22/04/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Home / 2014

MƏDƏNİYYƏT
0

Nietzsche’ni oxuyan bacı(m)

Yazını yazmağa başlamadan əvvəl bir yaxın dostumla danışırdım. Nələr etdiyimi soruşdu. Dedim yazı yazıram. Nə yazısı olduğunu soruşanda isə ağlıma bir anda “Nietzche`ni oxuyan bacı“ dedim. Mənə çox gözəl söz ünvanladı. Bu bacılardan nə istəyirsən ?
Əslində mənim heç kəsin bacısı ilə bir işim yoxdu. Bizim cəmiyyətə bacı, ana, ailə sözü deməsən heçkəsin diqqətini çəkə bilmərsən. Ona görədə yazılarımın başlığını ailə üstündən yazıram ki heç olmasa biraz maraqlı olsun. Yazı başlığındakı “(m)” ona görə yazdım ki, biraz da mənə söysünlər. Əslində bilirəm bu yazını mənimlə eyni fikirdə və ya mənim fikrimə yaxın insanlar oxuyur ama neyləyə bilərik. Bəlkə başlığına görə kimsə oxudu.Nəysə gələk mövzumuza.
Bu yaxınlarda gənclər məşhur bir alışveriş mərkəzində “Kamran’a dəstək” kampanyası təşkil etmişdilər. Bu məqsədlə kiçik yarmarka açaraq maddi yardım toplayırdılar. Sözüm ona ki, hər kim bu təşkilatçılığı etmişsə alqışlamaq boynumuzun borcudur. Məndə hər bir vətəndaş kimi yarmarkanı ziyarət etdim. Hər zaddan məmnun qaldıqdan sonra yarmarkada satılan kitabları incələməyə başladım. Yanımdaki “cayıl” qohumum bu incələməmdən sıxılaraq hər dəqiqə getməyimizi istəyirdi. Ama mən yenə səbrlə kitabları incələyirdim. Əslində kitabdan başqa dərdimdə var idi. Gənclərin hansı növ kitab oxuduqlarını müşahidə etmək istəyirdim. Birinci dəqiqədən mühit mənim üzümü güldürməyə başladı. Bu kiçik yarmarkaya gələn insanlar inanın heçbiri kitab oxumurdu. Kitab oxuyan və ya elmlə maraqlanan insan bir sahəni seçər və o sahədə “məlumatlandıqdan” sonra başqa sahələrlə maraqlanar. Və sözün əsl mənasında orda dayandığım 20 dəqiqə müddətində gənclərimizə heyran oldum. Oğlanlarımız onsuzda oxumağa maraqlı deyillər, yarmarkaya gələn insanların çoxu xanım bacılar təşkil edirdi. Ama bu bacılar hansı kitabla maraqlanırdılar heç özləri də bilmirdi. Təxminən 18-20 yaşlarında xanım yaxınlaşaraq Nietzchenin Zərdüşt Belə Buyurdu kitabını yüksək səslə istəyərək aldı. Artıq dözə bilməyib xanım bacıya biraz əsəbi dönərək “ay xanım sizin Nietzcheni oxuyacaq savadınız hardandı?” sualını verdim. Mənə gözəl cavab verdi. ”Kitabdı da oxuyuruq”. Bəli o sözdən sonra əlimi üzdüm. Və cəmiyyətin şəklini bir anda çəkdim. Əslində xanım düz deyir. Bizim cəmiyyətdə kitab oxuyanların çoxu “oxumaq” üçün oxuyur, necə ki yaşamaq üçün yeyirlər. 20 yaşlarında bir gənc yerli ədəbiyyatı, dünya ədəbiyyatı, şeir və ya roman oxuyar. Gənc bir insan nəyə görə fəlsəfə oxusun ? Nədir məqsəd ? Əgər məqsəd yardım isə gəl yardım elə bizlər də alqışlayaq, o da sənə yetmirsə Tanrı tərəfindən “səvab” qazan. Amma Nietzcheni oxuma. Seymur Baycanı oxu, Güneli oxu, hə onlar da ağır gəlirsə mənim “gic” yazılarımı oxuyaraq daha çox xeyir tapacaqsan nəyin ki Nietzcheni oxuyaraq. Hə məqsəd “kitab oxuyan qız” titulunu alıb evlənmək isə ona bir söz deyə bilmərəm.Həyatında 100-lərlə kitab oxuyan insan belə Nietzchenin kitabını və ya ağır fəlsəfə kitabını oxuya bilməzkən bizim bu savadlı kitab oxuyan bacı Nietzcheni oxuyur. Əhsən, sürətlə inkişaf edən ölkənin sürətli gəncləri.

ƏDƏBİ MÜHİT
0
Yaşadıqları şəhərə “Cunqli qanunları işləyir” deyən insanlara dünya miqyasında elə də çox rast gələ bilməzsiniz. Bu yazının əsasını da Bakı və yaşadıqları mədəniyyət, elm və incəsənət mərkəzini “Cunqli” adlandıran insanların sosioloji analizi təşkil edir.  Şəhərin memarlığı, infrastrukturu, nəqliyyat problemi və bu kimi şeylərin həlli və müzakirəsi daha ciddi instansiyalara, peşakarlara məxsus olduğu üçün bu mövzuya toxunmayıb, daha çox İNSAN faktoru müzakirəsinə diqqət ayırmaq niyyətindəyik. Bu portalda dərc olunan əvvəlki yazılarımızdan fərqli olaraq, elmi üslubu gündəlik həyatımıza tətbiq edərək, oxucunu aydınlatmağa çalışacağıq. Bu yazıda zaman – zaman müxtəlif müəlliflərin nəzəriyyələrinə müraciət etsək də, ana xəttlər Bakı və onun sakinlərindən ibarət olacaq.
 
 
Bakı və yadlaşma
 
Tarixə nəzər saldıqda, görərik ki, şəhərlər hər zaman əsas köç mərkəzləri olub. Orta əsrlərin sonlarından başlayaraq artan bu proses 18-ci əsrin sonu 19-cu əsrin əvvəllərində özünün ən pik nöqtəsinə çatdı. İnsanların şəhərlərdə yerləşməsinin əsas səbəbi fabrik və zavodların böyük şəhərlərdə yerləşməsi idi. Yoxsullaşan kəndlilər həyatlarını qazanmaq üçün şəhərlərə üz tutdular. Mövcud şəhərlərlə bərabər, yeni salınan şəhərlər Avropanın əsas sənaye mərkəzlərinə çevrildilər. Bu şəhərlər sonralar işçi hərəkatının əsas mərkəzlərinə çevriləcəkdilər.  Ona qədər isə şəhərə gələn insanların şəhərdə üzləşdiyi bir çox problemlərin içərisində ən həssası yeni gələn insanın statusu idi. Yeni yaranan bu qrup özündən əvvəl köçənlər – dilənçi, gəzgin və zəvvarlardan fərqli olaraq, gəldikləri şəhəri bir müddət sonra tərk etmir, əvəzində qalıb, burada yaşamağa davam edir. Böyük şəhərdə həyata tutunmağa çalışan bu insanlar, şəhərdə qəbul edilən bu “yad adamlar” ayrı bir kateqoriyanı formalaşdırmağa başladılar.  Bu nəzəriyyəni ilk dəfə sosiologiyaya təqdim edən yəhudi əsilli böyük alman sosioloqu və filosofu Georq Zimmel idi.  Ona görə,  “Yad – bu gün şəhərə gəlib, səhərisi gün şəhəri tərk edən deyil, əvəzində bu gün şəhərə gəlib, səhərisi gün və həyatının geri qalan hissəsini burada davam etdirəndir”.  Zimmelə görə şəhərə gələn insanın inteqrasiyası, dili öyrənməsi, yerli əhalinin vərdişlərinə yiyələnməsi və bu kimi xüsusiyyətləri özündə cəmləşdirməsi onun şəhərli olması, şəhərə sahiblənməsi anlamına gəlmir. Əksinə,  həmin insan  potensial “avara” və ya  öz “qrupu” xaricində qəbullanmayan şəxsə çevrilir.  “İki od” arasında qalan “yad” şəhərə “yadlaşır” və yeni oyun qaydaları formalaşır.  Bu cür yadlaşmanın bariz nümunəsi kimi orta əsrlərdə Avropa şəhərlərində gözə dəyən və fərqlilikləri ilə seçilən yəhudiləri göstərmək olar. Yəhudilər tarix boyu Avropa və Dünya tarixində köç edən (məcburi və ya könüllü) xalq olaraq diqqət mərkəzində dayanıblar. Bu gün də, Avropada (Antverpen, London və s.) və Atlantik okeanın o biri sahilindəki böyük şəhərlərdə həmin ənənəyə rast gəlmək olar.
 
Bəs yadlaşma ilə Bakının bağlılığı nədir? Hansı əsasla Bakının hazırkı sakinlərinin şəhərə yad olduqlarını söyləyə bilərik? Bu yadlaşmanın sonu nə ola bilər? Bu suallara da Zimmelin tezisindən yola çıxaraq cavab axtarmağa çalışacağıq. Bu məqamda diqqətinizə çatdırmaqda fayda var ki, Şəhər mövzusu sosiologiyanın əsas ana qollarından birini təşkil edir. Təbii ki, ölkəmizdə digər elm sahələrinə olduğu kimi, sosial elmlərə göstərilən laqeydlik də təsirsiz ötüşmür. Ona görə də, bu günə qədər Bakı haqqında yazılan yazılar ədəbi – dramaturji və ya köşə yazısından o yana getməyib. Bunun obyektiv və subyektiv səbəblərini nəzərə alaraq, bu yazıda adı çəkilən qrup və kateqoriyaların ayrımcılıq və ya ikrah hissi daşımadığını da nəzərdə saxlamaq lazımdır. Çünki şəhərdə yadlaşma bizim cəmiyyətimizdə əsas problemlərdən biridir. 
 
Zimmel “yadlaşmanın” bir neçə spesifik xüsusiyyətlərini açıqlayır. Məhz bu xüsusiyyətlərdən yola çıxaraq Bakının əslində öz sakinlərinə nə qədər yad olduğunu görə bilərik. “Yad adam”, “gəlmə” hər şeydən əvvəl sosial tipdir.  Hər şeydən əvvəl “yad adam” ilk başdan yaşadığı yerin, torpağın, mülkün sahibi olmur. Buradakı “sahiblik” titulu hərfi məna ilə bərabər, həm də məcazi mənada da başa düşülməlidir. “Yad adamın” şəhərdə mülkünün, əmlakının, dükanının olması (bunu sonradan əldə etsə də) həmin şəxsin sonrakı nəslinin o şəhərin bir parçası olması mənasına gəlmir. Bu zaman, əsas diqqət çəkən məqam şəhərə olan təəssübkeşliyin mövcudiyyəti, mövcud şəhərin dəyər və adətlərini (yeni və ya köhnə və ya ən azı qorunan) qorumaq və sahiblənməkdir. Bu məziyyətlərə sahib olmayan insanlar öz ata babaları kimi (şəhərə gəldikdən sonra mülk əldə edənlər) sadəcə daşı, divarı şəhər olaraq görürlər. Bizim kontekstimizdə Bakıya bəslənilən dəyər və ya sevgi də, məhz “daş-divar” yanaşmasından uzağa getmir. Kalxoz-savxoz tərbiyəsi görmüş valideynlərin övladları da (buraya 80-90-lar nəsli də daxildir) bu təfəkkürdən uzağa getmir. Bu zaman Bakı və burada yaşayan insanlar (diqqət – bakılılar yox) əslində aqrarlığın bir hissəsi olaraq qalırlar. Maddi imkanların gətirdiyi üstünlük belə onların aqrarlığını ört-basdır etməyə bəs etmir. Çünki genetik kodların gətirdiyi xüsusiyyətlər şəhər estetikasına ciddi müqavimmət göstərir. Və beləliklə şəhərdəki “yad adam” yeni mexanizm formalaşdırır.
 
