11/05/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2018

MƏDƏNİYYƏT
0

Stiven Spilberq filmi yeni versiyada çəkir.

 

Ronestiye Akutavanın “Bağçada” novellası motivləri əsasında 1950-ci ildə  Akira Kurosavanın ekranlaşdırdığı “Raşomon” filmi yenidən çəkilir.  Onu qeyd edək ki, filmin mövzusu bir cinayətin ortaya çıxarılması ilə bağlıdır. Belə ki, hər bir şəxs şahid kimi cinayət barəsində versiyalarını irəli sürür.Akira Kurosavaya hər zaman rəğbət bəsləyən Stiven Spilberq bu məşhur filmi televiziya serialı kimi çəkməyə hazırlaşır. Belə ki, 88 dəqiqəlik film 10 seriyadan ibarət televiziya serialı kimi tamaşaçılara təqdim olunacaq. Yeni verisiyada hər bir iştirakçının şahid ifadəsi fərdi seriya kimi nümayiş olunacaq. Hələ ki, filmin yaradıcı heyətinin üzvlərinin adları açıqlanmayıb.  

HEKAYƏ
0

QIZIL  İNƏK

 

     Dünyanın düz vaxtları idi. Bir-birimizin kəndinə-kəsəyinə, hələ üstəlik evinə-eşiyinə də  rahatca gedib gəlir, xeyrində, şərində yaxından iştirak edirdik.

     Onda kim idi səndən soruşan – “haraya gedirsən və  nə üçün gedirsən”?  Kim idi sənə ­– “gözün üstə qaşın var”! – deyən. Deyən tapılsaydı belə, sən də bir az səsinın tonunu qaldırıb ağzının alımını  verərdin.   “Sən kimsən? –deyərdin. –Sənə nə var ki, mən  hara gedirəm və hardan  gəlirəm? Kefimin ağasısan? Kimin nə hünəri var ki,  kirvəmgilə gedib gəlməyi mənə qadağa qoysun”. 

      Sonra  o yollar elə bağlandı ki… Nə mən o kəndə gedə bildim, nədə ki, kimsə mənım qarşımı kəsib soruşdu: – “Hara gedirsən və niyə gedirsən?”

    İndiki düşüncəmlə belə fikirləşirəm – “Əgər gedəsi olsaydım, kimsə  məndən soruşsaydı, onda mən  ona heç nə deyə, nə də  cavab qaytara bilməzdim. Durub yazıq-yazıq üzünə baxardım”.    Hansı üzlə, necə deyə bilərdim ki, “kirvəmgilə gedib gəlirəm”.

     Söz yox, adını belə qoymuşdum, “kirvəmgilə gedirəm!”  Əslinə qalsa onlara getməyim əsas səbəbi Suzanna idi.

  Kəndlərimiz çox yaxın olduğuna görə qonşu kəndə gedəndə ata, eşşəyə o qədər də ehtiyac duyulmurdu, çox vaxt elə bir-birimizin evinə piyada gedib gəlirdik.

 

***

    Atamla Alberd əmi yaxın kəndlərdən olsa da əvvəllər bir-birini tanımamışdılar. Bəlkə də uşaq olanda adamlar bir-birinə o qədər əhəmiyyət vermirlər. Müəyyən bir zaman kəsiyi lazımdır ki, insanlar bir-birini yaxından tanıya bilsınlər. Həm də belə bir deyim var, – “çətin günlər insanı bir-birinə yaxınlaşdırır da, uzaqlaşdırır da”. Əsas məsələ odur ki, sən o zamanın sınağından üzüağ çıxa biləsən.

    Əsgərlikdə bir yerdə xidmət eləmişdilər. O vaxtdan  isti münasibətlər səmimi dostluğa çevrilmişdi. Mən özümü dərk eyləyəndən ailəlikcə mehriban dostluğumuzun şahidi olmuşdum.

   Dostluqlarının səbəbini nənəmin dilindən eşitmişdim. Nənəm o zamanlar deyirdi, – “a bala, erməni olanda nə olar? Erməni də insandı, onların da yaxşısı-yamanı, mərhəmətlisi-qanacaqlısı, dostluqda sədaqətlisi olur. Fərqi yoxdu, yaxşı elə hər yerdə yaxşıdı. İstər erməni olsun, istər də müsəlman. Gözümün ağı-qarası  olan bircə oğlum erməninin hesabına bu gün sağ-salamat  gözümün qabağındadır. Yoxsa, Allah bilirdi aqibəti necə olacaqdı”.

     Onu da deyim atam nənəmin son ümid, son sığınacaq yeri olub. Nənəm deyirdi, ondan başqa məni həyata bağlıyan kimim-kəmsəm yox idi.

      Evimiz Araz çayından çox da uzaq deyildi; ağlım kəsəndən nənəm məni də yanına alıb tez-tez Araz çayının qırağına gedərdi. Çayın qırağında dayanıb həsrət-həsrət çaydan o yana, Cənubi Azərbaycan tərəfə baxardı. Elə ofuldanardı, elə ofuldanardı ki, yağı görsə ona yazığı gələrdi.

      Əvvəllər nənəmin ofuldanmağına  o qədər də əhəmiyyət verməzdim. Başına gələn əhvalatı mənə danışandan sonra ona yazığım gəlir, çox ağrıyıb-acıyırdım. Nənəmin yanında özümü toxtaq tutsam da, nənəmdən xəlvət onun dərd-sərini  düşünüb hönkür-hönkür ağlayıb ürəyimi boşaldardım. Danışırdı – “Onda cavan qız idim. Bilmirəm nə məsələ idi, atam anamı, qardaşımı və məni götürüb Cənubi Azərbaycanı gecəylə tərk edib bu tərəfə – Şimalı Azərbaycana (onda bu tərəflərə “şurəvilər” deyirdilər) köçdü. Beş ilə qədər burda ac-yalavac, bir qarın ac, bir qarın tox yaşasaq da, qulağımız dinc, başımız sakit idi, bir təhər başımızı girələyirdik. Mən artıq ərgən qız idim. Baban mənə elçi düşdü. Evləndik. Aradan bir il keçməmişdi, yuxarıdan göstəriş  gəldi. Bizimkilər yenidən İrana qayıdası oldu. Bayaq dərdimiz bir idi, indi birə-beş artdı. Mən də ailəli, necə bir-birindən ayrılasan, öz doğmalarından  uzaq olasan? Çox ölçüb-biçdik, axırda atam belə qərara gəldi:  – “Sən ailəlisən qal, – dedi. – Sağlıq olsun, İranla məsafə o qədər də uzaq deyil. Tez-tez gəlib gedərik”. Başqa əlacımız da yox idi. O ayrılıq, bu ayrılıq, öz doğmalarımdan bu günə qədər də xəbər-ətər tuta bilmirəm. Başlarına nə iş gəldi, necə getdilər, sağ-salamatdırlarmı, hələ də heç nədən xəbərim yoxdu”.  Nənəm yenə ofuldanıb sözünü davam etdi: 

– Demək, a bala, mənim bağrım daşdan imiş, mən bu boyda dərdə-azara tab gətirib dözə bilmişəm. Hələ də gözlərim yollardan yığılmayıb. Elə bilirəm ki, bu gün, sabah qapını döyüb içəri girəcəklər.

    Mənə belə gəlirdi nənəmin bu baxışları o baxşlardan deyildi. Əzizlərinin timsalında bütün həsrətlərə acı-acı baxıb, ayrılıqlara dözüm nümayiş etdirirdi. – Araya çökmüş sükutdan sonra dərin köks ötürüb dedi: – Eh, a bala! Hələ bununla yaxamı həsrətin, ayrılığın əlindən qopara bilsəydim nə dərdim olardı ki! Sonra da müharibə başladı.  (Böyük Vətən Müharibəsi nəzərdə tutulur). Onda atanın heç bir yaşı tamam olmamışdı. Kişi müharibəyə getdi. Birtəhər başımızı girələyə-girələyə neçə illər də onun yolunu gözlədik.  Söz yox, müharibədən sonra qayıtdı. Yenicə Allahımıza şükür oxuyurduq ki, aradan üç il keçməmiş kişi yatıb ayılmadı.  O gündən sonra bütün ümidlərimi atana bağladım. Atan mənim yeganə təskinlik, ümid yerim oldu.

 

***

     Bildiyimə görə nənəmin əvvəllər ermənilərdən  xoşu gəlmirmiş. Niyəsini dəqiq bilmirəm. Yəqin, bildiyi bir şey, bir səbəbi varmış. Amma onu bilirəm ki, həmişə deyirmiş, “erməniyə etibar yoxdu, ermənilər murdar millətdi”.

     Əsgərlikdən sonra  Albert əmi bizə gəlibmiş. Nənəm ağız buzüb atama deyib ki, “bu erməninin bizim evdə nə işi var”? Atam onda başına gələn hadisəni nənəmə danışıb, deyib, – “Ay ana, bu erməni olmasaydı sağ tikəm ələ gəlməzdı”. Nənəm təlaşla nə olduğunu soruşanda atam başına gələn hadisəni danışıb. –  “Ay ana, əsgərlikdə “avtorotada” xidmət  edirdik. İşimiz-gücümüz qırıq-salxaq maşınları remont etmək idi. Onda texnika  o qədər də inkişaf etməmişdi. Hər şey əl gücünə, qol gücünə  görülürdü. Zİl markalı maşının altına daş, taxta yığıb yuxarı qaldırmışdıq. Maşının altına girib təmirlə məşgul olurdum. Bir də gördüm kimsə mənim ayağımdan tutub dartdı.  Elə dartıb kənara tulladı ki, maşından hardasa 5 metr aralıya düşdüm. Özümü toplayıb demək istəyirdim ki, – Niyə belə etdin? Məqsədin nədir? –  Söz ağzımdan çıxmamış məni dartıb kənara atan adam dilləndi:

– Ara, maşının altında qalıb öləcəkdin.

   Çox həyacanlı görünürdü. Sözünü tamamlamamışdı ki, kubikin dağılıb maşının yerə sərildiyini gördüm. Dilim-ağzım  qurumuşdu. Ana, o anda ölümdən qorxmadım, sənin yalqız qalacağın məni yaman qorxutdu.  Maşın məni xıncım-xıncım edib öldürəcəkdi”.

     Bu hadisədən sonra atamla Albert əmi öz aralarında əhd-peyman bağlayıblar ki, ölüncə bir-birlərinə qardaşdan  artıq olacaqlar. Bilmirəm, o inanc nə qədər doğrudu; hər ikisi barmaqlarını çırtıb qan alıblar, sonra da o qanı bir-birinə qarışdırıblar. Qan qarışanda insanları bir-birinə daha da bağlayırmış. Hələ onu da  zarafata salıb beynimə yeritmişdilər ki,  Albert əminin qızını sənə alacağıq. Albert əmi də arada, kefinin saz vaxtı gülə-gülə deyirdi:

   –Ara, kürəkən, birdən qızı almazsan, bizı biabır edərsən haaa…

    Dinmirdim. Başımı yerə dikirdim. Nə deyəcəkdim? Daha deyə bilmirdim ki, “almamaq nədi, qızdan ötrü canım da çıxır”. Üstəlik də nənəm gülə-gülə nə desə yaxşıdı:

– A bala, siz göbəkkəsdi, yəni deyikli olmusunuz. Adətə görə göbəkkəsdi olanlar nişanlı kimi bir şeydi.

   Bu göbəkkəsdinin – deyikli olmağın – nə olduğunu o qədər də başa düşmürdüm, amma orasını bilirdim ki, nəsə bu yaxşı sözdü. Mənə sərf edirdi axı. Sevinirdim.

   Düzünə qalsa, qızdan ötrü qanım elə qaynayırdı ki, dəli-divanə idim. Ürəyim gedirdi. Üzünü görmək bir yana, adını eşidəndə dizlərim əsim-əsim əsirdi. Utanmasam deyərdim – Alıram, elə indicə gedib gətirin. Yaxud bizdə olanda qolundan tutub deyərdim – “daha evnizə qayıtdı yoxdu, mənimsən ki, mənimsən, mənimlə bir yerdə qalmalısan”. Həmişə çalışırdım bir bəhanə tapıb onlara gedim. Evdə  başa düşsələr də üstünü vurmurdular. Düzdü, bir-birimizə eşqimizi elan etməmişdik.  Bunu deməyə ehtiyac da  yox idi. Xoş münasibətimizdən, davranışımızdan bir-birimizi başa düşürdük.  Valideyinlərimiz yarı zarafat, yarı ciddi bunları tez-tez elan edirdilər. Bu elan bizim çox xoşumuza gəlirdi. Bu elandan özümüz də nə utancağlıq, nə çəkincəklik hiss etmirdik. Uşaqlıqdan belə bir mühit yaradılmışdı. Biz də “belə də olmalıdır”, ideyası ilə  könüllü olaraq razılaşmışdıq. İkicə gün ondan ayrı qalanda darıxırdım. Elə bilirdim nəsə çatışmır. O da məni görən kimi çoxdandır yaxın adamını görməmiş kimi üstümə qaçıb deyirdi – “Harda idin, sənsiz yaman darxırdım”!

 

                                                                         ***

 

    Albert əmiyə evimizdə hamının hörməti vardı. Təkcə Albert əmiyə yox, elə onun arvadı Rozanna xalaya da, qızı Suzannaya da. Evimizdə onları hamı yaxın adam kimi qəbul edirdilər.

