ərzində çəkib alanmı?

-O da, o biri də eyni dərəcədə mənəviyyatsızdır, – deyə qonaqlardan kimsə qeyd etmişdi, – çünki eyni məqsədi – həyatı qoparıb almağı güdür. Dövlət allah deyil. Onun istədikdə qaytara bilmədiyindən məhrum etmək haqqı yoxdur.

Qonaqlar arasında iyirmi beş yaşlarında gənc bir hüquqşünas vardı. Fikrini soruşanda o demişdi:

-Edam da, ömürlük həbs də eyni dərəcədə mənəviyyatsızdır, lakin mənə edamla ömürlük həbs arasında seçim etmək təklif edilsəydi, əlbəttə, ikincini seçərdim. Necəsə yaşamaq heç cür yaşamamaqdan daha yaxşıdır.

Qızğın mübahisə qalxmışdı. Onda indikindən daha gənc və daha əsəbi olan bankir birdən özündən çıxmış, masaya yumruq çırpmış və gənc hüquqşünasa müraciət edərək qışqırmışdı:

-Doğru deyil! İki milyondan mərc gəlirəm ki, qazamatda heç beş il də otura bilməzsiniz!

-Əgər bu ciddidirsə, – deyə hüquqşünas ona cavab vermişdi, -beş deyil, on beş il otura biləcəyimdən  mərc gəlirəm.

-On beş? Olar! – bankir qışqırmışdı. – Cənablar, mən iki milyon qoyuram!

-Razıyam! Siz milyonları, mən isə azadlığımı qoyuram! – hüquqşünas belə demişdi.

Beləcə, bu vəhşi, mənasız mərc baş tutmuşdu! Onda milyonlarının hesabını bilməyən şıltaq və yüngülxasiyyət bankir mərcdən vəcdə gəlmişdi. Şam yeməyində o, hüquqşünasla zarafat edir və deyirdi:

-Cavan oğlan, hələ gec deyilkən ağla gəlin. İki milyon mənim üçün boş şeydir, siz isə həyatınızın ən gözəl üç-dörd ilini itirməklə risk edirsiniz. Üç-dörd deyirəm, çünkü daha çox otura bilməzsiniz. Ey zavallı, könüllü dustaqlığın məcburidən daha ağır olduğunu unutmayın. Hər dəqiqə azadlığa çıxma haqqınız olduğu fikri qazamatdakı bütün mövcudluğunuzu zəhərləyər. Sizə acıyıram!

İndi bankir bir bucaqdan o birinə var-gəl edərək, bütün bunları xatırlayır və özündən soruşurdu:

-Bu mərc nəyə gərəkdi? Hüquqşünasın həyatının on beş ilini itirməsindən, mənimsə iki milyonu tullamağımdan nə fayda? Bu, edamın ömürlük həbsdən pis, ya yaxşı olduğunu insanlara sübut edə bilərmi? Yox ki yox. Boş və mənasız bir şey. Bu mənim tərəfimdən tox adamın şıltaqlığı, hüquqşünas tərəfindən isə  pula qarşı sadəcə tamahkarlıq idi…

Sonra o, təsvir olunan axşamdan sonra nə baş verdiyini xatırladı. Hüquqşünasın öz həbsini ciddi nəzarət altında, bankirin həyətində tikilmiş  bir fligeldə çəkəcəyi qərarlaşdırılmışdı. On beş il ərzində onun fligelin astanasına ayaq basmaq, canlı insanları görmək, insan səsi eşitmək, məktub və qəzet almaq  hüququndan məhrum olacağını şərtləşmişdilər. Ona musiqi alətinə malik olmaq, kitab oxumaq, məktub yazmaq, şərab içmək və tütün çəkmək  icazəsi verilmişdi. O, xarici dünya ilə məxsusi bununçün qoyulmuş xırda pəncərə vasitəsilə, susqunluqla əlaqə qura bilərdi. Lazım olan hər şeyi, kitabları, notları, şərab və sairi istədiyi miqdarda, yazışma ilə, amma yalnız pəncərədən  ala bilərdi. Müqavilə həbsi ciddi olaraq təkbaşına edən bütün təfərrüatları və xırdalıqları nəzərə alırdı və hüquqşünası 14 noyabr 1870-ci il saat 12-dən 14 noyabr 1885-ci il saat 12-dək,  düz on beş il oturmağa məcbur edirdi. Hüquqşünas tərəfindən, vaxta iki dəqiqə qalana qədər belə,  şərtləri pozmağa xırda bir cəhd bankiri ona iki milyon ödəmək vəzifəsindən azad edirdi.