Həmin mexanizmin mərkəzində gəlmələrin “ali liderlərinin” – ağsaqqallarının, hörmətli şəxslərinin formalaşdırdığı mərkəz dayanır. Bu mərkəzin hərfi mənada mövcud olması şərt deyil. Önəmli olan o mərkəzin həmin “gəlmə” qrupa təsir mexanizmi və həmin qrupun şəhərdə şəhərlidən daha çox öz köklərinə bağlılığını qorumasıdır. Günümüzün Azərbaycanında bunun xüsusi örnəyi Ermənistandan köçən soydaşlarımızın “YERAZ”  adı altında ümumiləşdirilməsidir. Həmin həmvətənlərimizin son 20 ildə və ondan əvvəlki zaman kəsiyində bu ada bürünməsi və bundan qopmaması da şəhər həyatında yadlaşmanın nə qədər yüksək olmasına dəlalət edir. Yerazlar Bakı kimi metropolda, “regionun lider dövlətinin paytaxtı”nda insanların şəhərə yadlaşmasının bariz nümunəsidir. Buraya, Qarabağ müharibəsində yurd-yuvasından didərgin düşən soydaşlarımızı, müstəqillik əldə edildikdən sonra bütün regionlarımızdan Bakıya üz tutan insanları da əlavə etmək olar. Yəni, gördüyümüz kimi, bu sadəcə bir qrupla məhdudlaşmır. Günümüzün Bakısı “yadların” şəhəridir.  Bunun sosial, siyasi, iqtisadi və digər səbəbləri var. Bakılıların, şəhərin əsl sahiblərinin müstəqillikdən sonra ölkəni tərk etməsi, digər millətlərin müharibənin ağır şərtlərinə davam gətirə bilməmələri, insanların iqtisadi vəziyyətinin acınacaqlı olması, həyata tutunmaq mübarizəsi Bakının şəhər mənzərəsini yox etdi. Bu cür acı təcrübəni yaşamış şəhər əlbəttə ki, neft pulları ilə sadəcə bir tərəfli dirçələ bilərdi. Şəhərin, şəhər həyatının qayəsini təşkil edən yerli insanların azlıqda qalması Bakının deqredasiyasını sürətləndirdi. Zaman- zaman bəzi publisistlərin bakılıları, şəhərliləri tənqid edərək, yazdıqları “niyə şikayət edirsiniz, gələnləri özünüz istiqamətləndirərdiniz” kimi sərzənişlər də sosioloji baxımdan əsassızdır. Çünki bir cəmiyyətin sosial institutları işləmədiyi təqdirdə istənilən qrup və ya mərkəzlər həmin cəmiyyətin təməlini silkələyə bilər. Ona görə də, azlıqda qalan bakılılar gəlmələri istiqamətləndirə bilməzdilər. Tarixə nəzər salsaq, 18-19-cu əsrlədə  Berlin, Paris, Milan, Turin, Liverpul kimi şəhərlərdə yerli əhali bu prosesi ağrı-acısız həyata keçirə bildi. Həmin adaptasiya prosesinə ayaq udurmaq istəməyən ortodoks yəhudilər, hələ də ənənəvi xüsusiyyətlərini qoruyurlar. Lakin hamımızın tez – tez səfər etdiyimiz İstanbul kimi böyük bir şəhərdə bunu görə bilmərik. Hər yerdən gələn köç qarşısında İstanbulun şəhər institutu istər sosioloji, istərsə də adminstrativ baxımdan uğursuzluğa düçar oldu.
 
Şəhər və habitus
 
Hər bir fərd bu və ya digər şəkildə habitus daşıyıcısıdır. Bu, dağın başında yaşayan üçün də keçərlidir, aulda yaşayan üçün də, şəhərdəki insan üçün də.  Lakin, bu şəxslər arasındakı fərq ətraf mühit, çevrə, vərdişlər və məşğuliyyətlərə yiyələnməyin kateqoriyalaşmasıdır. Çevrəsi təbiətlə əhatə olunan kəndli ilə, ofis təfəkkürü ilə düşünən şəhərli arasındakı fərq çox böyükdür. Bazar günü şəhərin lüks kafelərindən birində crossiant, kofe, omletlə səhər yeməyini yeyən gənclə, günə şirin çay və şorla başlayan kənddəki gənc də bir-birindən fərqlənir. Və ya dostları ilə fransız şərabının dadına baxaraq, hər hansı mövzu ətrafında intellektual müzakirə aparan şəhərli ilə, ucuz spirtli içki içərək təsərrüfat qayğıları haqqında danışan kəndli də müxtəlif habitus daşıyıcılarıdır. 
 
Bəs habitus nədir?
 
“Habitus” məhfumunu sosiologiyaya fransız sosioloqu Pierre Bourdieu gətirib. “Habitus” insanın yaşadığı mühitlə, ərtraf aləmlə, ünsiyyətdə (bir başa və ya dolaylı) olduğu insanlarla uzun müddətli münasibətləri əsasında yaranan sosioloji məhfumdur. Qarşılaşdığı situasiyalardan öyrənən və daha möhkəm çıxan fərd getdikcə öz qrupu içərisində daxili və xarici təsirlərə qarşı hərəkət etməyi, analiz etməyi və nəticə çıxarmağı öyrənir. Fərd mövcud situasiyaya uyğun adaptasiyaya yiyələnir, əldə etməyə çalışıdığı hədəflərə doğru planlı (etik və ya qeyri-etik) şəkildə hərəkət edir. Bu zaman fərd müəyyən davranış qaydalarını əxz edir, fərqli maraq dairələrinə meyllənir, özü üçün hobbilər, əyləncələr formalaşdırır. Bütün bunlar insanın manevr imkanlarını asanlaşdırır və alternativləri təqdim edir. Misal olaraq, şəhərdə yaşayan gənclə, kənddə yaşayan gənc arasında təbii ki, fərq var. Şəhərli gəncin habitusu onun xoşlandığı xanıma qarşı flirt alternativlərini də geniş tutur. Lakin bu kənddə yaşayan gəncdə məhduddur. Çünki onun davamlı ünsiyyəti az sayda insanların əhatə olunduğu məhdud dairələrdən ibarətdir. Lakin, gəlin fərz edək. Həmin gənc universitetə qəbul olaraq şəhərdə oxumağa gəlir. Onun böyük şəhərdə qarşılaşdığı hadisələr, insanlar, institutlar, “oyun qaydaları” onun habitusunu yenidən formalaşdırır.  Bu halda görürük ki, habitus əslində kreativ bir məhfumdur. Habitus insanın həyatını asanlaşdıran hərəkət və strategiyaların ortaya çıxmasına zəmin hazırlayır. Pierre Bourdieu burada Veberçi nəzəriyyənin əksinə göstərmək istəyir ki, habitus  rasional seçimdən daha çox, niyyətdə tutulmayan bir mexanizmin məhsuludur.  
 
Bəs, Bakıdakı aqrarlığın təməlində dayanan habitus nədir? Və nə üçün Bakıda şəhərə məxsus habitus formalaşmır?
 
Kənd bu yazının müzakirə mövzusu olmasa da, şəhərdə, yəni Bakıda formalaşan habitusu izah edərkən kənd təfəkkürünə istinad etmək lazımdır. Bakının aqrarlıqdan ibarət olduğunu deyəndə də, insanlarda kəndli təfəkkürünün olmasından daha çox, onların yiyələndiyi habitusa istinad etmişdik. Günümüzün Bakısında insanların böyük hissəsinə “Bakının xüsusiyyətləri nədir?” deyə sual versəniz, onlardan “Qız qalası”, “Flame Towers”,  yeni tikilən ticarət mərkəzləri, bulvar və s. kimi cavablar alacaqsınız. Çox az qismi Bakının elm, sənət, incəsənət, fikir mərkəzi olduğunu dilə gətirəcək.  Birincilərin daşı, divarı, binanı əsas göstərməsinin səbəbi onların aqrarlıq habitusundan qurtula bilməmələridir. Aqrarlıq – təsərrüfat həyatının məhdud ünsiyyətindən yaranır. Bu zaman  daha çox əkib-becərilən torpaq sahələrinə, zəmilərin genişliyinə, mal-qaranın sayına diqqət edən təsərrüfat insanı böyük şəhərə də həmin təfəkkürlə yanaşır. Müstəqillikdən sonra Bakıya üz tutan insanların haradan gəldiklərinə, hansı mühitdən çıxdıqlarına yenidən toxunmaq təkrarçılıq olar. Həmin insanların özləri ilə gətirdikləri habitus çox təəssüf ki, ənənəvi şəhər insanının azlıqda qalmasına görə, Bakının böyük hissəsində əsas habitus olaraq qəbul edildi. “Cəngəllik qanunları” da bu məfkurənin  məhsuludur. Biz bunu təəssüf ki, həmin insanların övladlarında da görürük. Ya vəlvəldən, ya zəlzələdən xaricə çıxan bu gənclər ənənəvi davranışlarını Parisdə, Berlində, Madriddə də göstərirlər. Biz onların simasında Avropa şəhərlərini daş-bina və ya “şoppinq” mərkəzi olaraq görən həmvətənlərimizə şahidlik edirik.  Romadan Madridə uçan bir gənc, sabah Bakıya qayıtdıqdan sonra Əhmədlidən Yasamala getmək üçün sosial şəbəkələri belə bir-birinə qatırsa, bu onu göstərir ki, səyahət etdiyi şəhərlərdə keçirdiyi qısa zaman da onun habitusuna təsir etməyib. O, elə aqrar olaraq qalıb.  Sual olunur, bəs aqrar düşüncəli insan kənddən çıxıb şəhərdə habitusunu dəyişdirə bilərmi? Bəli – bu mümkündür.  Lakin, Siz bunu Bakıda edə bilməzsiniz.
 
Yazının bu hissəsində qeyd etmək lazımdır ki, şəhərin xüsusiyyətlərini sadalayanda diqqətli və ehtiyatlı olmaq lazımdır. Şəhər hər nə qədər elm, incəsənət, mədəniyyət, intellekt mərkəzi olsa da, siz burada intriqa, fitnə-fəsad,  təhlükəli oyunlardan uzaq dura bilməzsiniz. Şəhərin o göz qamaşdıran ışıqları, bahalı mağazaları, şıq restoranları, qısa ətəkli və uzun topuqlu gənc xanımları, ən son model maşınlarda gəzən gənc iş adamları və s. bu kimi bər-bəzəyi insanların yuxularına girir, onların istək və ehtiraslarını ələ keçirir. Çünki müasir insan artıq hesablayıcı maşına çevrilib. Onun üçün dəyər mexanizimi rəqəmlərdən ibarətdir. Bunun ən əcaib formasını biz Bakıda görməkdəyik. Ölkəyə axan neft pullarının, zənginliklərin müqabilində Bakıda və eyni zamanda digər şəhərlərimizdə yeni qrup ortaya çıxdı. 
 
Həmin qrup haqqında bu portalda dərc olunan “Azərbaycanlıların hödükləşməsi, bunun səbəbləri və fəsadları” haqqında yazıda ətraflı bəhs etmişdik. Həmin yazıda təqdim etdiyimiz “hödükləşmə” termini həmin azərbaycanlıların sosioloji portretini incəliklərinə qədər təsvir edir. Təqdim etdiyimiz “hödükləşmə” tezisinin əsasını “sahələr” arası  mübarizədə insanların düşdüyü acınacaqlı, gülünc vəziyyətdir. Böyük pullar hesabına ərsəyə gələn incəsənət mərkəzlərinin, bahalı muzeylərin idarəsi mədəniyyətə yad, incəsənəti dərk etməyən və “culture management” ixtisasına yiyələnməyən insanların ümidinə buraxılsa, təbii ki, həmin mərkəz bir müddətdən sonra hödükləşmiş insanların, aqrar şəhərlilərin bir-birinə üstünlük qurmaq üçün toplaşdığı məkana çevriləcək.  Digər tərəfdən şəhərin maliyyə mənbələrinə nəzarət edən elitası ilə, intellektual elitası arasında uçurum olanda, laqeydlik artanda imkanlı elitanın lahiyyələri də uğursuzluğa düçar olur. Və şəhər insanının daş-divar təfəkkürü mövcud habitusu bəsləyir və qoruyur.
 