     Ya biz onlara gedəndə, ya da onlar bizə gələndə elə bilirdin hər iki ailədə toy-bayramdı. Nənəm Suzannanı daha çox istəyirdi. “Gəlinimdi” – deyib həmişə boynunu oxşardı. Bu da mənə xüsusi bir ləzzət verərdi. Nənəm hər belə dedikcə mən özümlə qürrələnər, özümü  ailə-uşaq sahibi, yetkin bir kişi hiss edərdim.

      Suzanna da  nənəm belə dedikcə elə əzilib büzülürdü, özünü elə naza qoyurdu, elə bilirdin tam yetişmiş bir qızdı, bu gün-sabah toy edib gəlin köçürəcəklər.

 

                                                                     ***

 

     O inəyi Albert əmidən mən istəmişdım. Əhvalat belə olmuşdu. Uşaq idim, ağlım o qədər də kəsmirdi. Bəlkə də saflıqdan irəli gəlirdi. Uşaqlar saf olur axı. Zaman-zaman həyat özü insanı rəndələyib formaya salır. Həm də kənddə yaşadığımıza görə mala, heyvana çox həvəs göstərirdik. O inəkdən çox xoşum gəlirdi. Heyvanların da yaraşıqlı, gözə gəlimlilərinə  rast gəlmək olur. Nə olsun heyvandır? Onların da arasında seçilənləri olur. İnək də olsa elə bil Tanrı ona xüsusi bir yaraşıq vermişdi. Yerişində, duruşuda özünə xüsusi olaraq fikir verən qadınlar kimi ağayanalıq, özündən razılıq duyulurdu. Həm də başqa inəklərdən fərqli olaraq üstündə bir mısqal da olsun çirk, palçıq görə  bilməzdin.  Kənardan baxanda elə bilirdin gözəl-göyçək  bir qadın özünə sığal çəkib yar görüşünə tələsir.

  Tükləri qızılı-sarı rəngə çalırdı. Kənardan baxanda parıltılı görünürdü. Günəş şəfəqləri üzərinə düşəndə elə bilirdin qızıldı parıldayır. Bilmirəm məhsuldarlığına görə, ya tüklərinin qızılı-sarı rəngə çaldığına görə, adına “qızıl inək” deyirdilər.

     Bir neçə dəfə yanımda o inəyi yaman tərifləmişdilər. Mənim də qəribə bir xasiyyətim vardı. Yaxşı nə görürdümsə  istəyirdim ki, mənim olsun. Elə istəyirdim o inək bizim inəyimiz olaydı.

     Bir gün onlara getmişdik. Atam Albert əmi yeyib-içirdilər, kefləri saz idi. Biz də Suzannayla bir tərəfə çəkilib oynayırdıq – öz uşaqlıq aləmimizdə idik. Birdən  ağlıma gələni dilimə gətirdim:

– Albert əmi, o  qızıl  inəyi mənə verərsənmi? –dedim.    

Kişi tərəddüd etmədən, gülərək:

– Ayıb deyilmi, kürəkən! İnəyi də, bu qızı da sənə verəcəm. Gedəndə apararsan – dedi.

Atam:

 – Əşşi uşaqdı, dediyinə fikir vermə, durub sənin qapından inəkmi aparacam, a canı sağ olmuş? – desə də, Albert əmi iki ayağını bir başmağa dirədi ki, – “Yox! Mənim ağzımdan söz çıxdısa eləməliyəm. Vəssalam! Mən bu uşağın sözünü heç vaxt yerə salmaram. Bu uşaq indiyə qədər məndən heç nə istəməyib. Birinci dəfədir, onu  gərək  mütləq yerinə yetirim, – dedi.

 Gecə evimizə qayıdırdıq. Düzdü, qalsaydıq çox sevinərdim, amma atamın xasiyyəti idi, nə vaxt olur-olsun, mütləq evə qayıtmalı idi. Biz həyətə düşəndə inək tövlədən çıxarılıb həyətdəki  dirəyə bağlanmışdı. Həyətdə atamla Albert əmi xeyli cəhli çəkdilər. Axırda Albert əmi dedi:

     – Aparmırsan aparma! Özüm sizinlə söhbət edə-edə aparıb qapınıza bağlayıb  qayıdaram – deyib inəyin ipindən çəkə-çəkə yola düşdü.

    Atam onun ciddiliyini görüb çarəsiz razılaşdı:

– Görürəm inadından əl çəkmirsən. Yaxşı,  sən qayıt, İlkin özü aparar, mən də kömək edərəm. 

     Yol boyu atam məni danladı:

– Bizi biabır etdin, səndə bu nə xasiyyətdi, başqasından nəsə istəyirsən? Qapımızda mal-heyvanmı əskikdi?

      Dillənmədim. Elədiyim hərəkətə görə həm sevinirdim, həm də peşman olmuşdum. Bəlkə də atam danlamasaydı o qədər də peşman olmazdım.

 Sonralar yarizarafat, yarıciddi, “Qızın cehizi indidən gəlib. Cehizi gəlibsə özü də mütləq gələcək.  Fərasətli oğul bax belə olar!” – deyirdilər.

 

                                                                              ***

       Məndən böyük iki bacım var idi. Onlardan sonra iki oğlan uşağı doğulsa da  qalmayıblar. Nənəm bəzən mənim dünyaya gəlməyimdən danışırdı.  Anam mənə hamiləykən yuxuda ona agah olub ki, uşağın kirvəsi erməni olsa  atamın oğlan uşağı olacaq, özü də mütləq sağ qalacaq. Elə o günlərdə Albert əmi bizə gəlibmiş, söhbət əsnasında deyib:

     –Ara, qardaş, sənin oğlun olacaq, onun da kirvəsi mən olacam. Ondan sonra uşağınız duracaq. Axı siz türklərdə belə inanclar, inamlar  çoxdur. Ürəyimə damıb,  mənim də qızım olacaq. Qızımı da oğluna alarsan qohum olarıq! 

      Nənəm deyirdi, “Elə bil bu söz lap yerinə düşdü, ürəyimcə oldu. Atandan qabaq mən dilləndim:

– Düz deyirsən, Albert. O uşağın kirvəsi səndən artıq adam olacaq? Ağıllı fikirdi.  – Sonra da gülərək dedim: – elə kirvəsinin də qızını oğlumuza alarıq.

       Nənəm zarafatla deyirdi – “Elə bil canı yanmamışın ağzı fal imiş, necə demişdisə eləcə də oldu. Bircə qalıb qızı gətirməyimizə, sağlıq olsun, o da inşallah, qismət olar. Tez böyü, ağrın alem, tez böyü, toyunu görməmiş ölüb-zad eyləyən deyiləm. Gərək oğlumun toyunu görüm ki, mən də rahat ölə bilim”.

Suzanna ilə mən isə elə həvəsdə idik ki, əlacımız olsaydı həmişəlik bir yerdə olmaq üçün lap tez böyüyərdik.

 

                                                    ***

      Münaqişə təzə-təzə alovlanırdı. Arada eşidirdik, ermənilər belə bir təxribat törədiblər. Türklər də (yəni bizimkilər) cavabını gecikdirməmişdi, həmin andaca cavablarını qaytarmışlar. Düzdü bizimkilərdə silah olmasa da sağlam  ruh var idi, Vətən istəyi, vətən sevgisi var idi. Hərə əlinə keçən nə vardısa – quş tüfəngi, lapatka, yaba ilə, heç nəyi olmayan dişi ilə, caynağı ilə silahlanırdı.

   Məlum hadisələrdən sonra, açığı məndə Suzannagilə əvvəlki gedib-gəlmək həvəsi qalmamışdı. Qanadı qırılmış quş kimi həyətdə-bacada  çox həvəssiz, könülsüz davranırdım. Həm də evdən tapşırmışdılar, “amanın bir günüdü bala, bir müddət getmə, görək nə olur, gedərsən bizi yazıq edərsən”.

     Nənəm neçə ildən sonra bir vaxtlar boğçasında gizlətdiyi sözü yenidən işə salmışdı. “Erməni alçaq millətdi, erməniyə etibar yoxdu”.

    Hadisələr başlayandan sonra bir gecə Albert əmi Suzannanı, Rozanna xalanı  götürüb xəlvəti  bizə gəlmişdi. Bu gəliş əvvəlki gəlişlər kimi deyildi. Könülsüz, ürəksiz  gəlmişdilər; gəlişləri ilə otağa ölü bir sükut çokmüşdü. Davranışlarında, hərəkətlərində, baxışlarında, duruşlarında  əməlli-başlı soyuqluq hiss olunurdu. Bu gəliş vida gəlişi idi. 

      Hamı günahkar kimi bir-birinin üzünə baxmağa utanırdı. Mən də Suzannanın qarşısında günah iş tutmuş adam kimi gözümü gözündən qaçırırdım. Onun da  mənim kimi hisslər keçirdiyini duyurdum.

 Albert əminin gözləri dolmuşdu, üzünü atama tutub dedi:

– Bilirsən qardaş, bir vaxtlar rahatca gəlib getdiyim evə indi xəlvətcə gəlmişəm. Allah mərdimazarın evini yıxsın. Butün münasibətimiz, arzularımız puç olub getdi. Sabaha umud yoxdu, sabah necə olacaq!

    Onda elə istəyirdim ki, Süzanna ilə əl-ələ tutub gözdən-könüldən çox uzaq bir yerə gedək, orda qalaq. Arzularımızın çiçək açacağı bir məkan olsun yerimiz. Orda heç kəs bizə dəyib dolaşmasın.

   Mən bu arzumu Suzannaya deyə bilmədim. Onu da bilmədim  ki, o da mənim kimi fikirləşirdi, yoxsa yox!

     O gündən sonra təsəlli yerim  qızıl inək oldu. O inək sanki mənim ümid yerim idi. O inəyi hər gördükcə, elə bilirdim hər şey düzəlcək. Hər şey əvvəlki öz məcarasına düşəcək.

 

                                                                    ***

    Anamın qardaşı erməni  gülləsindən şəhid olmuşdu. Evimizdə qanqaraçılıq hökm sürürdü. Zarafat deyildi, dağ kimi oğul bir namərd gülləsinə qurban getmişdi. O gündən anam  mənim qızıl inəyimə qənim kəsilmişdi. “Düşməndən qalan mirasdi!” – deyirdi.

   Sanki hər şeyin səbəbkarı mənim qızıl inəyim idi, o bizim qapımızda olmasaydı bu müsibət də anamın başına gəlməzdı. Heç bir dəfə də o inəyi sağmadı.  Deyirdi,  “düşmənin murdar  əli dəyib onu məməsinə!” Nənəm məcbur olub gedib özü sağırdı. Anama heç nə demirdi. Amma xəlvətdə  gileylənirdi, “bu dilsiz, ağızsız heyvanın nə günahı var?! İnəkdi, kimin qapısında olur olsun, yaxşı baxsan yaxşı süd verəcək, baxmasan baxımsız qalıb əldən düşəcək”. Nənəmin sözündə həqiqət var idi. Amma anam elə bir durumda idi ki, söz deyiləsi deyildi.

    Atam da hardasa nənəm kimi mənim sarı inəyimi, dolayısıyla keçmiş dostu Albert  əmini müdafiə edirdi: – “Bu yaramazların pis əməllərinə Albert və Albert kimi düşünənlərin nə cavabdehliyi var, nə də məsuliyyəti. Onlar da o namərdlərin əməllərinin qurbanı olublar; neynəsinlər, yuxarı baxırlar bığdı, aşağı baxırlar saqqal,  – deyirdi.  – Ondan mən pislik görmədim, məni ölümün cəngindən qurtardı. Qəlbində qara niyət olsaydı, deyərdi, “cəhənnəmə ölsün. Mərdlik etdi. Həm də o inəyi bizə pis niyətlə verməmişdi.  O nə bilsin ki, sonralar belə bir həngamə qopacaq”.

     Elə bil inək ona qarşı edilən biganəliyi, laqeyidliyi duymuşdu. İnəyin hərəkətləri  qəribə idi. Həyatda, bacada küskün gəlin kimi hərlənirdi.

     Bir axşam inək həyətə qayıtmadı. Çox axtardım. Əsgərlərimiz ermənilərin sərhəddə inəyin alnından vurduğunu dedilər. Pis oldum. O vəhşilər inəyi güllələyəndən sonra ümüdlərimin qapısı tamam bağlandı.  Qızıl inəyimə atılan güllə mənim arzularıma, istəklərimə atılan sonuncu güllə oldu.

Suzanna daha mənlik və mənimki deyildi!

 

 

 

MƏDƏNİYYƏT
0

Futurist rəsmin manifestinin əsas tezislərini təqdim edirik:  

Elan edirik:

1.     1Bütün təqlid formaları dağıdılmalı hər cür azadlıqlar ucaldılmalıdır.

2.   2Elastiklik xatirinə Rembrant Qoya və Rodin kimi rəssamların əsərlərini yox etməyi asanlaşdıram ahəng və yaxşı zövq kimi ifadələrə üsyan etməli.

3.   3.Sənət tənqidçiləri iş üçün yararsız və təhlükəlidirlər.

4.   4.Bundan öncəki mövzular bir kənara atılmalıdır ki, atəşli qürurlu və sürət ilə döyünən həyatımızı ifadə edək.

5.      5.Hər cür navatorun önünü kəsmək üçün istifadə edilən “dəli” ifadəsi bir şərəf medalı kimi qəbul edilməlidir.

6.      6.Rəsimdə təbii bütövləşmə mütləq zəruridir eyni ilə şeirlə sərbəst ölçü və musiqidəki polifiniya kimi.