Həbsin birinci ilində hüquqşünas, onun qısa yazılarına əsasən, təklikdən və darıxmadan güclü şəkildə əziyyət çəkirdi. Gecə-gündüz onun fligelindən daim royal səsləri eşidilirdi. O, şərab və tütündən imtina edirdi. Şərabın istəkləri qıcıqlandırdığını, istəklərin isə məhbusun birinci düşmənləri olduğunu yazırdı; üstəlik də yaxşı şərab içməkdən və heç kəsi görməməkdən darıxdırıcı heç nə yoxdur. Tütün isə otağındakı havanı korlayır. Birinci il hüquqşünasa əksəriyyətlə yüngül məzmunlu kitablar: mürəkkəb eşq intriqalı romanlar, cinayət və fantastika hekayələri, komediyalar və sair  göndərilirdi.

İkinci ildə fligeldəki musiqi artıq susmuşdu və hüquqşünas öz yazılarında yalnız klassikləri tələb edirdi. Beşinci il yenə musiqi eşidildi və məhbus şərab istədi. Pəncərədən izləyənlər onun bütün bu ili yalnız yeyib-içib yataqda uzandığını, tez-tez əsnədiyini, acıqla öz-özü ilə danışdığını  deyirdilər. O, kitab oxumurdu. Bəzən gecələr yazmaq üçün oturur, uzun-uzadı yazır və səhərüzü bütün yazılanları xırda-xırda doğrayırdı. Onun necə ağladığını dəfələrlə eşitmişdilər.

Altıncı ilin ikinci yarısında məhbus səylə dillərin öyrənilməsi ilə, fəlsəfə və tarixlə məşğul oldu. O bu elmlərdən elə acgözlüklə yapışdı ki, bankir onun üçün kitabları almağı güclə çatdırırdı. Dörd il ərzində onun tələbi ilə altı yüz cildə yaxın kitab alınmışdı. Yeri gəlmişkən, bu aludəlik mərhələsində bankir öz məhbusundan belə bir məktub almışdı: “Əziz zindanban! Bu sətirləri sizə altı dildə yazıram. Onları bilici adamlara göstərin. Qoy oxusunlar. Əgər onlar heç bir səhv tapmasalar, yalvarıram, bağda tüfəngdən atəş açmaq əmri verin. Bu atəş mənə səylərimin boşuna getmədiyini deyər. Bütün əsrlərin və ölkələrin dahiləri müxtəlif dillərdə danışırlar, ancaq hamısında eyni alov yanır. Əgər onları başa düşə bildiyimə görə indi qəlbimin necə bir səmavi səadət duyduğunu bilsəydiniz!” Məhbusun istəyi yerinə yetirildi. Bankir bağda iki dəfə atəş açılmasını əmr etdi.

Bunun ardınca, onuncu ildən sonra hüquqşünas hərəkətsiz halda masa arxasında əyləşdi və yalnız İncili oxudu. Dörd ilə altı yüz cildin öhdəsindən gəlmiş insanın asan anlaşılan və qalın olmayan bir kitabın mütaliəsinə bir il sərf etməsi bankirə qəribə gəlirdi. İncilin ardınca dinlərin tarixi və ilahiyyat gəldi.

Həbsin son iki ilində məhbus,  hər hansı fərq qoymadan, fövqəladə dərəcədə çox oxudu. Gah təbiət elmlərilə məşğul oldu, gah da Bayron, yaxud Şekspiri tələb etdi. Ondan eyni vaxtda kimya, tibb dərsliyi və roman, hansısa fəlsəfi, yaxud ilahiyyat traktatını göndərməyi xahiş etdiyi məktublar olurdi. Onun mütaliəsi sanki gəmi parçaları arasında dənizdə üzdüyü və həyatını qorumağa çalışaraq, acgözlüklə gah bu, gah da o biri parçadan yapışdığı kimisinə  bənzəyirdi!

II

Qoca bankir bütün bunları xatırlayır və düşünürdü:

“Sabah saat on ikidə o, azadlığını əldə edir. Şərtə görə, ona iki milyon ödəməli olacağam. Əgər ödəsəm, hər şey məhv oldu: mən tamamən müflis oldum…”

On beş il əvvəl o, milyonlarının sayını-hesabını bilmirdi, indi isə nəyinin – pullarının, yoxsa borclarının  daha çox olduğunu özündən soruşmağa qorxurdu. Azartlı birja oyunu, riskli spekulyasiyalar və qocalığında da əl çəkə bilmədiyi qızğınlıq yavaş-yaşaş işlərinin süqutuna gətirmişdi və qorxusuz, özündənrazı, məğrur varlı şəxs qiymətli kağızların hər cür qalxıb-düşməsindən həyəcanlanan ortabab bankirə çevrilmişdi.