Nəticə
 
Bəli, bu gün Bakı ciddi “yadlaşma” ilə üz-üzədir.  Bakıda ard-arda tikilən dəbdəbəli binalar, milyardların sərf edilidiyi böyük layihələr belə insanların şəhərə yadlaşmasının qarşısını ala bilmir. Əksinə bunu daha da böyüdür. Bu gün şəhər təəssübkeşliyini çəkən  və ya özünü belə göstərən insanlar müəyyən gəliri olan və öz “uğur” hekayələri ilə ətrafdakılara ağıl verməyə çalışan şəxslərdən ötəyə getmir. Bu şəxslər böyük plazalarda, ofislərdə işləyən və istehlak cəmiyyətində ən ön sıralarda dayananlardır. Onların şəhər təəssübkeşliyi “zibili zibil qabına atın” cümləsindən o yana getmir. Onlar şəhər insanı olaraq ciddi fikir ortaya qoyacaq qabiliyyətdə deyillər. Onların “habitusu” bunun üçün formalaşmayıb. Qarşılarındakı nümunələr, çatacaq hədəfləri bəlli olduğu üçün indiki oyun qaydalarına görə hərəkət edirlər. Lakin həmin insanlar unutmamalıdırlar ki, şəhər təəssübkeşliyi çəkəndə və ətraflarına ağıl öyrətməyə çalışanda, yaxşı olardı ki, mövcud aqrarlıqlarından da əl çəksinlər. Bu şəxslər undurlar ki, onların ağıl verməyə çalışdığı, istiqamət vermək istədikləri insanlarla aralarında elə böyük fərq yoxdur.  
 
Digər tərəfdən, mövcud habitusun dəyişməsi üçün də ortada örnək yoxdur. Bəşəri sivilizasiya prosesini tamamlamayan xalqın nümayəndələri indiki halda, əllərində olan məhdud imkanlarla öz rahatlıqlarının qayğısını çəkir. Bu məhdud imkanlar azmış kimi keyfiyyətli tətil, sosial fəliyyətlərdən məhrum olan insanların formalaşdırdığı cəmiyyətdə şəhərə münasibət də indikindən fərqli ola bilməz. Bu azmış kimi, onların arasında yalançı sevgi imitasiyasına bürünənlərin də cəhdləri uğursuzluğa düçar olur. Çünki onların şəhər sevgisi avtobusda, küçədə, mağazada qarşılaşdığı münasibətə qədərdir.  Bir – iki xoşa gəlməyən hadisə bəs edir ki, Bakı və onun “yadları” haqqında ağıza alınmayacaq ifadələr səsləndirsinlər. Beləliklə, onların saxta şəhər, şəhərli mifi puç olur.
 
Tural Amin
 
Antverpen Universiteti
Sosial Elmlər fakültəsi
 
23.12.2014
 
Kultura.az

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Tofiq Hüseyn

 

İlan 

 

Qəzetlərin yazdığına görə İrlandiya yeganə ölkədir ki, orda ilan yoxdur.

 

 

Belə bir ölkə də var,

Millət çəkir kefini.

Orda tanıyan yoxdur,

Koramalı, əfini.

 

Gecə çöldə yatanlar,

Çöldə açır səhəri.

Nə bir ilan tanıyır,

Nə də ilan zəhəri.

 

Istəsən piyada gəz,

Dağı, düzü, obanı.

Orda ilan nə gəzir,

Qəfil sanca dabanı.

 

Orda qorxan da yoxdur,

Nə gürzədən, kobradan.

Orda tütək səsinə,

İlan çıxmır torbadan.

 

Orda adam da çoxdur,

Hərənin öz yeri var.

Görən necə adlanır,

Orda ilan adamlar.

 

 

 

 

Zibil

Sən zibil yığırsan burda hər səhər,

Vecinə də alma baxan nə deyir.

Dünyanı o qədər zibilləyiblər,

Sənin yığmağınla qurtaran deyil.

 

Siqaret kötüyü, ya boş su qabı,

Bunları süpürüb yığmağa nə var.

Töküb-toküşdürüb dərdi-əzabı,

Dünyanı korlayır zibil adamlar.

 

Bir zibil niyyətli yanından ötər,

Tanıya bilməzsən görürkən onu.

Ağızdan söz düşər, zibildən betər,

Heyif tapa bilməz süpürgən onu.

 

Daha vaxt dəyişib, zaman ötüşüb,

Bərk yapış tapdığın o iş-gücündən.

Çox qızıl ölüsü zibilə düşüb,

Qızıl çıxa bilən zibil içindən.

 

Biri narahatdi, gecəni yatmır,

Nəsə duyuq düşüb sancır dalağı.

Haçandır zibili qutuya atmır,

Gəzir sinəsində zibil qalağı.

 

Qəfil vəzifəyə qalxıb bu insan,

Ağzı var timsahın ağzından iri.

Otüb-keçənlərdən onu soruşsan,

Cavab sadə olar: Zibilin biri.

 

 

 

Qandal vurun əlimə

 

Əlimi görəmmirəm,

Əlim mənimki deyil.

Əlim köhnədən qalıb,

Əlim bu günkü deyil.

 

Əlim cibimə girmir,

Köhnə dəbimdən küsüb.

Əlimi dindirməyin,

Əlim cibimdən küsüb.

 

Əlimdə də günah yox,

Çox şey ağıla gəlmir.

Sığal çəkmək istəyir,

Başlar sığala gəlmir.

 

Tikanlar qoymur gülü,

Əlimlə dərə bilim.

Qandal vurun əlimə,

Əlimi görə bilim.

HEKAYƏ
0

Birlik

“Ay kişi, sür gedək də! Öldük ki… Nəyi gözləyirsən? Camaat evə gecikir axı!” deyə bir səs məni Remarkdan ayırdı. Romanın şirin yerində kitabı bağlayıb tər və kir qoxulu adamlarla qaynayan avtobusun içində güclə də olsa arxaya çevrilməyi bacardım.

Bu hiperpola mənbəyi adamın 23,25 yaşı olardı, çox əsəbi görünürdü. Əslində avtobusda əsəbi görünməyən adam yox idi və mən bu əsəbi adamların əsəbi baxışlarına özüm də bilmədən tədricən çoxdan alışmışdım. Bu əsəbi adamalrı hər gün işə gedəndə küçədə, avtobusda, metroda və hətta işdə də görürdüm. Hər gün! Axşam evə qayıdanda isə hər şey tərsinə olurdu…metro, avtobus,küçə,əsəbi baxışlar.
Təkcə evdən bayıra çıxmadığım günlərdə bu əsəbi baxışlardan gizlənə bilirdim.  Evimin divarları məni və ailəmi xroniki əsəb daşıyıcılarından qoruyurdu. Nə yaxşı ki, evimizin divarları var. Əslində hərdən qorxurdum ki, bu əsəbi adamların, aqressiyası, paxıllığı divarları da dəlib keçər, yuvama, ocağıma təcavüz edər.
“Nə qədər gözləmək olar axı? Sür bu zəhrimarı gedək evimizə rahat çataq da, adamda insaf da yaxşı şeydi…heç utanmırsan bu qədər adamı avara edirsən?”
Sürücüyə tərəf boylansam da, onu görə bilmədim, basa-bas imkan vermədi. Əhsən,- deyə fikirləşdim, nəhayət ki, vətəndaşlarımız öz haqqlarını tələb edirlər, 20 dəqiqədən çoxdur avtobus tərpənmir, oğlan düz deyir də, balam. Kitabı açdım, birazdan Ravik Joanla sevişəcəkdi.
“Necə gönüqalın adamdır e, gör heç vecinədir? Səndən mütləq şikayət edəcəyəm, görərsən”,-sözləriylə bu dəfə 38, 40 yaşlarında olan bir kişi deyindi.
Saat 9 u keçmişdi, qaranlıq axşamı qucaqlayaraq buludların arxasından gizli-gizli baxırdı. Yağışın tək-tük damcıları buludlardan bəlkə də istəmədən qoparaq yerə doğru yol alırdı və avtobusun kirli pəncərəsinə dəyib, üzü aşağı sürüşürdü. Radioda Brilliant Dadaşova “Bayatılar” mahnısını oxumağa başladı. Üzeyirin qapı cırıltısına meydan oxuyan səsiylə, mahnı məfhumuna təhqir dolu meyxanası artıq eşidilmirdi. Əla!
Avtobus hələ də tərpənmirdi. Joan Raviki qucaqladı.
Bu vədə ağsaqqal bir kişi dinləndi. Remarkı bu dəfə də tək qoymağa məcbur oldum. Ravik Joana nəsə demək istəyirdi, sözünü yarımçıq qoydum.
“Düz deyir də, ay bala, gözünüz doymur? Nə qədər adam yığacaqsan? Sür gedək gedək də xarabamıza.”
-Bunlardan nə əcəb? – öz-özümə fikirləşdim. Görəsən günəş bu gün haradan doğub ki, bunlar hamısı həmfikir olub, sürücünü qınayırlar? Əhsən!
Haqsızlıqlara sinə gərmək daxilimdə sarsılmaz bir hiss kimi həmişə yaşayırdı. Mübarizə aparmaq, uyğunsuzluqlara irad bildirmək, vətəndaşların haqqını qorumaq uğrunda mübahisələr etmək, həyat təcrübəmdə həddindən artıq çox yer almışdı. Amma sonda həmişə tək qalırdım. Həmişə müdafiə etdiklərim tərəfindən belə tərk edilib, təhlükəylə üzbəüz durduğumdan, bu yol məni bir az  yormuşdu və əsəblərimin qayğısına qalmaq üçün arabir belə hallara susurdum da. Susmasaydım dəli ola bilərdim. Hərdən isə mənə elə gəlirdi ki, çoxdan dəli olmuşam, sadəcə bundan xəbərim yoxdur. Bizim cəmiyyətdə ağıllı olmaq da çox təhlükəli işdir axı. Çox təhlükəlidir.
İndi isə hər şey əksinə idi. Xalqın bir avtobusa sığan nümayəndələri birağızdan ədalət tələb edirdilər, haqlarını qoruyurdular, sərnişin haqlarını.
Avtobusda kiçikdən böyüyə hər kəs deyinməyə başlamışdı. Bu məni çox sevindirirdi, deməli millətimiz istəyəndə bir ola bilirmiş. Adamların səsi radiodakı mahnıların səsini batırmışdı, hamı danışırdı, təkcə sürücüdən başqa.
“Sür gedək də…”
“Avtobusun nömrəsini yazıb şikayət edəcəyəm.”
“Ə sənin adın nədir, şofer?”
“Camaat yorğundur…”
“Camaatı fikirləşmirsiz!”
-Düzdü
-Hə, əlbəttə, aaa.
-Afərin
Birdən bütün səslər kəsildi, qəfil sükut çökdü,sakitlik bütün avtobusa hakim oldu. Düşündüm ki, bəlkə eşitmə qabiliyyətimə nəsə olub, ona görə bu qədər adamın danışığını eşidmirəm? Bir təhər bir az qabağa keçdim. Bir iki addımdan sonra sürücünün oturduğu yeri pis də olsa görürdüm.
Qəfil bir hisslə yanıldığımı anladım. Eşidirdim, lap əla eşidirdim. Görürdüm, lap gözəl görürdüm. Hətta bayaqdan avtobusda olduğunu zənn etdiyim avtobus sürücüsünün ağzında siqaret, avtobusun qapısını açıb, yerinə keçdikdən sonra çırpılan qapı səsini də eşidirdim, barmağını burnuna salıb qurdalamağını da görürdüm. Kitab əlimdən düşdü, bəlkə də Raviklə Joan da heyrətlərindən və kədərlərindən bir-birilərinin qucağından ayrıldılar və kitabın arasından avotbusun palçıqlı döşəməsinə yıxıldılar. Dönüb tələsik avtobusun içindəki sərnişinlərə, bayaqdan meydan oxuyan sərnişinlərə baxdım. Salon sükuta qərq olmuşdu. Telefonunda qurdalanan kim, qəzet oxuyan kim, qulaqlıqla mahnlya qulaq asan kim. Sürücü siqaretdən bir qullab vurub salona üflədi. Nəfəsə qarışmış siqaret tüstüsündə sanki onun dünən yediyi xörəkdən də bir pay var idi. Sonra ağız dolusu bəlğəmi ağzına yığıb bayıra tüpürdü. Mənə elə gəldi ki, Remark özü də bu hala dözməyib qışqırdı. Əsəbləşib bir siqaret alışdırdı, bir qədəh kalvados da süzdü. Sonra başını bulayıb kalvadosu birnəfəsə içdi.
Birdən avtobusa bir səs yayıldı:
-Deyirəm, sürücü qardaş, bəlkə sürəsən gedək?
Yaşlı bir arvad güclə eşidilən mızıltısıyla sanki sürücüyə yalvarırdı.
Sürücü:
-Vaxtı gələndə, gedəcəyik də…,-deyə kobud bir tonla cavab verdi…
Hələ 5 dəqiqə də dayandıqdan sonra, axırı ki, yerimizdən tərpəndik.
Avtobusun pəncərəsinə dəyən yağış damcıları üzü aşağı sürüşürdü, lap elə yanağımdakı göz yaşları kimi.
Radioda hansısa şair vətənpərvərlik, birlik mövzusunda şeir oxuyurdu.
 