7.      7.Bəşəri dinamizm rəsim əsərində bir dinamik duyğu kimi əksini tapmalıdır.

8.      8.Təbiətin bədii köçürülməsində əsas iş səmimilik və saflıq olmalıdır.

9.      9.Hərəkət və işıq bədənin maddələyini yox edir.

Vuruşuruq:

1.      1Modern rəsmlərin üzərində dövrün cilovlarının yaradan tonlara qarşı.

2.     2 Demodellik( vaxtı keçmiş) üzərində qurulmuş misirliləri təqlid edən  rəsmi qrotesk tərzində saxlayan səthi və bayağı düz rənglərə qarşı.

3.      3Ən azı əvvəlkilər qədər keçmişə və təkrarolunanlara bağlı akademiyalar quran  müstəqil və bölücülərin irəli sürdüyü gələcəyə dair saxt iddialara qarşı.

4.      4Sıxıcı və ürəkbulandırıcı nü ( çılpaqlıq) rəsmə qarşı

 

 

 

 

 

 

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Ceyms Coys 

Evelin

(hekayə)

 

Qız pəncərə arxasında oturub gecənin küçəni necə fəth etdiyinə baxırdı. Başını pərdəyə söykəyəndə burnu qarşısında tülün küt qoxusunu hiss edirdi. O, yorğun idi.

Gəlib-keçən az idi. Sonuncu evin sakini evinə gəlirdi; qız onun başmaqlarının beton səkidə çıxardığı səsə qulaq asırdı, qırmızı binanın qarşısından keçəndə isə ayaqlar hamar yerə sürtüldü. Haçansa orada digər balaca uşaqlarla birgə oynadığı kiçik meydança vardı. Sonra Belfestdən olan bir adam bu meydançanı alıb, yerində evlər tikməyə başladı: onların balaca tutqun evləri kimi yox, kərpicdən, qırmızı və ecazkar banları olan evlər. Əvvəllər bütün məhəllə uşaqları bu meydançada oynayırdılar – Divaynlar, Uoterslər, Dannların uşaqları, balaca əlil Kou, bu qız və qardaş-bacıları. Əlbəttə ki, Ernst oynamırdı, o, artıq böyük idi. Atası həmişə onların arxasınca əlindəki yoğun çubuğu yellədərək meydança boyu qaçırdı. Balaca Kou isə atasını görən kimi qışqırmağa macal tapır və qaçanlara tamaşa edirdi. Bəli, nə vaxtsa burada hamı yaxşı yaşayırdı. Anası sağ ikən atası labüd çətinliklərə tab gətirirdi. Aradan xeyli vaxt keçib: indi həm o, qardaş və bacıları böyüyüb, anası isə həyatda yoxdur. Tizzi Dann da vəfat edib, Uoterslər isə İngiltərəyə qayıdıblar. Hər şey dəyişir. Tezliklə o da hamı kimi bu evdən gedəcək.

Ev! Qadın bütün bu tanış əşyalara nəzər yetirərək otağa göz gəzdirdi: neçə illərdir hər həftə silib-süpürdüyu evə hər dəfə bu qədər tozun hardan yığıldığına təəccüblənirdi. Heç vaxt ayrılmaq istəmədiyi bu tanış əsyaları, ola bilsin, bir daha görə bilməyəcəkdi. Bu illər ərzində saralmış bir fotoşəkildə müqəddəs Marqaritanın rəngli daşdan heykəli qarşısında dayanmış keşişin soyadını öyrənməyə heç cür nail ola bilmədi. O, atasının sinif yoldaşı olmuşdu. Gələn qonaqlara bu şəkli göstərən atası ağır səs tonuyla deyirdi:

– O, indi Melbrundadır.

Qız evi tərk edib getməyə razı oldu. Bu, ağlasığan idimi? Öz qərarının bütün tərəfləri barəsində diqqətlə düşündü. Ev onun üçün başı üstündəki dam və bir parça çörək, həmçinin bütün həyatını bölüşdüyü bir nəsnəydi. Düzdür, çox vaxt ev şəraitində və ya bir sıra başqa xidmətlərdə işləmək də lazım olurdu. Görəsən, onun bir gənc oğlana qoşulub qaçdığını dükanda öyrənsələr nə deyərdilər? Yəqin, onu “quşbeyin” adlandırar, yerinəsə elanla birini tapıb işlədərdilər. Miss Geyven çox sevinərdi. O, həmişə qızı danlayırdı, xüsusilə də yanında kimsə olanda.

– Miss Hill, bəyəm görmürsüz ki, bu xanımlar gözləyir?

– Həmişə əyləncədə olasız, Miss Hill, zəhmət olmasa, bir yaxşılıq edin.

O, daha dükan boyu deyinməyəcəkdi.

Tanımadığı diyardakı yeni evdə isə hər şey fərqli olacaqdı. Evelin ərdə olanda hörmətlə qarşılanacaqdı. Ona anasıyla olan kimi rəftar etməyəcəkdilər. Hətta indi – on doqquzdan artıq yaşı olanda da atası ona qarşı kobudluqla davranırdı. O, buna görə ürək çırpıntılarının yarandığına da əmin idi. Onlar böyüyəndə atası onu Herri və Ernsti döydüyü kimi döymürdü, çünki o qız idi, amma mərhum anasına görə döymədiyini xatırladıb tez-tez danlayırdı. İndisə müdafiəsinə sığınacaq heç kimi qalmamışdı. Ernst ölmüş, Herri isə kilsələrin bəzədilməsi işiylə məşğul olduğuna görə həmişə ezamiyyətlərdəydi. Eyni zamanda, pula görə hər şənbə arasıkəsilməz danlaqlar daha dözülməz olurdu. O, həmişə öz yeddi şillinqlik qazancını, Herri də nə qazanırdısa hamısını verirdi, amma hər zaman atasından pul qoparmaq böyük çətinliklə başa gəlirdi. O deyirdi ki, qız israfçı və beyinsizdir, zəhmətlə qazanılmış pulu zir-zibilə verməyə borclu deyil. Bu dava-dalaş ucbatından şənbə günləri evdə hər kəsin qanı qara olurdu. Nəhayət o, qıza pul verirdi, amma arxasınca bazar naharına lazımlı şeyləri almalı olduğunu da deyirdi. Onda qiz başını itirmiş halda dükanlara qaçar, kütlə axını ilə toqquşarkən qara dəri pulqabısını əlində möhkəm tutar, evə gecə əlidolu zənbillərlə qayıdardı. Evdarlıq etmək, öhdəliyinə götürdüyü iki azyaşlı uşağı məktəbə yola salmaq və ya onların vaxtlı-vaxtında yeməyinə nəzarət etmək çox çətin olurdu. Ağır iş – ağır həyat! İndisə qaçmağa qərar verəndə həyat qıza o qədər də pis görünmürdü.

Qiz Frenklə birgə başqa həyat axtarmaq qərarına gəlmişdi. Frenk çox xeyirxah, dürüst və cəsur insan idi. Qız ona qoşulub gecə vaxtı gəmiylə gedəcək, onun həyat yoldaşı olacaq və Frenkin qayıdışını gözləyən Buenos-Ayresdəki evində yaşayacaqdı. Nə yaxşı ki, qız onunla ilk görüşünü xatırlayırdı: oğlan qızın hər gün gedib-gəldiyi baş küçədəki evdə yaşayırdı. Sanki bu, bir neçə həftə əvvəl baş verib. Frenk qapıda dayanmışdı, dimdikli papağı alnına kimi düşsə də uzun saçları bürüncü sifətinə yayılırdı. Sonra onlar tanış oldular. Hər axşam Frenk qızı dükanın qabağında qarşılayır və evinə kimi ötürürdü. Adət etmədiyi gözəl yerlərdə yan-yana oturanda oğlan “Qaraçı qız”ı mızıldayarkən qız elə fəxr hissiylə dolurdu ki! Oğlan musiqini çox sevir və arabir oxuyurdu. Onların görüşdüyünü hamı bilirdi, oğlanın dənizçinin yolunu gözləyən qız barədəki mahnını oxumağa başlamasıyla qızın kefi durulurdu. Oğlan qızı zarafatyana Makovka deyə çağırırdı. Əvvəllər qız pərəstişkarı olduğuna görə öyünürdü, sonra oğlana vurulmağa başladı. Oğlan uzaq ölkələr haqqında çox danışırdı. O, Kanadaya gedən Allen xəttindəki gəmidə ayı bir funta işləməyə başlayaraq bununla da müxtəlif istiqamətlərin müxtəlif gəmilərində qulluq etdiyindən bəhs edirdi. Bir dəfə Maqellan boğazından keçərkən gördüyü qorxulu pataqoniyalılardan da qıza danışdı. İndi o, Buenos-Ayresdə yerləşmiş, vətəninə isə yalnız məzuniyyətə gəlmişdi. Qızın atası, əlbəttə ki, bu bağlılığa qarşı çıxır və qızına onun barəsində düşünməyi belə qadağan edirdi.

– Mən o matroscuğu yaxşı tanıyıram! – deyirdi.

Ata bir dəfə Frenki təhqir etdi, yalnız bundan sonra qız öz sevgilisiylə gizlin görüşürdü.

Küçədə qaranlıq qatılaşırdı. Dizləri üzərindəki iki ağ kağız asta-asta ləkələnərək məktuba çevrilirdi. Biri Herriyə, digərisə atasına ünvanlanmışdı. Onun ən sevimli qardaşı Ernst idi, amma Herrini də az sevmirdi. Son zamanlar atası yaman qoca görünürdü, qızın yeri görünəcəkdi. Bəzən o, çox xeyirxah da ola bilirdi. Elə də uzaq olmayan keçmişdə qız bütün günü çarpayıda xəstəhal uzananda atası ona kabuslar barədə hekayə oxumuş, hətta ocaqda çörək də qızartmışdı. Anası sağ olanda onlar birgə Haut-Hillə piknikə də getmişdilər. Qız xatırlayırdı ki, atası onda anasının şlyapasını başına qoyub uşaqları güldürürdü.

Vaxt keçir, qız hələ də başını pərdəyə dirəyib tülün küt qoxusunu iyləyirdi. Küçədə haradansa uzaqdan küçə arqanının səsi gəlirdi. Melodiya çox tanış idi. Maraqlıdır ki, bu musiqi aləti məhz həmin gecə anasına evi bacardıqca gec tərk edəcəyinə dair verdiyi sözü səsləndirən ərəfədə çalınırdı. O, anasının ölümündən qabaqkı gecəni xatırladı: onda dar və qaranlıq otaqda onun başı üzərində dayanmışdı, küçədəsə qəmli italyan musiqisi çalınırdı. İfaçıya altı pens verib getməyi tapşırdılar. Xatırladı ki, atası özündənrazılıqla xəstənin otağına girərək deyirdi:

– Lənətə gəlmiş italiyalılar. Bura da gəlib çıxıblar.

Qarşısında uzanan anasının həyatından doğan kədər qızın bütün vücudunu dəlirdi. Anasının xırıltılı küt səsini eşidəndə titrədi: “Əyləncəyə son, ağrı, əyləycəyə son!”. Bütün vücudunu dəhşət bürüdü. Qaçmaq! Yalnız qaçmaq! Frenk onu xilas edəcək. O, qıza həyat və bəlkə, sevgi də verəcək. Yaşamaq istəyirdi. Nəyə görə bədbəxt olmalıdır ki? Axı xoşbəxtliyə layiqdir. Frenk onu qucaqlayıb bağrına basacaq. O, qızı xilas edəcək.

Qız Nort-Uoll limanında kütlə arasında çəkinə-çəkinə dayandı. Oğlan onun əlindən tutaraq dayanmadan səyahət barədə danışırdı. Limanda əşya kisəli əsgərlər toplaşmışdı. Pavilyonun geniş qapısından aydın pəncərəli nəhəng gəmi görünürdü. Qız susurdu. O, yanaqlarının soyuqdan qızardıgını duyur və həyəcanla ürəyində Yaradana onu aydınlatması və borcunun nədən ibarət olduğunu göstərməsinə görə dua edirdi. Gəmi tüstülü və kobud bir yayılım fiti verdi. Əgər indi qız getsə, sabah artıq Frenklə açıq dənizdə Buenos-Ayresə istiqamət götürmüş olacaqlar. Biletlər alınıb. Məgər onun qız üçün bütün bu etdiklərindən sonra geri çəkilmək olar? Həyəcanlar qızda ürəkbulanma sancıları yaratdı və o, dayanmadan dodaqlarını tərpədərək susqun qaynar dualar etməyə başladı.

Zəng sanki onun ürəyini deşib keçdi. O, Frenkin necə əlini sıxdığını hiss etdi.

– Gedək!

Dənizin bütün dalğaları onun qəlbi ətrafında fırtına yaradırdı. Frenk onu bu fırtınaya tərəf dartırdı. O, qızı boğacaqdımı? Qız hər iki əliylə dəmir məhəccərdən möhkəm yapışdı.

– Gedək!

Yox! Yox! Yox! Bu, ağlabatan deyil. O, həyəcanlanaraq əllərilə sahil məhəccərindən daha bərk tutmağa çalışır və titrəyərək boğuq səslər çıxarırdı.

– Evelin! Evi!

Frenk baryerdən keçib qızı özüylə gəlməyə çağırdı. Kimsə onun üstünə bağırırdı, lakin o, yenə qızı çağırmaqda davam edirdi. Qız çarəsiz heyvanlar kimi solğun sifətini könülsüz olaraq oğlana tərəf çevirdi. Bu simadan Frenkə sevgisiz, sağollaşmaq istəməyən və hətta onu tanımayan gözlər baxırdı.