-Lənətə gəlmiş mərc! – deyə qoca ümidsizliklə başını tutaraq mızıldandı. – Niyə bu adam ölmədi? Hələ qırx yaşı var. Məndən sonuncu pullarımı götürəcək, evlənəcək, həyatdan zövq alacaq, birjada oynayacaq, mən isə dilənçi kimi paxıllıqla ona baxacaq və hər gün ondan eyni ifadəni eşidəcəyəm: “Həyatımın bəxtiyarlığına görə sizə borcluyam, icazə verin, sizə kömək edim!” Yox, bu, həddən artıq olar! İflas və biabırçılıqdan yeganə xilas bu adamın ölümündədir!

Saat üçü vurdu. Bankir dinşədi: evdə hamı yatırdı və yalnız pəncərələrin arxasındakı üşümüş  ağacların səslənməsi eşidilirdi. O, səs çıxarmamağa çalışaraq, yanmayan şkafdan on beş il ərzində açılmamış evin qapısının açarını götürdü, paltosunu geyindi və evdən çıxdı.

Bağ qaranlıq və soyuq idi. Yağış yağırdı. Kəskin rütubətli külək ulartı ilə bütün bağ boyu çoyuyur və ağaclara dinclik vermirdi. Bankir baxışını gərdi, amma nə torpağı, nə ağ heykəlləri, nə fligeli, nə də ağacları görmədi. Fligelin olduğu yerə yaxınlaşaraq, gözətçini iki dəfə səslədi. Cavab gəlmədi. Gözətçinin pis havadan gizləndiyi və indi, hardasa, mətbəxdə, yaxud oranjereyada  yatdığı aşkar idi.

“Əgər istəyimi yerinə yetirməyə iradəm çatsa, – deyə qoca fikirləşdi, – şübhə hər şeydən əvvəl gözətçinin üzərinə düşər”.

O, qaranlıqda pillələri və qapını əllədi və fligelin dəhlizinə daxil oldu, sonra əl havasına balaca koridora keçdi və kibrit yandırdı. Burda ins-cins yox idi. Kiminsə yatacaqsız çarpayısı vardı, küncdə də çuqun soba qaralırdı. Dustağın otağına aparan qapıdakı möhürlər salamat idi.

Kibrit sönəndə qoca gərginlikdən əsərək, xırda pəncərədən içəri boylandı.

Dustağın otağında şam ölgün-ölgün yanırdı. Özü isə masa arxasında əyləşmişdi. Yalnız kürəyi, başının tükləri və əlləri görünürdü. Masanın, iki kreslonun və xalçanın  üstündə açıq kitablar vardı.

Beş dəqiqə keçdi, dustaq bir dəfə də qımıldanmadı. On beş illik dustaqlıq ona hərəkətsiz oturmağı öyrətmişdi. Bankir barmağı ilə pəncərəni döydü, dustaq isə bu taqqıltıya heç bir hərəkətlə cavab vermədi. Onda bankir ehtiyatla qapıdakı möhürləri qopardı və açarı qıfıla saldı. Paslanmış qıfıl xırıltılı səs çıxardı və qapı cırıldadı. Bankir dərhal təəccüb çığırtısı və addım səsləri eşidiləcəyini gözlədi, amma üç dəqiqə keçdi, qapı arxasında isə əvvəlki kimi sakitlik idi. O, otağa daxil olmaq qərarına gəldi.

Adi insanlara bənzəməyən adam masa arxasında hərəkətsiz oturmuşdu. Bu, dəri çəkilmiş, uzun qadın hörüklü və pırtlaşıq saqqallı skelet idi. Onun sifətinin rəngi torpaq çalarlı sarı idi, yanaqları çökmüşdü, kürəyi uzun və ensiz idi, tüklü başını saxlayan əli isə baxılması dəhşətli olacaq qədər nazik və arıq idi. Saçları artıq çallaşmışdı və üzgün qoca sifətinə baxaraq, heç kəs onun yalnız qırx yaşı olduğuna inanmazdı. O yatırdı… Əyilmiş başının qarşısında, masanın üstündə xırda xəttlə nə isə yazılmış bir vərəq kağız vardı.