 

GÜNDƏM
0

AXŞAM  DÜŞÜRDÜ

Qaranlıq ağzını açıb binaların yuxarı mərtəbələrini gəmirməyə başladı. İlan öz şikarını udan kimi yavaş-yavaş, tələsmədən uddu binaları, zirzəmilərinə qədər. Doymadı, həyətlərə sirayət etdi, küçələrə. Ağacları tələsə-tələsə uddu, çünki onlarda üsyankar ruhu gördü, onlar hər şeyə dözən daş evlər deyildi. Küləyin təsirindən tərpəşib, öz varlığını sübut edəcəkdilər. Uşaq meydançaları, yelləncəklər, həyətdə unudulan toplar, papaqlar, ayaqqabı tayını da uddu, kiminsə səhifələri cırılmış gündəliyini də…. bir vaxt evin ən isti yerində – balış altında nazlanan gündəlik pəncərədən küçəyə atıldığında qaranlığa təslimdən başqa bir çarəsi qalmamışdı. Lap axırda kiminsə tərəfindən qəbul olunmayıb, başıaşağı zibil qabına atılmış iri bir gül dəstəsini uddu…, dadlı idi.

Küçələrin çopurunda ilişib qalan nohurların üstünə də qara yapıncı kimi sərildi Qaranlıq. Su səthinə hopmuş şəhər mənzərəsi bu kabusun ayaqları altında səssizcə çəkilməyə başladı.

Beləcə, intişarında bir ləzzət duyaraq, qanadlarını şəhər üzərinə gərib durdu. Öz həşəmətindən özü də lərzəyə gəlirdi.

Sonra bir həyəcan yaşadı Qaranlıq. Zivədən asılmış paltarları udmaq müyəssər olmadı ona. Elə onlarçun cəhəngini açmışdı ki,  bir qarı başını pəncərədən çıxarıb, deyinə-deyinə paltarları yığmağa başladı. Dedikləri də aydın eşidilirdi qaranlıqda:

– Elə səhər açılır, axşam düşür. Səhər açılır, axşam düşür..

Qaranlığı elə bil sillələdilər şəhərin qucağında. Dünyaya keşik çəkmək növbəsi ondaydı indi, neyləməliydi ki?… Vaxtı bitəndə növbəni təhvil verib gedəcəkdi. Belə amansızlıq olar? İşini itirəsi deyildi ki, bir qarı nənəyə görə… Amma onu da anlayırdı. Hər ötən səhər-axşam onun həyat payızının yolunmuş yarpaqları idi.

Damları-daşları qaraldan fırça nəhayət işini bitirib çəkildi göylərə. Yaratdığı sənət əsərinə möhtəşəm bir baxış keçirtdi. Monitorinqin şirin yerində…..eyvah!… bu nə? Unutduğumu var? Mənzillərin biri eynən günortalar olduğu kimi işıqlı idi, eyvan, pəncərələr, fasad par-par yanırdı. Hirslə ora şığıdı Qaranlıq. Amma içəri keçə bilmədi, elə astanadaca qarşısını kəsib geri göndərdilər. Burda əzizini müharibədən gözləyən qadın yaşayırdı. Gecə-gündüz otaqlarda şam yandırıb, dua edirdi. Bu yolla onu güllələrdən yayındıracağını düşünürdü. Onun işıqlı məhəbbəti və böyük inamı idi daşlardan süzülüb qaranlığa müqavimət göstərən.

Qaranlıq qara burnunu pəncərə şüşəsinə söykəyib, hərisliklə içəri baxmağa başladı. Şüşə adəti üzrə tərləmək istədi, amma Qaranlıq nəfəssiz idi. Qadın otağına baxan yad baxışları sezdi, şamların sayını bir az da artırdı, bir az daha ucadan söyləməyə başladı: “Ya rəbbim, qaytar onu mənə, işıqdan kəsmə məni”.

Kiçildi, öləzidi, umsundu Qaranlıq, geriləyə-geriləyə göylərə çəkildi.

Mısmırığını töküb dizlərini qucaqladı, tənbəl-tənbəl göylərə  sığındı, bunca gücsüz bilməzdi özünü. Vaxtına az qalmışdı, daha heç nə edəsi deyildi.

Birdən şəhərin üzərindən minacat səsi eşidildi. Qaranlıq özü dindar deyildi, amma bu səslər ona bildirirdi ki, tərpənmək vaxtıdır.

“Olsun” dedi, bayaqki saldırqanlıqdan əsər də qalmamışdı. “Gedirəm”. Yorğun idi, dilxor idi, bir az da alçaldılmış. Çarıqlarını geyib, ulduzlu xələtini çiyninə atdı, aylı əmmaməsini başına taxıb yavaş-yavaş çəkilməyə başladı. Gedəndə cibinə doldurduğu buludları da könülsüz-könülsüz çıxarıb göyə səpələdi.

Kuluarlarda doğan sübhü görürdü artıq. Gedənbaş əlbət ki, qarşılaşacaqdılar Aydınlıqla, bilirdi bunu. Amma fikir verəsi deyildi, salamlaşmayacaqdı da. Həmişə hər şeyi udmağa, içində həll etməyə öyrəşmiş Qaranlıq işığın onu qovmasına dözə bilmirdi. Nə isə, yorğunluqdan rəngi avazımış halda yatmağa gedirdi. Yuxuda özünü görəcəkdi, öz mütləq hökmranlığında.

Günəş iki əlini üfüqlərə dirəyib yavaş-yavaş dikəlirdi. Qaranlıq iri, selikli bir mollyusk kimi ayaqlarını sürüyə-sürüyə təzəcə aradan çıxmağa hazırlaşırdı ki,  “ehey!  Ayaq saxla!” nidası gəldi. Geri boylanan Qaranlıq köksündən dərin bir xəncər yarası aldı. Qoca, qara sirrlər gizləyən sinəyə dəyən xəncər qırılıb töküldü. Səs-küyə birinci quşlar ayıldı, hövlnak yuvalarından çölə atılıb bir-birini səsləməyə başladılar: “Gördüz, eşitdiz?!”

Qan apardı qaranlığı. Qanı üfüqlərə sıçradı. Sürünə-sürünə getdi yuvasına,  yatmağa. Yuxu görməyə getdi, o yuxuda ki, Günəşdən qisas gizlənib. Yaralarını yalamağa, ölməyə getdi, gələcək gecə növbəsində təzədən dirilməkçün.

Günəş protuberanslarını sığallaya-sığallaya dikəlirdi. Dikələrək də yarıqarlıq sübh reallığının soyuğundan dəhşətə gəlirdi. Gecənin ciblərində rəngi boğulmuş buludlar günəşə baxıb ürəklənir, özlərini çırpa-çırpa ağarırdılar. Doğu Batıya dil göstərirdi.

Günəş çıxanda sıxı-qatı, boz-bulanıq kütlə gördü göy üzündə. Göylər səhrasında istədi o baş-bu başa diyirlənib, bu boz kütlədə işıqlı zolaqlar açsın. Amma eləmədi. Özünü doğurdu Günəş. Qaranlığın bətnindən, ağrı-acı-hönkürtü ilə, tədricən doğurdu Günəş. Biz eşitmədik hönkürtüsünü. Biz uzağıq göylərdən.

Təsəvvüf lirikası yavaş-yavaş qalxırdı Yer üzündən. Şəhər möhtəşəm bir doğuşun şahidi olurdu. Orda-burda, küncdə-bucaqda kölgəli yerlər qalmaqda idi. Bu, qaranlıqdan iqtibas idi. Onları qovmaq  heç kəsin ağlına da gəlmirdi. İşıq divarları suvamaqda davam edirdi.

Hər şey aydınlığa çıxırdı, gecənin öz bətnində gizlətdiyi hər şey. Yarımzirzəmilərin pəncərəsini bəzəyən ətirşahlara qədər. Günəş Qaranlıq tərəfindən tərk edilmiş göylərin taxtına yiyə durmağa hazırlaşırdı.

Şəhər kənarındakı gölün səthinə qızılı zərrəciklər paylaşırdı. Külək qalxıb suyu ələk-vələk eləmək istəyirdi ki, … əl saxladı., eləmədi. Zərrəciklərin qızılı gözünü qamaşdırdı, əli qoynunda qınına çəkildi, uddu öz hirsini Külək. Qardaşlığı Qaranlığın  intiqamını almaq arzusu ürəyində qaldı. Günəş suyun şüalar sancıldığı qızılı səthinə bic-bic baxıb göz vurdu Küləyə: “Bilirəm, məftunsan mənə”.

Bir az çətin idi Günəşə. Gecənin durğun qoxusu getməmişdi hələ göy üzündən. Bu havasız fəzanın qatı sıyığında nəfəsi kəsilmək üzrəydi sanki, samanı rəngi get-gedə boğulur, tündləşirdi.

Gecənin sərinində üşüyən şəhərə baxdı Günəş. Əlini uzadıb Qaranlığın gəmirdiyi binaların başına tumar çəkdi. Küçələr səslərini ucaldıb, ona “gəl” deyirdi, “darıxmışıq”.  Şəhərin boru damarlarındakı su-qan donmuşdu. Axşamdan yağan yağış, cinayətinin izi kimi nohurlanmışdı küçələrdə. Nohurlar gecə onlara təcavüz edən Qaranlığın iyrənc barmaqlarını unutmaq üçün Günəşin sivri şüalarını öz yaş dilləri iə yalamağa hazır idilər. Gecənin öpüşünü yanaqlarından silmək üçün razı idilər Günəş büsbütün qurutsun onları.

Günəşin başı yerdən Qaranlığın qırıntılarını süpürməyə qarışırkən, Doğu, Batı bir-birinə barmaq silkələyib qımışırdılar. Biri deyirdi: “doğmuşam”, o biri deyirdi: “batıracam”.

Günəş qalxır, üfüqdən aralanır, dönüb aşağılara, üfüq kandarına istehza ilə baxırdı. “Bu gün güclüyəm” deyirdi. “Çağırma məni, enməyəcəm aşağı. Sənə qərq olmayacam. Səndə batıb heçliyə çevrilməyəcəm”.

“Dönəcəksən. Lovğalanma. Başmaqların burdadı, kandarımda. Hər şey öz sələfinə qayıdır, sən də dönəcəksən”.