 

Tərcümə etdi: Səbuhi Şahmursoy

ƏDƏBİ MÜHİT
0

 

Edqar Allan Po

Quzğun

 

 

O qalın cildli, əcaib kitabları düşünərək,

Gecəyarı oturmuşdum yorğun-arğın, hələ oyaq.

Elə yuxu gələn anda, taqqıltı eşitdim birdən,

Kimsə döyürdü qapını ehmallıca, çox utancaq.

“Qonaq gəlib,” fikirləşdim, “Ziyarətə gəlib qonaq,

Başqa kim olar ki, bu vaxt?”

 

Ah, dəqiq xatirimdədir, bir dekabr gecəsiydi,

Döşəmədə əks edirdi şölələnib yanan ocaq.

Dan sökülsün istəyirdim, ölüb getmiş Lenorumun

Buraxdığı ağrıların çarəsini axtararaq.

Mələklərin çağırdığı Lenorum qayıtmayacaq,

Gəlməyəcək bir də heç vaxt.

 

Bənövşəyi pərdələrin xışıltısı, əvvəllər heç

duymadığım bir qorxuya saldı məni, sən işə bax!

Həyəcanım yatsın deyə, ayağa durdum və dedim:

“Ehmalca qapını döyür, mütləq gecikmiş bir qonaq,

Gec gəlibdir ki, utanır… yoxsa döyməzdi bu sayaq,

Başqa kim olar ki, bu vaxt?”

 

Tezliklə özümə gəlib utana-utana dedim:

“Qadınsınız, yoxsa kişi, məni bağışlayın ancaq.

Elə yavaş döydünüz ki, otağımın qapısını,

Elə yavaş döydünüz ki, mən yuxuya getdiyim vaxt,

Çaşıb qaldım.” Öz qapımı araladım və baxaraq,

Zülmət gecə gördüm ancaq.

 

Gözlərimi qaranlığa dikib baxmağa başladım,

Ürkək nəzərlərlə baxdım, qorxub ehtiyatlanaraq.

Sükut hakimdi ətrafda, havada tərpəniş yoxdu,

Pıçıltıyla bircə kəlmə Lenor dedim, bir söz ancaq,

Pıçıltım gedib qayıtdı… qayıtdı qanadlanaraq,

Lenor eşidildi ancaq.

 

Yerimə qayıdan kimi yenə taqqıltı eşitdim,

Əvvəlkindən daha güclü, əvvəlkindən daha şaqraq.

“Əlbəttə ki,” fikirləşdim, “Pəncərədən gəlir bu səs,

Ürəyim də sakitləşsin, baxım, qorxu düşsün uzaq,

Yəqin küləkdir çırpılır pəncərəyə taqqataraq,

Başqa nə olar ki, bu vaxt?”

 

Pəncərəni açan kimi, müqəddəs günlərdən qalma

Quzğun uçdu otağıma, elə bil gəlmişdi qonaq.

Heç mənə fikir vermədi, çox incə bir hərəkətlə,

Uçdu qapının üstünə, qanadlarını çırparaq,

O Palladanın büstünə qanadlarını çırparaq

Oturub qaldı daş sayaq.

 

Qara Quzğunun varlığı, cəsarəti, görünüşü

Həyəcanımı qaçırtdı, gülümsədim toxdayaraq.

“Baxmayaraq ki, yolunub,” dedim, “Başında tüklərin,

Çox da qorxulu deyilsən, sən gəlmisən bizə qonaq.

Ölüm sahilində səni çağırırlar bəs nə sayaq?”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt!”

 

Heyrətləndim mən Quzğunun dil açıb danışmağına,

Dediyinin mənasını başa düşməsəm də ancaq.

Əlaqəsiz cavab idi, burası da var, qoy deyim,

Belə bir quş uçub gəlməz, hər insana olmaz qonaq,

Qanad çalıb Palladanın büstü üstə basmaz caynaq.

Quzğun qonaq gəlməz heç vaxt.

 

Bəlkə də mənasız deyil dediyi bu iki kəlmə,

İçindəki niyyətindən Quzğun verdi mənə soraq.

Bunu deyib yenə susdu, mən danışdım əvəzində:

“Dostlarım getdi yanımdan, məni tək-tənha qoyaraq,

Məni yalqızca buraxıb, gedəcəksən sən də sabah.”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt!”

 

Sükutdan səksənib dedim: “Yəqin ki, əzbərləmisən,

Bu sözlər yadigar qalıb, yaddaşına həkk olaraq

İnsafsız bir fəlakətin haqladığı sahibindən.

Sən bu sözləri deyirsən, aramsız təkrarlayaraq,

Düşünmədən, fasiləsiz, həm indi, həm də ki, bayaq….”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt.”

 

Daima mənimlə olan kədər, qüssə itib getdi,

Kürsünü çəkib oturdum, balışı rahatlayaraq.

Keçmiş əsrlərdən qalan Quzğun düz qabağımdaydı.

Quzğun haqda fikirləşdim, dərin xəyala dalaraq,

O dediyi kəlmələri beynimdə dolandıraraq.

Necə deyirdi o? “Heç vaxt.”

 

Atəşli gözləri indi sinəmi didib-dağıdan

Quzğun haqda düşünürdüm, xəyallarım varaq-varaq…

Birdən ağırlaşdı başım, düşdü balışın üstünə,

Məxmər üzlü balışımın, hədsiz rahat, hədsiz yumşaq.

Daha Lenorun əlləri balışa toxunmayacaq.

Dəyməyəcək bir də heç vaxt.

 

 

Elə bil ki, əks-səda verən addımları ilə

Mələk keçdi qabağımdan, əlində nur saçan çıraq.

Hirslənib özümə dedim: “Tanrının yazığı gəlib,

Göndərib mələklərini, özünə gəl, deyə, axmaq!

Özünə gəl, o kədərli xatirədən qurtularaq.”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt!”

 

“Ey müqəddəs varlıq,” dedim, “Uğursuz quşsan, ya şeytan.

Bəlkə elə cəhənnəmdən gəlmisən yanıma qonaq?

Danışırsan, çıxır səsin qorxu dolu otağımda.

Mənim nicatım hardadır, nə olar ki, versən soraq?

Dərmanım o dünyadadır, çatdır mənə bir sən soraq.”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt.”

 

“Başımızın üstündəki Tanrını sevirsənsə de,

Ey müqəddəs varlıq,” dedim, “Kədərimi azaldaraq.

Ruhum uçub o dünyada, gözəl cənnət bağlarında

Lenorla görüşəcəkmi, arzu-kamına çataraq?

Mələklərin çağırdığı Lenorla qarşılaşaraq?”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt!”

 

Durub qışqırdım ki: “Uç get, tərk et mənim otağımı,

Ölüm sahilinə qayıt, küləklərə qoşularaq.

Xatirə də qoyma burda, bir lələyin də qalmasın.

Tənhalığımı pozma, get, uçub get, qanad çırparaq,

Ürəyimin göylərindən köçüb, get, qanad çırparaq.”

Quzğun baxıb dedi: “Heç vaxt.”

 

Palladanın büstü üstə yerini də rahatlayıb

Sakitcə oturub Quzğun, əhvalını pozmayaraq.

Xəyal quran bir İblisin gözləriylə mənə baxır,

Düşür divara kölgəsi, titrəşərək, oynaşaraq,

O kölgədə üzən ruhum, əsarətdən çıxmayacaq.

Çıxa bilməyəcək heç vaxt!

 

 

 

Tərcümə: Həmid P.

Redaktə: Zahid Sarıtorpaq

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Allah mənə 5 il versin

Bütün düşüncələrimi reallaşdırmaq üçün 5-10 il vaxta ehtiyacım var

 

“Bu gün tək əskiyim vaxtdır. 80 yaşım var və bu, az ömür deyil. Bir istəyim odur ki, Allah mənə 5 il, çox səxavətlidirsə, 10 il ömür versin ki, planlarımı həyata keçirim”.

Bunu Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anar “Tibb qəzeti”nə müsahibəsində gələcək planlarından danışarkən deyib.

“Planlarınız nədir” sualına Xalq yazıçısı”Ancaq yeni əsərlər. Fikirlərim, qeydlərim çoxdur, onların hamısını işləmək lazımdır. Bütün düşüncələrimi reallaşdırmaq üçün 5-10 il vaxta ehtiyacım var. Hazırda bir neçə əsər üzərində paralel işləyirəm. Amma bitirməmiş onlar haqqında danışmaq istəmirəm” deyə cavab verib.

Yazıçılar Birliyinin sədri ailəsinə və özünə qarşı olan yalanlara cavab verməyə vaxt itirdiyini də vurğulayıb:

“Bəzən ağ yalanlara, ailəmə, mənə qarşı olan böhtanlara görə lazımsız adamlara cavab verirəm. Yaxşı olardı ki, belə şeylərə fikir verməyim. Amma hərdən bacarmıram…

Mənə deyirlər ki, niyə cavab verirsən?! Əslində, onların yüzdən birinə cavab vermirəm. Hər yalanı ifşa etməyə, istəsəm də, vaxt çatdıra bilmərəm. Amma bəzən insan elə yalan, böhtan görür ki, qıcıqlanır, əsəbləri pozulur. İnternet azadlığı ilə yanaşı, internet məsuliyyəti də olaydı gərək. Təəssüf ki, azadlıq var, məsuliyyət yoxdur”.

“…bu gün xalq ziyalısının səsini niyə eşitmir” sualını cavablandıran Anar belə deyib:

“Bilirsiniz, elə bilirlər ki, kim bərk danışırsa, o, xalqın yanındadır və onu daha çox sevirlər. Amma ziyalılıq, xalqa xidmət çox zaman hay-küy, bəyanatlar tələb etmir. Bu, gündəlik fəhlə işidir. Mən çalışmışam və indi də çalışıram ki, bu gündəlik fəhlə işini vicdanla görüm, xalqıma xidmət edim. Şüarlar, təntənəli nitqlər söyləməklə aram yoxdur.

Digər tərəfdən, cəmiyyətin əsas fiqurları indi ziyalılar yox, şou ulduzlarıdır. Bir zamanlar ən populyar, ən imkanlı adamlar şairlər, yazıçılar, alimlər idi. Çünki əsərlərimizə yüksək qonorar alırdıq. İndi Yazıçılar Birliyinin bütün üzvlərinin qazandığından daha artığını hər hansısa müğənni cəmi bir ayda toyda qazanır. Televiziyalar da həmin müğənniləri, dedi-qodu edənləri təbliğ edir, ədəbiyyatı yox. İnsanların marağını belə şeylərə yönəldirlər. Bu, xalqın əxlaqını pozur, bayağılığa alışdırır, mənəvi aşınma gedir. Əvvəllər ziyalı sözü dəyərli idi. Bu gün elə deyil”.

Sağlamlığından da danışar Xalq yazıçısı bildirib ki, 30 ildən çoxdur diabet xəstəsidir

“Lazımi müalicəni edirəm, amma xüsusi pəhriz saxlamıram. Ötən il də ürəyimdən əməliyyat olunmuşam. Həkimlər çox gəzməyi məsləhət görsələr də, buna imkanım, vaxtım olmur. Yəni öz qeydimə qaldığımı deyə bilmərəm. Amma indi ümumilikdə özümü normal hiss edirəm”.

Anarın sözlərinə görə, Azərbaycan ədəbiyyatının bugünkü vəziyyətinə həkim kimi diaqnozu belə olar:

“Bir dəfə demişdim ki, əgər 60-cı illər ədəbiyyatın qızıl dövrü idisə, indi “qızılca” dövrüdür. Gənclər bu sözümdən incimişdilər. Qəbul edirəm ki, bu bir az ifrat sözdür və mən bu sözün arxasından qaçıram. Çünki gənclər arasında çox istedadlı yazıçılar, şairlər, nasirlər də var. Amma hələ 60-cı illərdə yaranan ədəbiyyat səviyyəsində əsərlər yazılmayıb”.

MƏDƏNİYYƏT
0

Quldurluğun cəngavərlik kimi təqdim olunması

Məhəmməd Əsəd Bəyin “Qafqazın on iki sirri”, İlyas Əfəndiyevin “Geriyə baxma, qoca” əsərlərini və M.S.Ordubadinin xatirələrini oxudum. Bu üç ayrı-ayrı adamın yazdığı üç kitabı birləşdirən bir xətt var. Hər üçü Qafqazdan, Qafqazda baş verən hadisələrdən bəhs edir. Bu üç əsərdən birini İlyas Əfəndiyevin “Geriyə baxma, qoca” əsərini əvvəllər oxumuşdum.

Məhəmməd Əsəd Bəyin “Qafqazın on iki sirri” əsəri ikibaşlı əsərdi. “Qafqazın on iki sirri” əsərində yazılanları oxuduqda oxuduqlarına həm heyran ola, həm də oxuduqlarından iyrənə bilərsən. Əsərdə yazılanları necə qəbul etmək oxucunun özünün səviyyəsindən, həyat fəlsəfəsindən, həyatda tutduğu mövqedən asılıdır. Şəxsən mən o kitabda yazılanlardan iyrəndim. Necə qorxulu bir məkanda, necə vəhşi bir cəmiyyətdə yaşadığımı bir daha dərk etdim. Təbiət təsvirlərinə, vəhşi adət-ənənələrin bəh-bəhlə, iştahla təsvir olunmasına bir qram da aldanmadım. Əgər kiməsə bu vəhşiliklər xoşdursa, bu adət-ənənələr onda heyranlıq doğurursa, öz işidir. Adət-ənənə adı qoyulan vəhşilikləri elə tam bir vəhşilik kimi qəbul etdim.