“Yazıq adam! – deyə bankir fikirləşdi. Yatır və ehtimal ki, yuxusunda milyonları görür. Ancaq bu yarımölünü götürüb, yatağa tullamağım və balncla yüngülcə boğmağım kifayətdir ki, ən məsuliyyətli ekspertiza da zorlu ölümün əlamətlərini tapmasın. Amma əvvəlcə onun burada nə yazdığını oxuyaq…”

Bankir masanın üstündən vərəqi götürdü və bunları oxudu:

“Sabah gündüz saat 12-də azadlıq və insanlarla ünsiyyət hüququ əldə edirəm. Ancaq bu otağı tərk etməzdən və günəşi görməzdən əvvəl sizə bir neçə söz deməyi lazım bilirəm. Təmiz vicdanla və məni görən allah qarşısında sizə azadlığa da, həyata da, sağlamlığa da və kitablarınızda dünya nemətləri adlandırılan hər şeyə də nifrət etdiyimi bildirirəm.

On beş il ərzində yer üzərindəki həyatı diqqətlə öyrəndim. Doğrudur, torpağı və insanları görmədim, lakin sizin kitablarınızda ətirli şərablar içdim, mahnılar oxudum, meşələrdə maralların və vəhşi qabanların ardınca qaçdım, qadınları sevdim… Dahi şairlərinizin möcüzəsilə yaradılmış bulud kimi hava gözəlləri gecələr yanıma gəldilər və mənə başımı sərxoş edən qəribə nağıllar pıçıldadılar. Sizin kitablarınızda Elborus və Monblanın zirvələrinə qalxdım və oradan səhərlər günəşin necə çıxmasını və axşamlar onun al-qızılı rənglə səma, okean və dağ zirvələrinə  yayılmasını gördüm; oradan məndən yuxarıda şimşəklərin buludları doğrayaraq, çaxmasını gördüm; mən yaşıl meşələr, çöllər, çaylar, göllər, şəhərlər gördüm, sirenlərin oxumasını və çoban tütəklərinin səsini eşitdim, allah barəsində danışmaqdan ötrü yanıma uçub gəlmiş gözəl mələklərin qanadlarını duydum… Sizin kitablarınızda dibsiz uçurumlara atıldım, möcüzələr yaratdım, öldürdüm, şəhərləri yandırdım, yeni dinlər təbliğ etdim, bütöv çarlıqlar istila etdim.

Sizin kitablarınız mənə müdriklik verdi. Usanmaz insan fikrinin əsrlərlə yaratdığı hər şey kiçik topa şəklində kəlləmə yerləşib. Hamınızdan ağıllı olduğumu bilirəm.

Və kitablarınıza, dünyanın bütün nemətlərinə və müdrikliyə nifrət edirəm.  Hər şey xırda, fani, miraj kimi xəyali və aldadıcıdır. İstəyirsiz, məğrur, müdrik və gözəl olun, ancaq ölüm sizi yerin altındakı siçovullarla bərabər yer üzündən siləcək, nəsliniz, tarix, dühalarınızın ölümsüzlüyü  isə yer kürəsilə birlikdə donacaq, yaxud  yanacaq.

Siz ağlınızı itirmisiniz və lazımi yolla getmirsiniz. Yalanı doğru, eybəcərliyi isə gözəllik  kimi qəbul edirsiniz. Hansısa səbəblərdən  alma və portağal ağaclarında meyvə əvəzinə qurbağalar və kərtənkələlər yetişsəydi, yaxud qızıl güllər tərləmiş at iyi versəydi, təəccüblənərdiniz; eləcə mən də səmanı yerə dəyişmiş sizlərə heyrətlənirəm. Sizi anlamaq istəmirəm.

Yaşadıqlarınıza nifrətimi əməldə göstərməkdən ötrü mən nə vaxtsa cənnət kimi arzuladığım və indi nifrət etdiyim iki milyondan imtina edirəm. Özümü ona olan haqqımdan məhrum etməkdən ötrü burdan şərtləşilmiş vaxtdan beş saat əvvəl çıxacaq və beləliklə, müqaviləni pozacağam…”

Bunu oxuyaraq, bankir vərəqi masanın üstünə qoydu, qəribə adamın başından öpdü, ağladı və fligeldən çıxdı. İndiki kimi başqa heç vaxt, hətta birjadakı güclü uduzmalardan sonra da  özünə qarşı belə nifrət hiss eləməmişdi. Evə gələrək, yatağa uzandı, amma gərginlik və göz yaşları uzun müddət yuxulamağa qoymadı.

O biri gün səhər rəngi qaçmış gözətçilər qaçıb gəldilər və fligeldə yaşayan şəxsin pəncərədən bağa keçdiyini, darvazaya tərəf getdiyini, sonra harasa gözdən itdiyini bildirdilər. Bankir nökərlərilə bərabər dərhal fligelə getdi və dustağının qaçmasına şahid oldu. Artıq dedi-qodu qaldırmamaqdan ötrü o, masanın üstündəki vərəqi götürdü və yanmayan şkafda gizlətdi.

Tərcümə: Məhəmməd Salur