Bu qışqırıq, həzz, işıq, mərəkə, çal-çağır içində heç kəs şəhərin də artıq ayıldığının fərqində deyildi.

Gecə gedəndə bacısı Sükunəti də götürüb aparmışdı özüylə. O irəlidə, Sükunət bir az aralıda ..sürünərək, bacalara, damlara, qüllələrə  sürtüşərək gedirdi qardaşının ardınca. Sükunətin getdiyindən xəbər tutan şəhər öz adi paytaxt performansına başlayırdı.

Günəş əvvəlcə bir ilğım kimi doğmuşdu. Öz sönüklüyünə özünün də gülməyi tutmuşdu. Sonra bu dünyada düşmənsiz olmadığını və  dosta gərəkliyini anlayıb toparlanmışdı. Daxilində yanan alov üzünə sıçramağa başlamışdı.

İndi daha heç kəs ona İlğım deyə bilməzdi. O, Qaranlığa qalib gəlmişdi, doğramışdı onu. Qanına bələmişdi. Xətkeşinin – üfüqün köməyilə dünyanı 2 yerə parələmişdi: göylərə və yerlərə. Hər şeyi bir araya qatıb qarışdıran qara araqarışdıranın üzünə tüpürmüşdü. Gecənin gözündə hamı və hər şey bir idi, kütlə idi, ayrılmaz idi – qara idi. İşıq isə böyük-kiçik, dar-geniş, yaxın-uzaq, gözəl-kifirə bölürdü hər şeyi. Gecənin ölü yuxusundan ayılan insanlar dünyanı yenə rəngli görürdülər, yenə qısqanmağa başlayırdılar.

İşıqdan xilas yolunu görməyən şəhər yavaş-yavaş ona təslim olurdu.

Səhər açılırdı. 

GÜNDƏM
0

Bacımı toyda bəyəndilər..

Yazının başlığını oxuyan “standart” azərbaycanlının mənə qarşı çox ağır sözlər istifadə edəcəyini təxmin edə bilirəm. Amma sizlərə bir şey etiraf edim, əgər doğma bacım olsaydı bələ başlıqda yazını yəqin ki, yazmazdım. Çünki başda ailə fərdlərim olmaqla bütün nəsil, el-oba “ə bu nə hərəkətdi edirsən, ayıb döyül ?” sözünü deyər hətta “bundan kişi olmayacaq” fərmanını oxuyarlar. Nəysə standart azərbaycanlı olmadığıma görə belə təzyiqlərin  bizim üçün daha doğrusu mənim üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur.

Son zamanlarda toy məclislərində tez-tez iştirak edirəm. Hər toy məclisində mənə qızlar göstərilir və ya mən insanlardan qızları soruşuram. Həm toyda kəramət vardır deyə iştirak edirəm, həm də xeyir və şərdən uzaq qalmamağa çalışıram. Bizimkilər demişkən evlənməyim tökülür. Toy məclislərində məni ən çox təəccübləndirən bir mövzu var və inanıram ki, bu haqda bir çoxumuz heç düşünmədik. Bəy və ya gəlinin birinci dərəcədən qohumu, ortada ən aktiv iştirak edən, məclisin şən keçməsi üçün can atan, tanıdığı, tanımadığı bütün uzaq və yaxın qohumlarla ən səmimi şəkildə maraqlanan, sadəcə qaşının ortasını alan qıraqlarını səliqəyə salan, ən sonda gəlinin atdığı gülü tutmaq üçün canından, qanından keçən qızlarımız. Qızları başa düşdüm, onlar kifayət qədər azad deyillər, insanlarla ünsiyəti ancaq toy məclislərində bəzənərək qura bilirlər. Bu hərəkəti anlayışla qarşılamaq olar. Mənim anlamadığım bu qızları evə bağlayan, azadlığını əlindən alan ata və qardaşlardır. Necə olur ki, evdən çölə çıxmağa icazə verməyən qardaş, bacısının toy məclislərində gül tutmasına icazə verir? Gül tutmaq nə deməkdir ki? – “ay camaat mən evli deyiləm, amma evlənmək istəyirəm” bu fəryaddır və ata, qardaş bu fəryada gülümsəyərək alqış tutur. Bu nə ikiüzlülük, bu nə yalançı namus bəkciliyidir? Məktəbdə, üniversitetdə hətta məhlələrində başını qaldırmağa icazə verməyən qardaş toy məclislərində “evlənmə arayışına” icazə verir. Çünki qızın sevdiyi birisi olduğunu bildiklərində qardaş, ata soruşacağı birinci sual harda tanış olublar sualı olacaq. Əgər kafedə, metroda, marketdə tanışsalar bu onlar üçün ayıbdır və namus kirliliyidir. Bu gün küçədə tanış olduğu qızla evlənən sabah bu qızı boşayar qorxusu ilə yaşayırlar və yaşadırlar. Ona görə də, bu mentalitetin bacısını ancaq toyda bəyənərlər. Xoşbəxt olması isə, qaldı ya bəxtə.

Hər şəyə baxmayaraq bütün gənclər xoşbəxt olsun diləyi ilə…

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

                                                             Nikkolo Makiavelli

 

                                                              Evlənən şeytan

 

                                                                         Nağıl

 

 

      Baş şeytan Belfaqor Pluton tərəfindən evlənmə əmrilə bu dünyaya göndərilir. O bura gələrək  evlənir, amma arvadının bəd xasiyyətinə dözmək iqtidarında olmayıb, onunla yenidən qovuşmaqdansa, cəhənnəmə qayıtmağı üstün tutur.

 

    Qədim Florensiya salnamələrində Allahın rəhminə qovuşa bilmədən ölmüş bədbəxt ölərilərin cəhənnəmə hərəkətində onların hamısının, yaxud  əksəriyyətinin yalnız evlənmələri səbəbilə bu bəd taleyə düçar olduqlarına ağladıqlarını duaları ilə ruhən yüksəlmədə ikən görmüş bir şəxsin, həyatı müasirləri tərəfindən məşhurlaşdırılan mömin bir kəsin  hekayəti var. Minos və Radamant digər cəhənnəm hakimləri ilə birlikdə buna az təəccüblənmədilər və onların qadın cinsinə şikayətlərindən dolayı gündən-günə artan böhtanlarına etibar etməyərək, müvafiq məruzə ilə Plutonun qəbuluna daxil oldular; o da bütün cəhənnəm əyanları ilə birlikdə həmin işə yetkin baxışla ya bu yalanı ifşa etmək, ya da bütün həqiqətini etiraf etməkdən ötrü ən yaxşı sayılacaq qərar qəbul etməyi qət etdi. Beləliklə, Pluton onları şuraya çağıraraq belə kəlmələr söylədi:

     -Mənim əzizlərim, talelərin iradəsilə əsla sarsılmayan göylər düzgüsü ilə bu səltənətə sahib olduğuma və bu üzdən heç bir -nə səmavi, nə də dünyəvi-mühakiməyə əsaslanmalı olmadığıma baxmayaraq, hakimiyyətə sahib olanların qanunlara tabe olması və özgə mülahizəsinə hörmət etməsi daha  tədbirli əməl olduğundan, idarə etməli olduğum dövlətimizə bədnamlıq gətirə biləcək bir məsələ xüsusunda sizinlə şura qurmaq qərarına gəldim. Səltənətimizə daxil olan bütün insani ruhlar bunun səbəbinin arvad oduğunu dediyindən və bu bizə mümkün göründüyündən, belə hekayətlərə inam verməklə hədsiz amansızlıqla, verməməklə isə sərtliyin kifayətsizliyində və ədalətə az məhəbbətdə şərlənə bilməkdən ehtiyat edirik. Həm də insanlar bəzi günahlarında yüngülxasiyyətlikdə, digərlərində haqsızlıqlarında təqsirkar olduqlarından və bu, yaxud digərindən asılı ola biləcək ittihamlardan qaçmaq istəyərək və buna vasitə tapa bilməyərək, səltənətimizin keçmişdə rüsvayçılıqsız mövcud olduğu kimi, gələcəkdə də belə qalmasına xidmət etməkdən ötrü öz məsləhətinizlə kömək etməniz üçün sizi bura cağırmışıq.

        Bu iş əyanlardan hər birinə çox vacib və çətin göründü, ancaq həqiqəti aşkarlamağın zəruri olduğunu bir nəfər kimi qərara alaraq, vasitəyə münasibətdə fərqli mülahizələrlə dağılışdılar.. Bəzilərinə bütün həqiqətin şəxsən öyrənməsindən ötrü onlardan kimisə insan cildində yerə göndərməyin lazım olduğu, digərlərinə isə hər növ ruhları müxtəlif əzablarla məcbur edərək, belə zəhmətsiz ötüşməyin mümkün olması kimi görünürdü. Ancaq çoxluq kimisə göndərməkdə razılaşdığından, bu fikrə meyl etdilər. Könüllü olaraq bu işdən yapışmaq istəyən heç kəsi tapmayaraq, seçilmişi püşklə təyin etməyi fikirləşdilər. Seçim indi baş şeytan olan, vaxtilə  göylərdən endirilənə qədər baş mələk olmuş Belfaqora düşdü; o bu vəzifəsini üzərinə həvəssiz götürsə də, Plutonun hakimiyyətilə məcbur qalaraq, şuranın qərarına əməl etməyə və burada təntənə ilə müəyyən edilmiş şərtlərə tabe olmağa razılıq verdi və həmin tapşırıqla göndərilmə dərhal yüz min dukat verilməsilə. Yerdə zühr etməsindən, insan cildində nikaha girərək arvadı ilə on il yaşamasından, sonra isə özünü ölülüyə vuraraq geri qayıtmasından və şəxsi təcrübəsilə ər-arvad həyatının əziyyət və narahatlığını ali rəhbərliyə bildirməsindən ibarət idi. Ona göstərilən vaxt ərzində insanların düçar olduğu bütün ehtiyac və bədbəxtliklərə, insanların təsirinə məruz qaldığı kasıblıq, məhbusluq, xəstəlik və hər cür başqa bədbəxtliklərə qədər-uğradılacağı, yalnız yalan, ya da hiylə ilə onlardan qurtula biləcəyi elan olundu.

     Beləcə, göstəriş və pulu alaraq Belqafor bu dünyaya təşrif gətirdi və süvari məiyyətin müşayiəti və böyük dəbdəbəsi ilə, pulu artıma qoymaqdan ötrü, onun fikrincə, qalmaq üçün ən münasib yer kimi  başqalarına nəzərən üstünlük verdiyi Florensiyaya daxil oldu. O, Kastiliyalı Roderiqo adını qəbul edərək, şəhərətrafı Bütün Müqəddəslər məhəlləsində kirayəlik ev tutdu. Öz mənşəyi və vəziyyəti barədə lazımsız sorğu-sualı önləməkdən ötrü o hələ gənc yaşlarında İspaniyadan yola düşərək və Suriyaya istiqamət götürərək, bütün varidatını Hələbdə qazandığı və daha dünyəvi, mülki birgəyaşayış  tələblərinə, öz ruhu durumuna daha münasib ölkədə özünə arvad tapmaq məramı ilə oradan İtaliyaya gəldiyini  elan etdi. Roderiqo kifayət qədər yaraşıqlı və görünüşdən otuz yaşlı idi. İlk günlərdən öz varidatı ilə seçildi və xeyli qızı və az pulu olan bir çox tanınmış vətəndaşın onunla qohum olmaqdan ötrü təsadüf gəzəcəyi dərəcədə nümunəvi dünyəvilik və səbatlılıq  göstərdi. Roderiqo öz seçimini daha üç başqa qızı olan Ameriqo Donatinin Onesta adlı gözəl qızında dayandırdı. Donatı dedikcə tanınmış nəslə məxsus olub Florensiyada ümumi hörmətdən faydalansa da, çoxsaylı ailəsi ucbatından son dərəcə kasıb idi.