Məhəmməd Əsəd Bəy Qafqaz xalqlarının adət-ənənələrindən, yaşayışından yazır. Məkanlara, hadisələrə, gördüklərinə, eşitdiklərinə öz usta qələmi ilə sirlilik, ecazkarlıq qatır. Müəllif bu məkana, bu məkanda yaşayanlara qarşı maraq oyatmaq istəyir. Sanki bu kitab yerli adamlar üçün yox, xarici ölkə vətəndaşları üçün yazılıb. Sanki bu kitabı yazıçı yox, bir turizm şirkətinin çox professional meneceri yazıb. Amma aldanmağa gərək yoxdur.

Bu gün də həmin vəhşilik davam edir. Bu gün də həmin vəhşiliyə adət-ənənə adı qoyublar. Youtube-a girib bu adamların toy mərasimlərindən çəkilmiş beş- altı videoya baxmaq kifayətdir. Göyə avtomat atana bax, camaatın üstünə maşın sürənə bax, masanın üstünə çıxıb oynayana bax, bir-birinin başına boşqab çırpanlara bax. İsrafçılıq, görməmişlik, kobudluq. Terrorçu yetişdirmək üçün gözəl, münbit şərait. Söz deyə bilməzsən, hər xalqın öz adət-ənənəsi var. Bu da onların adət-ənənəsidir. Hörmət etməlisən. Etmirsənsə, deməli tolerant deyilsən. Bu qədər sadə.

İlyas Əfəndiyevin “Geriyə baxma, qoca” əsəri bizim ədəbiyyatımızda özünəməxsus yeri olan romanlardan biridir. Əsərin axıcı dili var. Hadisələrlə, obrazlarla zəngindir. Əsəri oxuduqda keçmiş haqqında xeyli məlumat almaq olar. Sovet dövründə yazılmasına və nəşr olunmasına baxmayaraq, müəllif hadisələrə obyektiv münasibət göstərməyə çalışıb.

Bir neçə yerdə hətta müəllifin boğulduğunu hiss etdim. Hiss etdim ki, İlyas Əfəndiyevin əslində deməyə sözü çoxdur. Yaşadığı dövr, siyasi quruluş ürəyindəkilərin hamısını olduğu kimi yazmağa imkan vermir.

Əsərdə müəllifin bizim ədəbiyyat üçün cəsarət sayıla biləcək şəxsi həyatı ilə bağlı etiraflarına da rast gəlirik. Bütün hallarda “Geriyə baxma, qoca” əsərində qəribə bir enerji var və belə bir əsəri yazan adamın həm də “Sarıköynəklə Valehin nağılı” kimi düşük bir əsər yazmasını heç cürə başa düşə bilmirəm. Müəllif bir çox hadisələrə münasibətdə keçmişi müqəddəsləşdirməyə çalışsa da, öz keçmişi üçün darıxdığını biruzə versə də, “Geriyə baxma, qoca” əsəri keçmişimiz haqqında məlumat almaq üçün dəyərli əsərdir. Əsəd Bəyin “Qafqazın on iki sirri” əsərində olduğu kimi bu əsərdə də yazılan hadisələrin necə qəbul edilməsi oxucunun özündən asılıdır. Mən bu əsərdə çoxlu vəhşiliklər, göz yaşları, qan, intriqalar, tayfa davaları, zülm, istismar, bədbəxtliklər gördüm.

Ordubadinin “Xatirələr”i yığcamlığı və kəskinliyi ilə yuxarıda haqqında söz açdığım əsərlərdən xeyli seçilir. Bu xatirələri oxuyarkən necə qorxulu adamların arasında yaşadığımı bir daha dərk etdim. Hamı zülm edir. Bəy zülm edir. Xan zülm edir. Bakı qoçuları zülm edir. Neft milyonçuları zülm edir. Molla aldadır. Seyid aldadır. Cəhalət, savadsızlıq tüğyan edir. Hər tərəf zülm. Hər tərəf insan əməyinin istismarı.

Ordubadinin Tiflis həbsxanasında baş verənlər haqqında yazdıqları isə adamın ürəyini bulandırır. Tiflis həbsxanasına 32 nəfər, yaşları 18-20 arası olan rus uşaqlar da salınmışdı. Onlar müharibənin gətirdiyi səfalətə görə oğurluq etdiklərindən həbs olunmuşdular. Ordubadi yazır: “Çoxdan bəri qadından və azad həyatdan ayrılmış, müsəlman əxlaqsızlıqlarından təşkil edilmiş bu həyasız kütlə bədbəxt uşaqların üzərindən olmazın həyasızlığı yapırdılar. Hər bir uşaq gecədə heç olmasa 6-7 nəfər caninin şəhvətini soyutmağa məcbur olurdu. Qoyulan qaydaya görə, hər bir uşaq bu gecə kimin yanında yatacağını şifahi cədvəl üzrə bilirdi… Bunların içərisində ən gözəli Jorka ilə Volodya idi. Bunlara həbsxananın qoluzorbalıları sahiblənmişdi. Volodyanı iranlı Məşədi Hüseyn, Jorkanı isə Baqrat saxlayırdı”.

 

Müəlliflərin hadisələrə yanaşmasından, yazı tərzindən asılı olmayaraq bu üç kitabdan belə bir nəticə çıxardım. Cəhalətin mədəniyyət, vəhşiliyin adət-ənənə, quldurluğun cəngavərlik kimi təqdim olunduğu bir yerdə yaşamaqdayıq. Bu tayfa o tayfanı çapıb talayır. O tayfa bu tayfanın mal-qarasını oğurlayır. Qan davası. Bu onun övladını öldürür. O, bunun övladını öldürür. Bu onun uşağını oğurlayır. O, bunun uşağını oğurlayır. Hər tərəf zülm, qan, göz yaşı. Mədəniyyətin izi-tozu belə görünmür. Ən böyük hadisə toy və yas mərasimləridir. Yığışırlar inəkdən, qoyundan yeyib, atdanıb-düşüb, ağlaşıb, üz cırıb dağılışırlar. Budur bizim keçmişimiz. Kasıb itinin adını Gümüş qoyduğu kimi, bu biabırçı keçmişə müxtəlif cəlbedici adlar qoyublar. Nağıllar danışıblar bizə. Biz də bir nümunəvi vətəndaş, həqiqi bir vətənpərvər, xalqını sevən bir insan kimi bu nağıllara inanmalıyıq. Guya keçmişdə kişilik olub. Hansı kişilikdən söhbət gedir? Məzlum adamlara zülm etmək, döymək, söymək, təpəsinə vurub çörəyini əlindən almaq bəyəm kişilikdir? Neçə dəfə eşitmişəm. Baxırsan qalstuklu, kostyumlu kişidir. Özünü ziyalı hesab edir. Ağıl verir. Məsləhət verir. Nəsihət verir. Dünya siyasətindən danışır. Masonları ifşa edir. Deyir ki, keçmişdə kişilər sözlərində bütöv olublar. Keçmişdə kişilik olub. Biri-birindən borc alanda bığından bir tük çıxarıb girov qoyurmuş. Keçmiş dedikdə də yüz il bundan əvvəl nəzərdə tutulur. Söhbət baş verib ötən əsrin evvəlində. Bu söhbəti hətta iki dəfə televiziyada eşitmişəm. Soruşan yoxdur ki, axı adam niyə bığından bir tük çıxarıb başqasına verməlidir. Bu nə karikaturadır?! Niyə özünüz özünüzü biabir edirsiniz, niyə özünüz özünüzü ifşa edirsiniz? Bir anlıq gözünüz önündə canlandırın. Bir adam birindən borc alır və bığından bir tük çıxarıb borc aldığı adama verir. Nə qədər gülməli mənzərədir. Yaxşı, bəs sənəd hardadı? Bəs notarius niyə yoxdur? Siz pul borc götürüb bığınızdan bir tük çıxarıb girov qoyanda başqa xalqlar mədəniyyətin hansı mərhələsində idilər? Niyə mən bu gülməli bığ karikaturası ilə fəxr etməliyəm? Nəyə görə? Guya keçmişdə cəngavərlik olub. Yol kəsənə, qaçaq-quldura cəngavər, kolda-kosda gizlənib onu-bunu vurub öldürməyə, adamları soymağa cəngavərlik demək nə dərəcədə doğrudur. Bu nağıllar bu gün də danışılır. Üstəlik səndən bu nağıllara inanmaq, quldurluğun kişilik kimi təqdim olunmasına hörmət etmək tələb olunur. Bu keçmişi olduğu kimi qəbul etsən, düşmən dəyirmanına su tökən, millətinə xor baxan adam adı qazanırsan. Bir düşünən adam yoxdur, niyə mən bu biabırçı keçmişə hörmət etməliyəm? Niyə bu vəhşilik məndə heyranlıq, hörmət doğurmalıdır? Nəyə görə, nəyin xatirinə? Niyə mən özüm-özümü aldatmalıyam? Ona görə ki, bu nağıllara inanmamaq, yaşadığın məkana, mənsub olduğun xalqa xəyanət etmək kimi qəbul edilir.

Bizim yazıçıların öz despotik ataları haqqında yazdıqlarına baxın. Elə bil İsa peyğəmbər haqqında yazırlar. Yalan danışan təkcə yazıçılardımı? Əksəriyyət yalan danışır. Quldurluğun cəngavərlik, vəhşiliyin adət-ənənə kimi təqdim olunduğu bir yerdə adamlar despotik atalarını asanlıqla ciddi ata kimi xarakterizə edirlər. Ən adi bir səhv üstündə uşağı vəhşicəsinə cəzalandırmaq, əlinə keçənlə döymək niyə atanın ciddiliyi kimi yozulmalıdır? Ən pisi də odur ki, bu gün yekə-yekə kişilər ataları tərəfindən döyülməklərini, söyülməklərini xoş bir xatirə kimi xatırlayırlar. Onları heç nəyin üstündə döyən, söyən, cəzalandıran atalarının adlarını öz övladlarına qoyurlar. Çünki onlar da övladlarını döyürlər və dəqiq bilirlər ki, övladları da böyüyəndə bu zorakılığı xoş bir xatirə kimi xatırlayacaq.

Deyəcəklər ki, mənim atam ciddi, qaşqabaqlı kişi idi. Atalarının zorakılıqlarını ciddi atanın hərəkətləri, ciddi atanın tərbiyəsi kimi təqdim edəcəklər. Deyəcəklər ki, nə yaxşı atam o vaxt məni döyürdü, yoxsa allah bilir mənim axırım necə olacaqdı. Bu ölkədə nə qədər ciddi kişi olub. Bu ölkədə nə qədər ciddi kişi var. Bəs bu qədər ciddi kişi olubsa tariximiz niyə belə it günündədir? Ölkəmiz niyə belə bərbad vəziyyətdədi? Bəs əgər ölkədə bu qədər ciddi, qaşqabaqlı kişilər varsa, bu qədər yaltaqlanan, bu qədər alçalan, bu qədər yalan danışan, bu qədər tərif söyləyənlər kimlərdir? Ət budursa, pişik hanı, pişik budursa, ət hanı? Yoxsa bizim kişiliyimizin sərhədi yalnız evin qapısından içəri girəndə onun-bunun üstünə qışqırmaqla, uşağı döyməklə, onu geyinmə, bunu geyin, ora getmə, bura get qadağaları ilə bitir? Utanmırlar, qızarmırlar yekə-yekə kişilər toyda-nişanda istəyirəm səhvim üstə döy məni, əllərinə qurban olum, ay ata misralarını söyləyib keçmişdəki zorakılıqlar üçün darıxırlar. Bax, bizim keçmişimiz də tariximiz də bu misralardan ibarətdir. Güclünün qarşısında əyiliblər və bu əyilməyə “hörmət edirəm” adı qoyublar. Zəifin başından basıb əziblər, bu zülmə də cəngavərlik adı qoyublar. Bakı qoçuları adamlara zülm edirdilər, amma bu qoçular bolşeviklər gələndə quzuya döndülər. Bu vəhşilik bu gün də davam etməkdədir. Ata qızının başını kəsir. Oğul anasını öldürür. Qardaş qardaşının başını kəsir. Qardaş bacısını bıçaqlayır. Ər arvadını baltalayır. Arvad ərini bıçaqlayır. Qız zəhər içib özünü öldürür. Toyda dava. Avtobusda dava. Küçədə dava. Məktəbdə dava. Hər yerdə dava. Hər gün az qala ölkədə vəhşicəsinə törədilmiş iki-üç qətl hadisəsi baş verir. Budur mədəniyyət? Budur adət-ənənə? Budur milli-mənəvi dəyərlər? Əgər vəhşilik, zorakılıq mədəniyyətdirsə, allah xeyir versin, nə qədər istəyirsiniz öz mədəniyyətinizlə fəxr edin. Bərk-bərk də qoruyun, birdən kimsə allah eləməmiş o qiymətli mədəniyyətizi tutub sizdən almaq istəyər. Özləri haqqında necə də yüksək fikirdədilər. Elə bilirlər camaatın işi-gücü qurtarıb, bunların adam baltalamaqdan, baş kəsməkdən ibarət olan milli-mənəvi dəyərlərini məhv etmək istəyir…

GÜNDƏM
0

Şeytanla əməkdaşlıq

 

Təsəvvür edin, günlərin bir günü Şeytan özü sizə zəng edir və… əməkdaşlığa dəvət edir. Əlbəttə, o bunu durub dururkən etmir, səndəki hansısa boşluqların fərqindədir, bəlkə də elə bu boşluqları yaratmaqdan ötrü elə onun özü əvvəlcədən zəmin hazırlayıb. Bir anlıq düşünürsünüz, qısa yoldan gedib “hə” demək bir səs daha uzun olan “yox”dan daha asan görünür sizə. Ən pisi, bəlkə də ən faciəlisi daxilinizdəki ikinci səsin xainliyidir – bu səs get-gedə artan bir tonla bunları deyir sizə: Xeyirin naminə Şərlə əməkdaşlıq etmək olar! Bu bir qırılma nöqtəsidir. Xeyirin naminə şərlə əməkdaşlıq edəcəyinə inanan insan Şeytanın mübarək qurbanıdır artıq, elə o andaca əlahəzrət Şeytanın gözlərində məşum bir parıltı közərib yox olur, artıq vəzifə yerinə yetirilib, yerdə qalanlar texniki məsələlərdir.

Başlanğıc nöqtədə siz Şərlə Xeyir arasında əlli-əlliyəsiz, hələ ki iradə silahını yerə qoymamısınız və vəziyyəti hər an Xeyirin xeyrinə dəyişə biləcəyinizə inanırsınız. Zatən Şeytan özü sizi bu fikrə gətirib, Şeytanın qucağında tam əsaslarla oturanda belə Xeyirin tərəfində olduğunuz düşüncəsi sizi tərk etmir. Çünki Şeytanın öz həyatında belə bir qayəsi var: Tanrıya bənzəmək. Halbuki Tanrının belə bir qayəsi yoxdur, öz sifətində olmaq onun üçün adi haldır.

Uzatmağa nə verirlər? Dolayısıyla, siz Şeytanın idarəsində işə düzəlmisiniz. İsti kabinet, yüksək maaş. Dünənə qədər qıllı görünən bu varlıq indi gözünüzdə ən mülayim, ən tikansız və ən əndir. Ver desən verəcək kimi görünür. Aradabir görünən quyruğu sizi şübhələndirsə də, artıq özünüzün də balaca bir quyruğunuz olduğuna görə  bunu xor görməyi ağlınıza gətirmirsiniz. Zatən siz Xeyirin naminə buradasınız və kiçik təfərrüatlara önəm verməmək lazım olduğunu bilirsiniz.

Girdiyiniz qəlibə uyğun fəlsəfəniz də əlüstü hazırdır: Həqiqət çoxparametrlidir. Ancaq bu çoxparametrliliyin dinamikası Xeyirə yoxsa Şərə tərəfdir, burasıyla heç işiniz yoxdur. Şeytanın, şizin prinsipləriniz hesabına öz meydanını genişləndirməkdə olduğunun fərqində olmamağa başlamısınız. Çünki, Sizə görə Xeyirdə bir az Şər, Şərdə də bir az Xeyir var, mütləq Xeyir olmadığı üçün mütləq Şər də yoxdur və mütləq olan tək bir şey varsa, o da əbədi olan Xaosdur, heç zaman tənzimə keçməyəcək olan Böyük Xaos.

Şeytan sizi böyük həqiqətlərə doğru yüksəltməkdədir. Bir müddətdən sonra Xeyirin naminə Şərlə əməkdaşlıq etmək olar! – şüarı sizə köhnəlmiş görünməyə başlayır. Sizə görə Şər özü ən böyük Xeyirdir, çünki Şərə xidmət edərkən insan elə Xeyirə xidmət göstərmiş olur. Nəticədə gəlinən həqiqət sizin şəxsiyyət dəyərlərinizi sıfıra endirir, dünyanın bütün mikroblarına açıq olan bir varlığa çevrilirsiniz və bu sizin xoşbəxt yaşamanıza əsla mane olmur.

Lakin bir şeyi unudursunuz. Siz artıq mikrob yuvasına çevrilmisiniz. Özünüz üçün zərərli olmaya bilərsiniz, ancaq başqaları üçün zərərlisiniz. Hər şeyi həzm edə bilən mədənizlə sadə insanların arasında yaşamaq haqqınız yoxdur, toxunduğunuz hər şey ölüm qədər qorxuncdur. Çünki siz Xeyirin naminə Şərlə əməkdaşlıq edənlərsiniz!     

 

2014

ƏDƏBİ MÜHİT
0

TULPA

(Tristan-İzolda)

Keçmişlərin kabusu

ezoterik rəvayət

 

 

Meşə kənarındakı komaya balaca pəncərədən işıq güclə sızırdı. Yarıqaranlıq koma əsasən şamlarla işıqlandırılırdı. Çarpayı adına bir küncdə  qoyulmuş iri, paslı qıfıllı köhnə sandıq, hündür qəndillərdəki şamlarla əhatə olunmuş cırıldayan taxta masa, kətil əvəzi kötük, döşəmədən tavana kitab sütunları, qapı ağzında bir çəllək su, bir də üstündə mis qazan asılmış, baxışla yandırılan ocaq vardı. Od stixiya statusundan çıxıb ram edilmişdi burada.

Rəflərdəki qurudulmuş xərçəng qısqacları, ilan qabığı, xüsusi məhlullarda saxlanılan  əqrəb quyruğu, kərtənkələ gözü, timsah dişi, kolbayabənzər girdə qablardakı yaşıl həlməşik, bitki qalıqları, pəncərə qırağında ipdən asılmış  bir neçə baş sarımsaq və s. bu kimi atributika öz tətbiq saatını gözləyirdi.

Qoca Morxult  qarşısındakı gümüş piyalədən şərab qurtuldadıb, dəstəyi dəniz ayğırı formasında olan zərrəbinlə əlindəki qara topaz daşlı üzüyü nəzərdən keçirirdi. Üzüyün illərlə torpaq altda qalması onu sanki daha da qiymətli etmişdi. Çevirib daşın alt tərəfinə də nəzər saldı. Əvvəlki sahibinin öz əli ilə daşın arxasına həkk etdiyi  qələbəni  bildirən simvol (S – Sowulo) yerində idi.

Üzüyü oğurlamışdı. Vəzninə görə yox, məhz bu simvola görə. Simvollar xüsusi yazılar idi ki, müxtəlif əşyalara döyülərək onları runaya çevirirdi. Onlar daş, ağac, dəri üzərində çəkilir, bəzənsə insan ya hər hansı bir heyvan bədəninə döyülürdü.  Runik simvollar haqda məlumat Uzaq Şimal ölkəsindən gəlmə məxfi biliklər sırasındaydı. Runalar  müəyyən ardıcıllıqla düzüləndə istənilən prosesin işə salınmasına xidmət edirdi. Məqsəd  əmrləri yerinə yetirməyə müntəzir “işçi komanda”nın formalaşdırılması və onun köməyilə hər cür niyyətin həyata keçirilməsiydi.

O biri simvolları əldə etmək üçün onların həkk olunduğu əşyalar tapılmalı idi, hansıların ki, dəqiq yeri məlum deyildi, səpələnmişdilər yer üzünə. Cadugərin işi heç də asan sayılmazdı. Əvvəl runaların yeri müəyyənləşdirilməli, olduqları coğrafi ərazidən ayrılması üçün ən münasib vaxt tapılmalı, hansı vasitə ilə gətiriləcəyi düşünülməli (özü onların ardınca yollana bilməzdi, by onun səlahiyyətində deyildi), onlarin yeni mühitə adaptasiyası aparılmalı və nahayət, runaların gücü niyyətə uyğun şəkildə tətbiq olunmalıydı. Səhvə yol vermək olmazdı. İstənilən səhv və uğursuzluq onunçun pis qurtara bilədi. Məqsəd – qarşısında hamının baş əyəcəyi qüdrət sahibi olmaq idi, sərhədsiz hakimiyyət. 

Runaları əldə etdikdən sonra insan metakodunu sındıra biləcək, əsrlər boyu “məxfi” qrifi altında saxlanılan bir sıra şifrəli mətn və cədvəllər ixtiyarında olacaqdı. Dünyanın sirrləri, kosmoqoniyaya aid biliklər qeyd olunmuş daş kitabələri tapmaq mümkün olacaq, ölməzlik iksiri düzəldəcəkdi.

Rəqqası çıxarıb latın hərfləri yazılmış iri dəri diaqramın üzərinə tutdu. Akaşanın (biolokasiyanı qadağan edən xüsusi kosmik qüvvə) təzahür etmədiyinə əmin olduqdan sonra suallar verməyə başladı. Suallar səsləndirilməməli idi.  Bu xəlvət, ins-cins olmayan yerdə onu eşidən olmayacaqdı, amma istənilən halda səsləndirmək olmazdı, qayda belə idi, yalnız daxili səs danışmalıydı.

Onun köməkçiləri vardı. Familyar və krestraj xüsusi tapşırıqla məhdud zaman intervalı üçün yaradılmış, əvvəlcədən hansı müddətə işləyəcəkləri və nə zaman məhv ediləcəkləri proqramlaşdırılmışdı. Qara pişik (Araxno) onun familyarı, qarğa Daqon krestrajı idi. Krestraj həyatını uzatmaq üçün lazım idi ona. Ruhunun bir hissəsini ona keçirtmişdi ki, həyatının sonunda özünü yenidən bərpa edə bilsin. Köməkçiləri yemləndirməyi unutmaq olmazdı, yaradılmış və xüsusi tapşırıqla işləyən varlıq enerji qıtlığında öz yaradıcısını hücuma məruz qoya bilərdi.

Familyarın əsas məqsədi simvolları tapıb gətirmək idi. Çatmayan simvollardan biri  ləkə şəklində qoca Tristanın sağ əlinin üstündəydi.  Simvola yiyələnmək üçün onun biləkdən aşağı əli Morxultun olmalı idi.

Cadugərin köməkçiləri sırasında familyar və krestrajdan başqa ona ən yaxın olan tulpa da vardı. O, familyar kimi qısa müddətli yaradılmamışdı və missiyası daha yüksək idi. Bu dərrakəli məxluqun adı Baltazar idi. Tristanın əl pəncəsinin gətirilməsi əməliyyatına məhz o rəhbərlik edirdi. Uzun illər sərf etmişdi ona Morxult, istədiyi forma və məzmunu vermiş, öz canişini elan etmişdi. Tulpaya qarşı bəzən qəlbinin dərinliklərindən isti atalıq hissi də baş qaldırırdı, amma özünə belə ülvi insanı hissləri yaraşdırmadığı üçün elə içindəcə boğub basdırırdı onları.

***

O, ömrünün qış fəslini yaşayırdı. Qoca və zəif idi. Yoxsulluq və aclıq onu əldən salmışdı. Daxması da kənddəki ən yoxsul daxma idi. Qıvraq vaxtlarında odunçuluqla baş girləyən Tristan (1) sonralar taxtadan fiqurlar düzəldib yaxın kənd və qəsəbələrə satmaqla qızı ilə yarıac dolanırdı. Gözünün ağı-qarası bircə qızı itəndən sonra qocanın qəddi əyilmişdi. Taxta kətil və masanı, çarpayını odun yerinə doğrayıb sobaya atmış, komanı boşaltmışdı. Günəşi batmışdı buranın..

İndi meylini saldığı yeganə şey rəssamlıq idi. Ona rəssam da demək olmazdı. Rəng, fırça və digər ləvazimatı yox idi. Çəkdiyi tək bircə tablo idi. Rəssamlıq istedadı da təsadüfən üzə çıxmışdı. Bir dəfə yerdə bardaş qurub dərin, üzüntülü baxışlarla pəncərənin köhnə, süzülmüş pərdəsinə baxan zaman orada alabəzək ləkələrin peyda olduğunu gördü. Bu haqda ən yaxın dostu və qonşusu qoca dərziyə danışdı. Dərzi ona ağappaq kətan bağışladı. Tristan kətanı taxta çərçivəyə salıb divardan asdı və… işə başladı.

Qəribə iş texnikası vardı. Rəsmi fikirləri ilə çəkərdi, gözləri ilə. Uzun-uzadı tabloya baxıb nə haqdasa fikirləşər, nəhayət fikri kətan üzərində materiallaşar, rəsm üzə çıxardı. Meşəni, ağac və quşları, çayı bu yolla yaratmışdı. Amma çəkdikləri kölgə kimi idi, bulanıq, tutqun. Onları cana gətirmək üçün  bir vasitə tapmalıydı. Və tapdı..

“Hər bədənin ruhu qanındadır” (Əhdi-Ətiq. Levit, fəsil 17).

Homerin Odisseyi də yeraltı səltənətin kölgələrinə qan verib onlara nitq və şüur qaytarmışdı.

Bir gün barmağını çərtib qanından damızdırdı şəklin üzərinə. Şəkil canlandı, meşə zümrüd yaşılına boyandı. İndi ağaclar nəfəs alır, quşlar oxuyur, güllər ətir saçır, çay axırdı. Yarpaq döşənili torpağa əl toxundurduqda  onun nəmliyi  hiss olunurdu. Artıq boz komasında özünü tənha, atılmış hiss etmirdi.