    Roderiqo cəhənnəmdən çıxarkən onun üçün müəyyən edilmiş şərtlərə görə, bütün insani ehtiraslara düçar edildiyindən, belə şənliklərdə tələb olunanlardan heç nəyi unutmayaraq, toy məclisini əla keçirtdi. O dərhal dünyəvi şan-şöhrət və dəbdəbə həvəsinə düşdü və onu xeyli xərcə salan insani təriflər üzərində əsməyə başladı. Bundan savayı, öz monna Onestası ilə bir neçə gün yaşamağa macal tapmamış onu qəmli və nədənsə narazı görən kimi yaşaya bilməyəcək, əndazədən  çıxan qədər ona vuruldu. Monna Onesta Roderiqonun evinə  ad-sanla və gözəlliklə bərabər  Lütsiferin (Cəhənnəmin hakimi olan İblis-tərc) özündən belə uzağa gedən inadlı xasiyyət gətirdi, onların hər ikisinin xasiyyətindən çəkmiş Roderiqo burada arvadının üstünlüyə malik olduğu qərarına gəldi. Ərinin ona qarşı məhəbbətini aşkara çıxaran kimi o daha höcət oldu, ərinin üzərində tam hakimiyyəti ələ keçirə biləcəyini qərara alaraq, vicdansızcasına və fikirləşmədən ona hökm etməyə, Roderiqo nəyəsə etiraz etdikdə onu deyilməyəcək dərəcədə kədər gətirən kobud və təhqiredici sözlərlə gəmirməyə başladı. Amma hər halda qayınata, qayınlar, bütün nəsil, nikah borcu və üstəlik arvadına olan böyük məhəbbəti səbrlə hər şeyə dözməyə məcbur edirdi. Mən hələ arvadının şəhərimizin adəti üzrə vaxtaşırı dəyişdiyi modanın ardınca yetişmək şıltaqlığını yarıtmaqdan ötrü yeni paltarlar geydirmək, onunla sülhdə yaşamaq istəyərək, böyük pullar bahasına başa gələn digər qızlarını ərə verməkdən ötrü qaynatasına kömək etmək üçün Roderiqonun çəkdiyi böyük xərclərdən danışmıram. Bunun ardınca arvadının razılığı xatirinə bir qaynını zərif parçalarla Şərqə, digərini qalın mahidla Qərbə ticarət səfərlərinə  hazırlamalı, üçüncüsünə isə qızıldöymə emalatxanası açmaqda kömək etməli oldu. O bu tədbirlərə varidatının böyük hissəsini sərf etməli oldu. Bununla yanaşı,müqəddəs İoann günündə, karnaval zamanı qədim adətə görə bütün şəhər bayram edəndə və bir çox tanınmış, varlı şəhərlilər möhkəm qonaqlıq verəndə Monna Onesta başqa xanımlardan geri  qalmamaqdan ötrü Roderiqonun öz qonaqpərvərliyinin dəbdəbəsi ilə hamını üstələməsini istədi. O bütün bunları yuxarıda göstərilən səbəblərə görə itaətlə daşıyırdı, evinə sülh gətirsəydi və öz müflisləşməsinin müddətini sakitcə gözləyə bilsəydi, ağır yük ona çətin gəlməzdi. Amma əksi baş verdi, səbəb güc catmayan xərclərlə yanaşı, arvadının dözülməz xasiyyətinin ona sonsuz narahatlıq törətməsi idi və onun evində uzun müddət nədir, hətta bir neçə gün dözə bilən nə qul, nə də xidmətçi tapılmırdı. Roderiqo özünə düzgün və sədaqətli kölə, eləcə də qulluqçu tapa bilmədiyindən, onun üçün ağır çətinliklər baş verirdi, hətta  nökərləri keyfiyyətində ona yoldaşlıq edən şeytanlar qadının hökmü altında bu dünyada yaşamaqdansa, cəhənnəm oduna qayıtmağa üstünlük verirdilər.

   Roderiqo öz həyatının belə həyəcan və narahatlığında onda qalan daşınan əmlakı da başıpozuq şərtlərlə xərcləyərək,Qərb və Şərqdən gözlədiyi gəlir ümidi ilə yaşamağa başladı.O öz nüfuzunu endirməməkdən ötrü hələlik yaxşı kreditdən istifadə edərək  faizlə pul borc götürdü, ancaq artıq ödəniş tələb edən böyük borcları olmaqla, tezliklə belə pul əməliyyatları ilə məşğul olanların qeydiyyatına düşdü. Onun işləri tamamən tükdən asılı qalanda Qərb və Şərqdən Monna Onestanın qardaşlarından birinin Roderiqonun bütün mülkiyyətini uduzduğu, digərinin isə onun heç nəyi sığorta etmədiyi malları ilə yüklənmiş gəmidə qayıdarkən onlarla birlikdə batdığı barədə qəfil xəbər gəldi. Bu yeniliklər məlum olmağa macal tapmamış Roderiqonun borc verənləri müşavirəyə yığışaraq, onun müflis olduğunu qərarlaşdırdılar və onun ödəmə vaxtı gəlib çatmadığından, iflas hələ üzə çıxa bilmədiyinə görə onun gizlicə qaçmamasından ötrü sözdən işə keçərək onun ardınca sayıq müşahidə aparmaq lazım olduğu qərarına gəldilər. Roderiqo da öz tərəfindən bədbəxtliyə necə kömək etməyin yolunu görməyərək və cəhənnəm qanunları qarşısında öz vəzifələrini xatırlayaraq, nəyin bahasına olursa- olsun, qaçmaq qərarına gəldi. Bir dəfə səhər ata minərək yaxınlığında yaşadığı Prato darvazasından keçdi,  gedişi barədə xəbər yayılmağa imkan tapmamış onun borcverənləri arasında səs-küy qalxdı, onlar sadəcə hakimiyyətdən iti gedən süvarilər tələb etmədilər, özləri də bütün dəstə ilə onu izləməyə qoşdular. Roderiqo şəhərdən heç bir mil də uzaqlaşmamış arxasında qovğa səsini eşitdi və buna görə də işinin yaxşı olmayacağını düşünərək, öz qaçışını gizlətməkdən ötrü yoldan çıxmağa və bəxtəbəxt olmaqla tarlalara üz tutmağa qərar verdi. Amma bütün ərazini kəsib doğrayan qarovullar üzündən o yoluna süvaritək davam edə bilmədi və atı yolda saxlayaraq, piyada olmaqla bu yerlərdə bol olan zəmilərin birindən digərinə, üzümlük və qamışlıqlarla Peretoladan üstdə Covanni del Benenin torpağının, icarəçisi Covanni Matteo del Brikkin daxmasına çatana qədər qaçdı; xoşbəxtlikdən, öküzlərə yem verən Covanni Matteonu evdə tapdı və adını söyləyərək, zindanda məhv etməkdən ötrü onu təqib edən düşmənlərin əlindən qurtarsa, onu varlandıracağına, vidalaşarkən buna əmin təminat verəcəyinə söz verdi, əks halda onu düşmənə təslim etməsinə razı oldu. Covanni Matteo kəndli olsa da, cəsur adam idi və onu xilas etməyə razılaşmaqla uduzmayacağını düşünərək, buna vəd verdi. Onu komasının qarşısındakı peyin qalağında gizlədərək, yanacaq üçün hazirladığı qamış və samanla örtdü. Roderiqo gizlənən kimi onun izləyiciləri peyda oldular və hədələrlə Covanni Matteodan yalnız onu görmədiyini öyrənə bildilər.

        Səs-küy yatan kimi Covanni Matteo Roderiqonu olduğu sığınacaqdan çıxararaq,verdiyi sözü yerinə yetirməsini tələb etdi. Roderiqo buna cavab verdi:

     -Qardaşım, sən mənə böyük xidmət göstərdin və mən sənə bunun əvəzini vermək istəyirəm; sənin bunu edə biləcəyimə əmin olmağından ötrü kim olduğumu sənə deyəcəyəm.

      O özü barədə, cəhənnəmdən çıxarkən üzərinə götürdüyü vəzifələr haqda və evlənməsindən danışdı; bundan sonra aşağıdakılardan ibarət olan varlandırma üsulunu məlum etdi: Covanni Matteo hansısa cinli qadın barədə eşidən kimi, onun bədəninə məhz Roderiqonun daxil olduğunu və Covanni onu qovub cıxarmağa gəlməyincə çıxmayacağını, qadının valideynindən istədiyi haqqı tələb etmək imkanı verəcəyini bilsin. Bunu qərarlaşdıraraq onlar vidalaşdılar və Roderiqo öz yoluna davam etdi.

       Elə də çox günlər keçməmiş bütün Florensiyada mister Ambroco Amadeonun Buanayuto Tebalduççiyə ərə verilmiş qızının havalandığı şayiəsi yayıldı. Valideynlər belə hallarda tətbiq olunan bütün vasitələrdən istifadə etdilər: onun başına Müqəddəs Zinovinin başını,  Qualbertiyalı İoannın bürünəcəyini qoydular, amma bütün bunlar Roderiqo tərəfindən yalnız istehza doğurdu. Qızın xəstəliyinə bəd ruhun səbəb olduğunun və fantastik təxəyyülün məhsulu olmadığının hər kəsə aydın olması üçün o, latınca danışır, fəlsəfi məsələlər barədə fikir yürüdürdü və bir çoxlarının günahlarını ifşa edirdi; digərləri sırasında o, dörd ildən artıq müddətdə rahib paltarı geyinən bir qadını hücrəsində saxlamış bir rahibin günahını da ifşa etmişdi; bütün bunlar ümumi təəccüb doğurmuşdu. Buna görə də mister Ambroco böyük kədər içərisində idi, Covanni Matteo onun yanına gələrək, Peretoldakı malikanəni almaqdan ötrü ona beş yüz florin verərsə, qızını sağaldacağını vəd edərkən bütün vasitələri səmərəsizcə sınaqdan keçirərək artıq qızının sağalmasına hər cür ümidi itirmişdi. Messir Anbroco şərtləri qəbul etdi. Onda Covanni Matteo gözlərə kül üfürməkdən ötrü  hər şeydən əvvəl ibadət etməyi əmr etdi, müxtəlif ayinlərdən sonra qızın qulağına doğru əyildi və dedi:

       -Roderiqo, budur, öz vədinə əməl etməkdən ötrü sənin yanına gəlmişəm.

        Roderiqo buna belə cavab verdi:

      -Əla, amma bu səni varlandırmaqdan ötrü kifayət deyil; buna görə də burdan uzaqlaşaraq Neapol kralı Karlın qızının bətninə girəcəyəm və sənin müdaxilən olmadan oradan çıxmayacağam. O vaxt istədiyin mükafatı tələb et və məni bir daha narahat etmə.

        Bu sözlərlə o bütün Florensiyanın sevinc və təəccübü ilə qadının daxilindən çıxdı.

        Həmin vaxtdan çox keçməmiş kral Karlın qızının başına gələn eynilə belə əhvalat bütün İtaliyada yayıldı; rahiblərdən heç bir həqiqi kömək almayaraq və Covanni Matteo barədə eşidən kral onun ardınca Florensiyaya adam göndərdi və o, bir neçə uydurma ayindən sonra qızı sağaltdı. Amma Roderiqo getməzdən əvvəl dedi:

-Covanni Matteo, görürsən, mən səni varlandırmaq vədimə əməl etdim və buna görə də səninlə hesablaşaraq, daha sənə borclu deyiləm. Beləliklə, bundan sonra yolumun üstünə çıxma, əgər indiyədək səni himayə etmişəmsə, gələcəkdə əlimdən salamat çıxmazsan.