Burda o bütün arzularını cəmləmişdi. Yaşamaq istədiyi həyatı, əmin-amanlığı, daxili rahatlıq və könül xoşluğunu köçürmüşdü kətan üzərinə. Kasıb komasında yeganə dəyərli şey bu tablo idi. Gün belə boylanmayan iki yöndəmsiz pəncərənin arasındakı divardan asılmış şəkildə əsrarəngiz təbiət mənzərəsi göz oxşayırdı. Meşənin içi ilə axıb daşları yalayan çayın səsi də eşidilirdi. İri, qollu-budaqlı ağaclar, budaqlarda məskunlaşmış quşlar qocanı o sirli aləmə çağırırdı. Və nəhayət, idilliyanı tamamlayan, sahilin yaş daşları üzərində oturub bir ayağını suya sallamış yeniyetmə oğlan. Şəkil onunçun tam başqa aləmə açılan pəncərə, ruhunun dincəldiyi cənnət guşəsi idi.

Onun tablosunun daha bir qəribə cəhəti – rənglərin dəyişməsi idi. İstədiyi vaxt xəyal gücü ilə gecə qondurar meşəyə, günortanı yox edərdi. Ya fəsillərlə oynardı – payızı çağırar, ağacların bəzəyi yaşıl yarpaqlar xəzəl olub tökülərdi, qar yağdırardı, sonra yenə ağacların libasını qaytarardı.

Bu şəkil idi onun əsl dünyası. Yaşadığı həyat isə yuxu idi. Şəklə gömmək, qayğısız, məmnun halda sahil daşlarının üstündə oturub ayağını çaya sallayan növcavanın yerində olmaq istərdi. Gözlərini yumunca özünü orada, o bakirə təbiətin qoynunda, pisliyin hələ ayaq açmadığı yerdə hiss edərdi…

***

Morxultun istədiyi zaman istədiyi məkandan xəbər tutmasına xidmət edən hündür taclı, qızıl sağanaqlı iri və tarixin özü qədər qədim bir güzgüsü vardı. Mütəmadi olaraq  Tristanın nə iş gördüyü ilə maraqlanan Morxult onun komasını güzgü vasitəsilə nəzarətdə saxlayırdı. Cadugərin onun komasına hər “gəlişi” qocanın əli üstündəki ləkənin (simvolun) qızarıb qaşınması ilə müşayiət olunardı. Bəzən ləkəni qançır olana qədər qaşıyardı. Sanki pozub dərisindən yox etmək istəyirdi.

Tristanın qızını da cadugər ilk dəfə güzgüdə görmüşdü. Artıq heç nəyin onu təəccübləndirmək və valeh etmək iqtidarında olmayacağı qənaətində nə qədər yanıldığını anlamışdı həmən. O görüntü ruhuna hakim kəsilmişdi. Bu nə cazibəydi? Topuğa düşən qızılı, dalğalı saç, dəniz mavisi çökmüş gözlər, qönçə dodaqlar, ağappaq mərmər dəri ifritin ağlını başından aparmışdı. Şeytana ibadət edəndə də, qara messanı icra edəndə də, qəlyanına tiryək doldurub çəkəndə də o çöhrə gözləri önündən getmir, onu təqib edirdi. Nəhayət, xəyalından çəkilməyən pəriyə sahib olmağı qərarlaşdırıb bu məsələ ilə ətraflı maraqlanmağa başladı. Tristanın qızını tapmaq idi qəsdi. Qızın atasından alındığı artıq bəlli idi ona. Atası onun yerini bilmirdi. Güzgü isə əldən-ayaqdan uzaq uca bir qəsri nişan verib pərinin yeri barədə onu məlumatlandırmışdı. Qızı Kardınalın göstərişi ilə oğurlayıb həmin qəsrdə saxlayırdılar.

Günlərin bir günü külək qərbdən əsib özü ilə cırtdanlar vadisinin sirli-sehrli səslərini gətirəndə, mandraqoranın (Pifaqorun adamotu bitkisi) bahar çiçəkləməsi bitəndə, nimfalar meşəni dolaşıb qışdan çıxmayan heyvanların sümüklərini çürüntü qismində torpağa təhvil verəndə Morxult  əbası çiynində, köynəyinin yaxası göbəyə qədər açıq, pırtlaşıq saçlarında saman çöpləri, tüklü sinəsində üst-üstə asılmış zəncirlər, həmayil, dəmir pullar, zınqırov, qartal caynağı, əlində əyri başlıqlı əsa  evinin qarşısındakı cığıra çıxdı. Əsanı möhkəmcə yerə çırpıb hayqırdı:

– Haydı, Araxno! Məlakəni gətirməyə gedirsən! Qarlı dağlar aşacaqsan, dərin çaylar keçəcəksən, qalın meşələr çıxacaq qarşına, uçurumlar kəsəcək yolunu, amma sən gedəcəksən! Bataqlığı qurudacaq, itləri gəbərdəcək,  bayquşları susduracaqsan! Su atları səni sudan keçirəcək, salamandrlar odun ağzından alacaq, yer cırtdanları mağaralarda  bələdçiliyini edəcək, silflərlə havanı yaracaqsan! Bir tək su pərilərindən qoru özünü.., o azğın qudurğan varlıqlardan. Sonuncu kələyimi bağışlamayıblar mənə…

Baltazar səni yol boyu təlimatlandıracaq, ona itaət borcundur.

Çapar atların gücü sənin olsun! Sən piyadəykən atlısan, get!

Get! Ay üçüncü qapıya yaxınlaşanda qayıdarsan (2). Vaxtın məhdud, unutma!

Bu sözlərlə ən mühüm siqil sayılan yanar pentaqramı familyarın boynuna keçirib  əsası ilə ona gedəcəyi istiqaməti göstərdi.

***

İki dünyanın qovuşacağında yaşayırdı, həm burdaydı, həm orda. Birində onu tanıyan ikinci həyatından tam bixəbərdi. Meşə kənarındakı tavanından torpaq tökülən, divarları rütubətin barmaq izləri olan mamırla örtülü komanın içində hamının görə bildiyi köhnə masa, sandıq, nəzərlərlə yandırılan ocaq, kitablar, ovsun karastısı və heç kəsin görə bilmədiyi cah-cəlal –  mərmər sütunlu zallar, mozaikalı döşəmə, divar boyu bərq vuran qızıl suyuna çəkilmiş qəndillər, çoxsaylı qapıların üstü ilə qübbəvari dikəlib hündür tavanı saxlayan gözəl işləməli tağlar, freskalar, bürünc heykəllər, əntiq əşyalar, daha nələr, nələr  və bu möhtəşəmliklə qəti uyuşmayan, zal boyu uçuşan yarasalar, qarğalar, yerdə, bahalı xalıların üstü ilə sürünən, gəzişən misli görünməmiş canlılar  – bir arada idi. Morxult daxmasına ölçüləri o miskin evciyi yüzlərcə dəfə üstələyən bənzərsiz imarət sığışdırmışdı.

Sütunların arası ilə əlbisəsiz, bədəni yarımşəffaf həlməşik kütləni xatırladan, boynundan sahibinin çoxsaylı zəncirlərinin oxşarı asılmış, üz cizgilərini ayırd etmək mümkün olmayan, görünüşcə insanı xatırladan bir varlıq hərəkət edirdi.  Bu kölgəsiz, kiçicik quyruqlu məxluq cadugərin illər boyu üstündə əziyyət çəkib yaratdığı tulpa idi. İnsanabənzər bədənindəki quyruq ağasının istehzasıydı. Onu yalnız sahibi Morxult  görə bilərdi. Tulpa dərrakəli varlıq olduğu üçün iradə gücünə və ətraf təsirlərdən azad formalaşmış şəxsi fikirlərə malik idi. Bu fakt onun sahibini  narahat etməyə bilməzdi.  Tulpa sərbəst qərar vermə iqtadarında bulunduğu üçün daim nəzarətdə saxlanılmalıydı, yoxsa təhlükəli  ola bilərdi… 

Araxno rəssamın qızının ardınca göndərilmişdi və bu işin uğurla başa çatdırılmasına  tulpa məsul idi. O indi sarayı fırlanır və götür-qoy edirdi: “Morxulta simvol – Tristanın əli üstündəki işarə lazım idi, onun qızı ilə cadugər niyə maraqlansın ki?…”

İşarələr haqda məlumatı cadugərin ulu babalarından qalma,  məsləhət üçün müraciət etdiyi orakul çatdırırdı ona, güzgü – axtarılan nəsnənin yerini göstərir, familyar  xüsusi tapşırıqla iş dalınca göndərilir, tulpa isə ona nəzarət edirdidi. Cadugərin fəaliyyət  prinsipi bundan ibarət idi.

 

Tristan və Morxult başqa reallıqda, fərqli zaman/məkan kəsiyində düşmən idilər.  O reallıqda Tristan irland pəzəvəngi Morxultu öldürürsə də onun zəhərli nizəsi ilə yaralanır. Əlini dəlib keçmiş nizənin yerində indi cadugərin böyük səbirsizliklə gözlədiyi simvol formalaşır –  Kral Peymonun siqili (3). Cadugər qoca odunçuda nadir rəssamlıq istedadının hardan doğduğunu çox gözəl anlayırdı.

İndi Baltazar oğrun-oğrun arxasına boylanaraq işıq selində çimən dəbdəbəli zalı keçib yarıqaranlıq ensiz pillələrlə zirzəmiyə enirdi. Aşağı çatıb dayandı, kəsif nəm və torpaq qoxusu yol boyu yoldaşı olmuşdu. Əlini divara sürtüb daşların arasındakı oyuğa saldı. Möhkəmcə basanda qarşısındakı ağır dəmir qapı aralandı. Torpaq döşəməli otağa daxil oldu. Divardakı məşəli götürüb irəliyə doğru getdi. Otağın ağır havası onu geri itələyir, o isə inadla irəliləyirdi. Nəhayət, boz bulanıq mahudla örtülü iri güzgünün saxlandığı yerə gəlib yetişdi. Mahudu götürdü. Kod söylənilməsəydi,  müəyyən sözlər xüsusi çeviklik və ardıcıllıqla deyilməsəydi güzgü heç nə göstərməyəcəkdi. Baltazar bunların hamısından xəbərdar idi.

Budur, güzgü ona rəssamın qızını göstərirdi. Tulpanın cizgiləri o qədər də aydın olmayan üzündən tamah, ehtiras, vurğunluq, həsrət qarışıq bir kölgə keçdi. Ürəyi, böyrəyi, ciyəri, dalağı olmayan bədəninin harasındasa ürkək gizilti qopdu. O gizilti bu vaxtadək isti insan hisslərinə biganə və yad, hətta onları yolverilməz əcaiblik sayan tulpanı duyğulanmaya bənzər halətə gətirdi. Üzünün yuxarısındakı gözlər olacaq hissəni əlləri ilə qapatdı. Gözlədi… Bədənində qopan gizilti  səngimək bilmirdi. O hiss aşağıdan yuxarı cismini sararaq boyun adlandırıla biləcək hissəyə qədər gəlib çatdı. Baltazar içinin lap dərinliklərindən inilti və qışqırtı qarışıq çox acı və ağrılı səs çıxardıb parçanı güzgü səthinə çəkdi. Daha dura bilməyib dönüb sürətlə uzaqlaşdı oradan.

Pillələri necə qalxdı, evi necə tərk etdi, bilmədi. Üz tutdu meşəyə. Dərinliyinə qədər getdi. Buranın nəm göbələk qoxusu zirzəmini yenə saldı yadına. Yerə çöküb, üzünü torpağa sürtdü. Kürəyini ağac gövdəsinə söykəyib uzun-uzadı dualar oxudu. Qızın xəyalı heç cür getmirdi başından. Qız ağlayırdı, için-için, çox ağrılı. Əzab çəkdiyi aydınca hiss olunurdu. Bəlkə də qoca atasının xiffətini edirdi..

Baltazar fikrə daldı. Ölmək istəyirdi. Düşünmə qabiliyyətinə və məntiqə malik olmasına baxmayaraq qəbul etdiyi qərarları reallaşdırmaq ixtiyarı verilməmişdi ona, buna haqqı yox idi.  O yalnız buyruq qulu, nəzarətçi idi. Həyatı öz əlində deyildi. Həm yaşayır, həm yaşamırdı. Heç ölümü də öz əlində deyildi. Onu yalnız yaradanı – cadugər məhv edə bilərdi, xüsusi ritualla. Heç nə onun ixtiyarına buraxılmamışdı…

Tulpa qərarlı idi. Bəzi şeyləri etməyi düşünürdü. Əlbəttə, Morxult bilsəydi dərisinə saman təpəcəkdi. Amma qoy olsun, o özünə nələrisə sübut etmək istəyirdi. Onsuz da həyatı onunku deyildi, Morxulta məxsus idi və cadugər onu gec-tez məhv edəcəkdi, bunu bilirdi. İstədiyi qədər istifadə edib bəhrələnəcək, sonra məhv edəcəkdi.

İlk əvvəl familyar geri çağırılmalıydı. Araxno ilə o əlaqə saxlayır, nə etmək lazım olduğunu deyir, sonra işin nəticəsini cadugərə çatdırırdı. Araxno sözsüz-şəkksiz ona tabe idi. Düşündüyü kimi  edəcək,  Araxnoya telepatik siqnal göndərəcəkdi. Morxult onu qızı gətirmək üçün yollamışdı və tapşırığı yarımçıq qoyub dönməsini bağışlamayacaqdı. İzah tələb edəcək, eşidəcəyindən asılı olmadan familyarı məhv edəcəkdi. Yarı yoldan qayıtmaq öz fitvasını imzalamaq deməkdi. Amma şəxsi iradədən, məntiqi yanaşmadan, hadisələri analiz etmə qabiliyyətindən məhrum  Araxno robot kimi həm də Baltazara tabe idi.