Kraldan əlli min dukatdan çox pul aldığına görə Florensiyaya varlıdan da varlı qayıdan Covanni Matteo Roderiqonun nə iləsə ona ziyan vuracağını fikirləşməyərək, sakitlik və asayişlə varidatından  zövq almaq fikrində idi. Amma onun fikirləri fransız kralı VII Lüdovikin qızlarından birinin cinləndiyi barədə yayılan şayiədən dolayı sarsılmış oldu. Bu yenilik dərhal həmin kralın qüdrəti və Roderiqonun ona dediyi sözlər barədə fikirləşən Covanni Matteonun bütün qəlbini həyəcanlandırdı. Həqiqətən, kral qızının müalicəsinə vasitə tapmayaraq və Covanni Matteonun qüvvəsi barədə eşidərək,  əvvəlcə öz qasidini onun ardınca göndərdi, amma o bəzi nasazlıqlarını bəhanə gətirəndə kral senyorluğa müraciət etməyə məcbur oldu və o, Covanni Matteonu tabe olmağa vadar etdi. O, çarəsizcə Parisə yola düşdü və bütün bunların belə olduğunu krala bildirdi: o, keçmişdə bir neçə cinlini sağaldıb, amma bu nə hədədən, nə ovsun –cadudan, nə dini ayinlərdən qorxmayan dərəcədə inadlı cinlər də rast gəldiyindən, onun hər kəsi sağalda bildiyi, ya da bacardığını bildirmir; amma bütün bunlarla belə, o öz borcunu yerinə yetirməyə hazırdır, amma  müvəffəqiyyətsizliyə düçar olarsa, onda irad tutmamağı və bağışlanmasını xahiş edir. Kral buna qəzəblənərək, qızını sağaltmazsa, asılacağı cavabını verdi. Böyük kədər Covanni Matteonu bürüdü: amma o bütün qeyrətini toplayaraq havalanmışı gətirməyi tapşırdı və onun qulağına əyilib Roderiqoya etdiyi xeyirxahlığı xatırladaraq və belə son həddə ona kömək etməzsə, hansı pisliyi edəcəyini göstərərək, itaətlə ona müraciət etdi, Roderiqo da buna belə cavab verdi:

-Ey xain əclaf! Qarşımda dayanmağa necə cürət edirsən! Mənim köməyimlə varlandığını, lovğalanmağını düşünürsən! Bağışladığımı öz istəyimlə hədiyyə etməyi və almağı necə bacardığımı sənə və hər kəsə göstərəcəyəm. Dar ağacından yan keçərək burdan getmək sənə nəsib olmayacaq.

      Bu məqamda Covanni Matteo özünə çıxış yolu tapmayaraq, xoşbəxtliyinə başqa yolla cəhd etmək qərarına gəldi və cinlənəni aparmağı əmr edərək, bu sözlərlə krala müraciət etdi:

     -Hökmdar, sənə dediyim kimi, xoşluqla heç nə etmək mümkün olmayacaq qədər bəd ruhlar olur, bu belələrindən biridir, ona görə də sonuncu təcrübəmi etmək istəyirəm və o, baş tutsa, siz əlahəzrət və mən razı qalacağıq, baş tutmasa, özümü sənin əllərinə verəcəyəm və yalnız günahsızlığıma acımanızı xahiş edirəm. Buna görə də Paris Məryəm meydanında böyük, bütün baronlarının və şəhər ruhanilərinin yerləşə biləcəyi səhnə qurmağı, onu ipək və şalla bəzəməyi və ortalıqda mehrab hazırlamağı əmr et; yaxın bazar günündə ruhanilərlə birlikdə bütün knyaz və baronlarla, bütün kral dəbdəbəsilə, parlaq və bəzəkli geyimdə ora gələr və təntənəli duadan sonra havalanmışı gətirməyi əmr edərsən. Bundan başqa, qoy meydanın bir tərəfində boru, buynuz, tuluq zurnası, boşqab, kimval və hər cür başqa səsli alətləri olan, iyirmidən az olmamaqla musiqiçilər toplansın və mən papağımı qaldıran kimi bərkdən çalsınlar və səhnə istiqamətində hərəkət etsinlər. Bütün bunlar digər başqa vasitələrlə birlikdə, düşünürəm, həmin ruhu çıxmağa məcbur edər.

            Kral dərhal hər şey barədə göstəriş verdi və bazar günü səhəri başlayanda, səhnə hörmətli şəxslər, meydan isə xalqla dolanda və dua oxunduqdan sonra havalı qız bir çox saray adamının müşayiətilə iki  yepiskop tərəfindən gətirildi. Bu məqamda toplanmış xalqı və belə hazırlığı görərək Roderiqo elə bil donub qaldı və özlüyündə dedi: “Bu əclaf daha nə fiikirləşib? Bütün bu cah-cəlalla məni qorxutmağımı fikirləşir? Məgər mənim  həm göylərin əzəmətini, həm də cəhənnəm dəhşətlərini qədərincə gördüyümü bilmir? Ancaq məndən payını alacaq ha! “Covanni Matteo ona yaxınlaşıb xaricə çıxmağını xahiş edəndə Roderiqo dedi:

 -Oho! Yaxşı fikirləşmisən! Bütün bu hazırlığınla nəyə nail olmağı düşünürsən? Bununla mənim hakimiyyətimdən və kral qəzəbindən qaçmaq istəyirsən? Lənətə gəlmiş gəda, sən dar ağacından qaça bilməyəcəksən.

        Roderiqo onu qınaq və söyüşlə yamanlamaqda davam edərkən Covanni Matteo vaxt itirməmək qərarına gəldi və papağı ilə işarə verdi,  səs-küy qaldırmağa göndərilənlər dərhal öz alətlərində çalmağa başladılar və göylərin lərzəyə gələcəyi dərəcədə gurultu salaraq səhnəyə doğru irəlilədilər. Belə səs-küyə qarşı Roderiqo qulaqlarını şəklədi, nə baş verdiyini anlamayaraq və kifayət qədər təəccüblənərək, tamamilə özünü itirməklə bunun nə demək olduğunu Covanni Matteodan soruşdu, buna qarşı Covanni Matteo tam karıxma ilə belə cavab verdi:

      -Bədbəxtçilik! Əzizim Roderiqo, axı arvadın Onesta ardınca gəlir!

       Arvadının eləcə adının xatırlanmasının Roderiqonun qafasında necə bir qarışıqlıq doğurduğunu təsəvvür etmək mümkün deyil; arvadının olmasının mümkün ola bilib- bilməyəcəyini fikirləşmədən, etiraz barədə düşünmədən qorxudan qızı tərk edərək qaçmağa üz qoyacaq dərəcədə həyəcanlandı və bütün əziyyət, dilxorluq və təhlükələrlə müşayiət olunan ər-arvad boyunduruğunu yenidən çiyninə götürməkdənsə, tezcə cəhənnəmə qayıtmağa və orada öz hərəkətləri barədə hesabat verməyə üstünlük verdi. Beləcə, Belfaqor cəhənnəmə qayıdaraq, arvadın özü ilə ər evinə gətirdiyi bütün məkr və şər barədə məlumat verdi, bu barədə şeytanın özündən də yaxşı bilən Covanni Matteo isə sevinclə evə qayıtdı.

 

Çevirdi: Məhəmməd Salur

ŞEİR
0

Sənsizlik

 

Sənin çıxıb getməyin

Dönərgəmin dönməsiymiş,

yəni çərxi-fələyin gərdişinin

mənim qapımı bağlaması imiş;

Belə “qapı bağlamağına”

inanmıram düzü mən,

Sən ki gəlsəydin üz-üzə

qapının ağzında sənsizliyinlə

geri dönərdin…

Nə deyim indi…

sanki çağrılmamış qonaqdı sənsizlik,

oturub mənimlə üz-üzə otağımda…

Nə mənim onu qovmağa üzüm,

nə onun bir gedəsi yeri yoxdu,—

Sən gəlməsən…

                                                  1986.

                               

                        

     Qış gününün Məcnunluğu

 

Bu qarlı-çovğunlu qışın günündə,

Sənə olan vurğunluğum

Mənliyimi yenib, üstələyndə

yerimdə oturub

qala bilmədim,

Səni görüşə çağırmadan

durub, görüşünə gəldim.

 

Yolun düz yarısınacan

məni toxtatmaq üçün

bir alver konusundan

söz açan:

Ziyanın yarısından

dönməyin qazancından

danışan ağlımı,

soyuq vurmasın deyə

başıma yığdım;

Yerindən oynayıb qanadlanan,

göynən gedən ürəyimi

toxtadıb, düşürdüm öz yerinə;

Öz yerini bilməyən

yersiz utancaqlığımı

yola saldım, üzümdən

gözlərimin dərinliyinə;

Təkcə bu dinc durmayan

dilimi saxlaya bilmlrdim,

onun “söz köhləni” yüyən gəmirirdi—

“Bir at gücünün” çəkə biləcəyi

söz yüküylə çapıb gəlirdi:

Çoxusu sənə deyiləsi alqış,

bir azı da məni sevməyə çağırış.

 

…Bir də düşünürdüm, gəlmişkən elə

sınayaram  uğurumu,

yoxlayıb, bilərəm:

Sevən könüllərdən biri-birinə

yol olduğu doğrumu?..

 

Sənə, gəldiyimi duyurmaq üçün

sizin pəncərənizlə

durdum göz-gözə:

Eviniz gözümün içinə baxdı…

O, baxdı… Mən baxdım… Qar yağdı…

Mən durdum, dayandım,

dözdüm, gözlədim…

Evinizinsə, səni gizlədən

baxışlarından bəlli idi,

canının sıxılmağı:

Sevən könüllərin

yolunu bağlamağı

onu elə sıxırdı,

elə yandırıb yaxırdı:

Tüstüsü təpəsindən çıxırdı…

 

 

Ya bir gözəgörünməzlik

araxçınım olsaydı,

Ya da bir “sim-sim” duası ilə

divarınız yarılsaydı,

Atanın ayıq-sayıq baxışlarını

çaşdıra bilsəydim,

Səni bu “ev dustaqlığından”

qaçıra bilsəydim,

“Sehirli çubuq” yerinə

toxuna bilsəydim əllərinə:

Ürəyimin sevgidən,

dizlərimin soyuqdan,

nanə yarpağı tək əsməyi;

dilimin  üşüməkdən

topuq vurmağı;

Uğurumun üzə durmağı,

ayrılığın amanımı qırmağı,

bitərdi biryolluq…

 

 

Sözümə yer tanıq, göy tanıq,

bu sazaqlı qışın günü tanıq,

Nə acı bir söz,

nə danlaq, nə qınaq

ürəyimdən keçməmiş,

dilimdən çıxmamışdı;

Eləcə qəmli-qəmli dayanıb,

pəncərənizə  baxmışdım.

Bir də onda ayıldım ki,

iş-işdən keçmiş:

Dərddən evinizin başı ağarmış!..

                          

                                                1983-2009.

HEKAYƏ
0

KARUSEL

 

Nə vaxt karusel sırasını gözləyən uşaq və ata görsəm, atamı xatırlayıram. Karusel mənim üçün atamla keçən zamandır. Uşaq vaxtı yaşıdlarımın sevinci olan karusel mənə yarımçıq həyatı, ayrılığı öyrədirdi. Karuseldə keçirdiyim vaxt atamı əlimdən alırdı. Karuseldə, onun ətrafındakı yerlərdə yanımda olan atam əlimi buraxıb soyuq evinə qayıdırdı. Balaca idim, hiss edirdim, başa düşməsəm də. “Ata, karuseldən düşüb evimizə gedərik?”-deyirdim, onda atam susurdu, heç vaxt cavab vermirdi bu suala. Böyüdüm, başa düşdüm ki, o ev mənim,atamın,anamın idi,amma “evimiz” deyildi. Bizim o evdə atamla ortaq heç nəyimiz yox idi kədərdən başqa…Karusel ayrılığın başlanğıcı idi. Karusel vaxt keçdikcə xoşbəxt günlərimi, atamla xatirələrimi tikə-tikə edib şəhərin hər küncünə tolazladı. Hərdən karusel üçün ağlayan uşaqlar görürdüm, atasıyla, anasıyla. Onlar üçün karusel, mənim üçün hər iki əlimi tutan valideynlər əlçatmaz idi. Həmişə görüşün axırında ağlayardım, atam da bir siqaret yandırıb gedərdi və heç vaxt dönüb geri baxmazdı. Siqaretin,dönüb geri baxmamağının səbəbini böyüdükcə anladım. Baxsaydı bəlkə ağlayardı, gözləri dolardı. İndi olsaydı, evə getməzdim, bir siqaret yandırardım, başımı əllərimin arasına alıb bir səkidə oturardım. Amma onda balaca idim, ağlamağa gücüm çatırdı. Anama nifrət edirdim, başqa insanları, hətta bir qarışqanı incitməyən, heç kimin gözyaşına dözməyən anam,atamın kədərini,nisgilini necə duymurdu ki?! Atamla getdiyimiz karusellərdən başqa, arada işi çox olanda görüşdüyümüz, evimizə yaxın bir park var idi, 2il öncə oranı da sökdülər. Gözümün yaşı, xatirələrim hopan o daşları sökdülər…Bəs ürəyimdəki daşı kimsə sökə bilər?…Cavabı bilirsiz…

HEKAYƏ
0

Tural Şahtaxtinski

 

Hekayə

Uzaqda bir şəhər

Gəl, sənə bu şəhərin bir gününü danışım. Bilirəm sənə də maraqlı gələcək. Bəlkə sən də öz yaşadığın şəhər haqqında danışacaqsan.

Bazar günü idi. Evin pəncərəsindən məhəllədə oynayan uşaqlara baxırdım. Hələ səhər təzə açılmışdı. Məhəllədə uşaqlar həmişəki kimi axşama qədər istirahət gününün dadını çıxarmaq qərarında idilər. Bir az onlara baxıb keçdim otağa. Masanın uzərində gecədən siqaretlə dolmuş kül qabını götürüb mətbəxdəki zibil qabına boşaldıb geri qayıtdım. Telefona baxdım. Dostların birindən on iki dəfə zəng gəlmişdi. Mesajı oxudum. Günorta toplaşmaq qərarına gəlmişdilər.

Adətən istirahət günləri evdə olmuram. İnsanların istirahət günləri şəhər bir başqa olur. Hara baxırsan yeni nəsə görürsən, baş verən hadisələrin fərqli cəhəti olur. Şəhərin mərkəzində yerləşən, parklar, ticarət mərkəzləri, kafelər, mağazalardan başqa heç yerdə belə səliqəli mənzərə gözə dəymir. Yalnız bazar günləri bu şəhərin mərkəzi küçələrində bir neçə insanın üzünün güldüyünü görmək olar. Qalan günlər hamı harasa tələsir, kimisə gözləyir, nəyəsə əsəbləşir, bütün kinləri, nifrətləri şəhərin canına hopur elə bil. Ona görə də görüş olanda bir az fərqlilik olsun deyə, mərkəzə toplaşırdıq.

İşıqlarla bəzədilmiş divarlar, çoxmərtəbəli, parıltılı binalar və hotellər bəzək-düzəyi, yarı-yaraşığı ilə kədərlidir, sanki insanların bütün ağrıları, acıları onların üzərinə çökür.

Şəhər o qədər qarışıq və ağır mənzərəli olur ki, adi günlərdə yalnız işin olanda çıxmaq istəyirsən bayıra. Qalan günlər evin bir küncündə əyləşib bir kitab oxumaq ya elə maraqlı bir kino izləmək insana daha yaxşı təsir bağışlayır…

Biz indi dediyim mərkəzdən bir qədər uzaqdayıq. Həmin gün evdən bir qədər tez çıxıb mərkəzdə yerləşən kafelərin birinə yollandım. Yolda tıxac olmasa da, avtobus sürücüsü özü bir problem axtarırdı. Bir saata gedib çata bilərdimsə, yarım saat da sürücünün axmaqlığına görə  vaxt itirdim. Axır çatdım.

Mərkəzdə yerləşən parkın düz ortası ilə gedirdim. Stollara saqqız yapışdırıb gülən gənclər, bir qədər kənarda bir-birindən siqaret alan küçə uşaqları, yan skamyada öpüşən cütlük…

Parkın kənarında balaca bir mağaza vardı. Yaxınlaşıb oradan siqaret aldım. Bir qədər qarşıda kafe yerləşirdi. Bilirdim ki, artıq dostlar orada cəmləşib məni gözləyir. Birbaşa kafeyə daxil olub bir qədər ətrafa boylandım. Qarşıdakı stolların birində onların pivə bakalları ilə dolu olan stolunu gördüm. Nədənsə onların çoxluğu məni narahat etdi. Oranı tərk etmək istədim.

-Ey nə durmusan orada? Bəri gəl.

Dostlardan biri məni səslədi. Artıq görmüşdülər, geri qayıda bilməzdim. Yaxınlaşıb stulların birində əyləşdim.

-Mənim üçün də bir pivə gətirin zəhmət olmasa, – qulluqçuya dedim.

Bakalın yarısına çatanda artıq dayana bilmədim. Bir yolunu tapıb oranı tərk etdim.

Yenə hansısa müəllimin uşaqlardan rüşvət yığması söhbəti gedirdi. Deyəsən. imtahanlar yaxınlaşırdı. Onlar rüşvət vermək üçün ideal müəllim axtarırdılar.

Yenidən həmin parka getdim. Skamyaların birində əyləşib siqaret yandırdım. Parkın harasındansa qulağıma səslər gəlirdi. Bir az ətrafa baxdım. Küncdə gitara ifa edən gənclər və toplaşıb onları dinləyən insanların səsi idi. Çox keçmədi onlar bu əyləncəni yarımçıq qoydular. Həmişəki kimi bu şəhərdə musiqi səsi insanların istirahətini pozurdu. Bir polis nəfəri yaxınlaşıb onları oradan uzaqlaşdırdı. Yəqin gedib haradasa oturub pivə içdilər.

İnsanlar bir-bir gəlib keçirdi gözümün qabağından və mən də diqqətlə onları izləyirdim. Parkdan bir qədər uzaqda daha çox insan toplaşmışdı. Qocalı-cavanlı hamı bir-birinə ilişir, bir-birini uzaqlaşdırır, itələyirdi. Birinci düşündüm ki, yəqin kimsə ölüb. Sonra ağlıma gəldi ki, bu gün ayın sonudur, insanlar gələn aya qədər sağ qalsınlar deyə, pensiya kartlarına staiş edirlər. Hamının əlləri göydə qalıb. Çox baxmadım ora, hər ayın sonu görə bilirəm bu sayaq mənzərələri. 

Birdən ağlıma gəldi ki, dostların yanına gedəndə Dövlət teatrının qarşısından keçmişdim. Qapının ağzında bir pişik balası nə isə yeyirdi. Bu dəm mən afişalara baxmışdım. Afişada yazılan saata təyin olunmuş teatra hələ iyirmi dəqiqə qalırdı, amma deyəsən insanlara giriş qadağan idi. Nədənsə həmişə o teatrın qarşısında ya bir pişik balası, ya da afişaları yelləyən külək olur.

Heç dəxli var? Niyə danışdım ki bunları?

Parkda çox dura bilmədim. Ayağa qalxıb asta-asta oranı tərk elədim. Aşağıya doğru düşəndə gördüm, bir xanım qarşısında duran tarixi binanın rəsmini çəkir. Maraqlı gəldi. Ayaq saxlayıb  onu izləməyə başladım. Gəlib-gedən insanlara nəzər yetirdim, əksəriyyəti gənclər idi, elə bil suda boğulan insanın xilas edilmə səhnəsini izləyirdilər,  ya da kimsə açıq havada porno video çəkirdi.  Biri ucadan nəsə qışqırır, biri gəlib düz gözünün qarşısında dayanıb siqaret yandırır, ya da şəkil çəkdirir. Hələ mən o qarını demirəm. Başına yeddi qat şal bağlamış, uzun ətəkli qarı… Yaxınlaşıb:

-Qızım, şəkil çəkməyə yermi yoxdur ki, şəhərə çıxmısan,  – dedi.

Deyəsən, yanılmıram, bu şəhərdə evdən yaxşısı yoxdur. Bu qədər qəddar şəhərdə evin otaqları kimi heçnə sənə zövq verə bilməz. Fit çalan gəncin xoşbəxliyini də seyr edib oranı tərk etdim.

Yaxınlıqda başqa bir kafe vardı, ora girib içmək keçdi ağlımdan. Nəsə fərqli idim, bezirdim. Köşk dəydi gözümə. Qəzetlərin səhər açılandan necə düzülüb axşam yığılan saata qədər eləcə  də qaldığı köşk. Satıcının əllərini görmürdüm; yalnız rəngli siqaret qutuları, bir də rəngi solmuş pullar görünürdü havada. Yaxınlaşıb qəzetlərə baxdım. Maraqlı xəbər başlığı olan birini alıb yollandım kafeyə. İçəri çox sakitlik idi. Yaxınlaşıb stolların birində əyləşdim. Qəzeti vərəqləməyə başladım. Amma heç nə oxumurdum, elə-belə vərəqləri açıb yumurdum. Qulluqçu yaxınlaşdı. Bir anlıq gözüm ona sataşdı. Yenə elə bil hansısa maraqlı film gedirmiş kimi diqqətlə mənə və qəzetə baxırdı.

Yaxşı yadıma düşdü ki, axrıncı dəfə keçən sentyabr ayında bir qadını metroda qəzet oxuyan görmüşdüm. Vaqonda elə gülməli mənzərə var idi ki. Sanki dünyada bir o qadın, bir də o qəzet var idi tamaşasına durulacaq. Və hamı növbəti stansiyaya qədər onları seyr etmə fürsətini qazanmışdı. Təəccüblü və sual dolu baxışlar… Maraqlı mənzərə idi. Məncə bu şəhərdə qəzeti daha çox elə qəzet satanlar oxuyur. O da ki, gözlərinin önündə qalır, “gözdağı” olur deyə.

Pivə gəldi. Aram-aram içib vaxtın gəlib getməsini gözləyirdim. Kafedə səs-küy olduğundan çox qala bilmədim orada.

Hava artıq qaralmışdı. Kafeni tərk etdim. Tələsik şəkildə avtobus dayanacağına yollandım. Yolla gedəndə yerə baxdım. Ayğımın altı yenə zibillə dolu idi, qarşıda gördüyüm mənzərə isə heç də məni təccübləndirmədi. Bir neçə saat öncə rəsm çəkən qızın yarımçıq qoyduğu rəsm yerdə idi, kağız ortadan cırılmışdı. Həmin o tarixi binaya göz ucu baxdım, bir qədər oxşatmışdı, amma üzərində böyük bir ayaq izi vardı deyə. tam sezə bilmədim. Əyilib kağızı yerdən götürdüm. Büküb qəzetin arasına qoydum. Məhəllədə bir uşaq vardı. Həmişə məndən nə isə istəyirdi. Dedim aparıb ona verərəm. Nə isə sonra yadımdan çıxdı. Evdə qalmışdı. Axtaranda tapmadım. Atmışdılar. Dayancağa az qalmışdı. Bir qədər qabaqda taksi sürücüsü siqaret çəkirdi. Üzünə baxmaq olmurdu, elə bil bir neçə saat öncə bütün ailə üzvlərini itirmişdi. Deyirəm axı, artıq gün bitirdi, səhər hamı o cür olacaqdı.

Avtobus dayanacağına çatdım. Qayıtdım evə.

Düzdür, sənə qəzetdə oxuduğumun hamsını danışa bilməyəcəm. Maraqlı başlıqlardan biri belə idi: “Gənc siyasi məhbus” yazılmışdı. Yenə kimisə şərləyib tutmuşdular…

Ümumiyyətlə, bu şəhər çox uzaqdadır, kimsə gəlməsin.  Bura gələn yollar cənnətin yollarından daha uzaqdır.

Dostu onun danışdıqlarını qələmlə kağıza yazırdı. O, bir neçə günlük bu şəhərdə qonaq idi, onun  danışdıqları dostuna yetərli olmamışdı ki, onlar elə səhər – bazar günü birlikdə getdilər şəhər mərkəzinə.