Yerdə çevrə cızıb ortasında dayandı. Çevrə boyunca bir-birindən eyni məsafədə olmaqla beş nöqtəni işarələyib onlara müxtəlif simvollar yazdı. Sonra boynundan asılan zəncirdən pentaqrammı çıxarıb ovcunda tutdu. Bunun surəti tapşırığa göndərilərkən familyara verilmişdi. Pentaqram itirilsəydi  Araxno ilə əlaqə mümkün olmayacaqdı. Rituala başladı. Ovsunları oxudu, pentaqram od tutub yanırdı. Familyarı çağırdı, qara pişiyin fosforlu gözləri onun qənşərində peyda olunca “sən qayıtmalı və susmalısan” komandasını onun idarə mərkəzinə yerləşdirdi.

Sonrakı məqsədi rəssamla əlaqə saxlayıb qızının yerini ona çatdırmaq idi. Bu da birinci kimi təhlükəli addım olmasına baxmayaraq tulpa artıq qərarını vermişdi.

 

Baltazar qoca rəssamı dərd notları ilə bəstələnmiş ud havasının müşayiəti altında qanlı göz yaşları tökən gördü. O qədər zəifləyib arıqlamış, qocalıb əldən düşmüş, ah-zardan elə qurumuşdu ki, sanki əl vurulsaydı ovulub töküləcəkdi. Tulpa nə qədər səsləndisə də qoca onu nə gördü, nə eşitdi.  Sahibindən başqa bir kəs bunu bacarmazdı.  Onda qonaq psixi enerjisini işə salıb qocanın diqqətini telapatik cəlb etməyə çalışdı və müvəffəq oldu buna. Qızının adı beynində səslənən kimi qoca hönkürtüsünü kəsib qulaq verməyə başladı. Yanında heç kəs yox idi. Amma yoxluq olmamaq deyil hələ. Kimsə onunla danışırdı, çox aramla, amiranə. Ondan heç nə soruşmurdular. Sadəcə bəzi məlumatları beyninə ötürürdülər.

Qızının yeri ona söylənildi. Səs yox oldu. Səmirsizlik bərqərar olan kimi nələr baş verdiyinin fərqinə varmayan qoca tez Kardinalın yanına tələsdi.

Keşikçilər onu əvvəl qapıdan qovmaq istəsələr də qocanın inadını görüb ağalarına qonaq haqda xəbər apardılar. İzoldanın gündən-günə solub halsızlaşdığını və yeməkdən imtina etdiyini görən Kardinal onun xəstəlik tapacağından ehtiyat edib atası ilə görüşünə rüsxət verdi.

***

Bütün həyatı boyu gecələr eyni yuxunu görərdü: özü ilə İzoldanın rəvayətini. Elə görərdü, sanki həyatda yaşayıb bütün bunları.

Gəmidə onlar arasında heç bir məhrəm hiss baş qaldırmır, çünki İzoldanın anasının qızının əri olacaq adama – Marka içirtmək üçün verdiyi sehrli iksiri səhvən içən olmur. Bellarmina (içində məhlul olan xüsusi qab) təsadüfən yerə düşüb parələnir, məhlul dağılır.

Dənizdə baş verən dəhşətli fırtına nəticəsində gəmi qəzaya uğrayır və sərnişinlərdən yalnız iki nəfər xilas ola bilir – Tristanla İzolda.

Bu yuxu daim izləyirdi Tristanı. O tez-tez dəniz kənarına gəlir, yuxusunun acısını dənizə təhvil verib, burada rahatlıq tapırdı. Hər dəfə də üzünü dənizə tutub bir sual sorurdu:

– Mən xilas oldumsa, bəs onun başına nələr gəldi? Biz axı birlikdə idik…  – Dəniz satqıncasına susurdu.

Bir dəfə yağmurlu günlərin birində, göy öz su tutumu ilə dənizlə bəhsə girib yaş dənələrini yerə göndərirkən Tristan nəm və soyuq sahildə üzüqoylu uzanmış bir qıza rast gəldi. Onun sualına dənizin cavabı idi bu. Yaxınlaşdı. O idi, İzolda. Onu həyatda heç vaxt görməmişdisə də həmən tanıdı. Gənc və gözəldi. Tristan isə artıq orta yaş həddini də  arxada buraxmışdı, onu özünə sevgili edə bilməzdi. Bir də axı o məşum iksiri içməmişdilər. Yuxusunda İzolda əmanət idi, həyatda da onu əmanət kimi qəbul etdi.

Onu qızlığa götürdü, ata oldu Tristan. Heç vaxt evli olmamışdı, heç bir qadın onun üçün övlad dünyaya gətirməmişdi, amma o ata idi. Və o yuxunu bir də görmədi Tristan..

 ***

Morxultun hər şeydən xəbəri vardı. İzolda ilə bağlı planın boşa çıxmasından, familyarın qayıdışından, qızıyla atasının görüşündən, bütün bu işlərdə kimin əli olduğundan – hamısından. Bunları diqqətində saxlasa da hələlik heç bir cavab addımı atmırdı. Tulpaya münasibətində daxilindəkiləri üzə vurmasa da qərarında qətiləşməkdə davam edirdi. Maqlar azad iradə və dürüst məntiqi öz köməkçilərinə bağışlamırlar.  Kontrolsuzluq və itaətsizlik xaosa gətirir. Bu isə maqın daxili xaosu ilə qətiyyən səsləşmədiyindən yolverilməz sayılır.

***

Olanları tədqiq edib nəticə çıxarmaq, tədarük tökmək iqtidarında deyildi. O yalnız idarə olunan mexanizm idi.

Qara pişik qayıdırdı. Başı üzərində çaxan ildırım onu müşahidə edirdi. Pişiyin tükləri qabarıb enir, qarşıdan əsən külək getməsinə mane olurdu. Bəzən başı ani olaraq insan başı görkəminə düşür, üz cizgiləri aydınlaşıb yenidən qarışırdı. Boynundan asılmış pentaqram kösöv parçası kimi dalayırdı onu.

Qara pişik qayıdırdı. Əvvəl quyruğu yox oldu, sonra sol arxa ayağı, sağ ön ayağı. Axsaya-axsaya gedirdi, iki ətrafı qalanda tullanmağa başladı. Hər şeyə rəğmən getmək lazım idi. Heç nə hiss etməzdi zatən, nə ağrı, nə həzz, nə isti/soyuq. Manqurt timsallı canlı. O biri ətraflarını da itirib bir baş, bir gövdə qalanda qıvrılıb açılaraq sürünməyə başladı.

Qara pişik qayıdırdı. Artıq gövdəsi də yox idi. Üz cizgiləri şaqqıldayan ildırım işığında durmadan dəyişib, müxtəlif eybəcər məxluqların şəklini alırdı.

Kənardan koma, əslində isə möhtəşəm tikili olan cadugər imarətinin qapısından diyirlənə-diyirlənə bir qara tüklü baş daxil oldu işəri. Baş gillənib Morxultun ayaqları altına düşdü və dişində tutduğu pentaqramı buraxdı. Uzun qırmızı dilini çıxarıb qızıl-gümüş saplar, bahalı daş-qaşla işlənmiş nəfis əbayla heç cür uyuşmayan köhnə başmağın yırtığından çölə çıxmış baş barmağı yaladı.  Bu barmaq məhz yalanmaq üçün açıq saxlanılırdı.  Morxult əsasını qeyzlə yerə çırpdı, başın konturları itməyə başladı, lap axırda uzun dil və göz oyuqları da itib qeyb oldu. Beləliklə, familyarın varlığına xitam verildi. Bütün bunları diqqətlə izləyən tulpa bir söz demədən ağasının qabağına düşdü.

İri zalı keçib pillələrlə üst qata qalxdılar. Morxultun istirahət etdiyi hücrə burada idi. Cadugər içəri keçib yumşaq kürsüdə əyləşdi. Ayaqlarını ayaqlığa qoyub qəlyan sümürməyə başladı. Həmişə beynini dumanlandırıb gözlərini parıldadan tiryək indi ona təsir etmirdi. Baltazar onun önündə dayanmışdı. Heç biri dinib-danışmırdı. Adətən bir-birini sözsüz anlayardılar. Bu dəfə Morxult ənənəni pozaraq uca səslə soruşdu:

– İndi fikrin nədir?

– Nə barədə?

– Özünü tülkülüyə vurma!

– Fikrim yoxdur.

– Hm… fikrin yoxdur. Məsləhətin necə? O da yoxdur?

– Məsləhətim qızdan əl çəkib runoları tapmaqla məşğul olmaq.

– Bu əsas işdir və şübhəsiz həyata keçiriləcək. Sənə isə ikinci məsələ ilə bağlı şans verilir. Fikrini bildir.

Tulpa ağır-ağır başını qaldırıb ağasının üzünə baxdı.

– Sən onun atası olmalısan.

– ?

– Tristanın qismində… yalnız bu yolla maneəsiz qəsrə daxil olub qızla görüşə bilərsən. – tulpa Tristanın öz qızı ilə görüşməsindən xəbərdar idi.

İyrənc bir təbəssüm Morxultun onsuz da bədheybət sifətini bir az daha əydi. Murdar planın nəticəsini görürmüş kimi gözləri qıyıldı. Tulpa bir söz demədən çəkilib getmək istəyirdi.

– Dayan! Bəs özünlə bağlı nə deyə bilərsən?

– Sən bilərsən…

Bu son idi. Fırlanıb otaqdan çıxdı.

Morxult onun getməsini gözləyib ardınca qapıya qədər gəldi. İri, dəmir kimi möhkəm pəncəsini düyünləyib divara bir yumruq vurdu. Zərbənin təsirindən qapının yanlarından suvaq töküldü. İlk  növbədə sakitləşmək lazım idi. Sakitləşib etməli olduğu, lakin etmək istəmədiyi rituala başlayacaqdı. Otağın qaranlıq küncündəki nalçaların üstündə əyləşdi. Mütəkkəyə dirsəklənib fikrə daldı. Sonra divardakı mıxçaya keçirilmiş  siçovul  bağırsaqlarını hörməyə başladı. Hörüb qurtaranda solundakı iri məcməyinin üzərindən xaranı çəkib bağırsağı ora atdı. Sağ tərəfindəki sandığı açdı, saysız bağırsaqlardan bir neçəsini götürüb mıxçaya keçirdi,  onları da hördü. Prosesi dodağının altında pəsdən oxuduğu  dualarla müşayiət edirdi.

Bir azdan köhnə paslı qapı kimi ayaqlarını cırıldadaraq bardaş qurub oturduğu yerdən qalxdı. O biri otağa keçib əynini dəyişdi. Ritual üçün xüsusi geyim tələb olunurdu. Bər-bəzəkli libasını çıxarıb ağ əba geyindi. Yerdə kömürlə iri bir çevrə cızdı. Əlinə şam alıb çevrə boyu saatın əks istiqamətində fırlanmağa başladı. Fırlanır və tulpanı yaratdığı zaman uzun aylar boyu oxuduğu ovsun və tilsimləri tərsinə oxuyurdu. Amma bu dəfə ona uzun zaman lazım olmayacaqdı. Dağıtmaq hər zaman qurmaqdan asan olmuş..

***

Cadugərin təhtəlşüurundan qidalandığı üçün onun təsiri altında idi. İradə, məntiq, zənn, dərrakə kimi qabiliyyətlərlə bərabər olduqca ziddiyyətli təbiəti vardı. Əsasən şərə xidmət edirdi. Pisliyi ilə yanaşı bəzən mərhəmətli və xeyirxah olmağı da  bacarırdı. Amma bu mərhəmət kiməsə ürəyi yandığından yox (ürəyi yox idi), öc almaq istəyindən, özünün də sayılacaq bir varlıq olduğunu göstərmək üçün və bir də kindən, küdurətdən doğurdu.  Familyarı geri çağırıb Morxultun planını pozan da, atanın acı göz yaşlarını susdurub qızının yerini nişan verən də o idi, cadugərin ehtirasını təmin etmək üçün yeni plan cızan da, onun misilsiz qüdrət sahibi olmasından ötrü runo əməliyyatında canla-başla iştirak etməyə hazır olan da. Vicdanı olsaydı onun bu cür ziddiyyətli davranışından çaş-baş qalardı yəqin.

İndi gözləmək olmazdı. Tələsik zirzəmiyə endi. Qaranlıqda güzgü olan otağı çətinlik çəkmədən tapdı. Qapını açıb içəri keçdi. Üstü örtülü güzgünü gördü. Qoltuğunda gizlətdiyi daşı var qüvvəsi ilə ona tərəf tolazladı. Daş möhkəm səthə dəyib geri sıçradı. Hər şey aydın idi. Morxult onun məqsədindən hali olmuş, güzgünün önünə, örtük altına dəmir səthli qoruyucu yerləşdirmişdi. Daha burada qalmağın mənası yox idi. Fikirləşməyin də həmçinin. Fikirləri elə həmin an Morxulta açılacaqdı. Evi tərk edib üz qoydu meşəyə. Qurtulmayacağını bilirdi. Təslim də olmaq istəmirdi. Xeyli qaçdı. Qaça-qaça zəiflədiyini hiss edirdi. Fiziki işdən yorulmazdı heç vaxt, deməli cadugər artıq əmələ başlayıb…

Morxult ayini davam etdirirdi. Otağı  bulanıq işıq seli bürümüşdü. Tulpanı meşədən çəkib bura gətirmişdi. Burada, otaqdaydı, artıq zərrəciklərə parçalanmış, boşluğa  qarışmaq üzrə idi. Sahibi onu hissə-hissə, qat-qat, damla-damla xüsusi amansızlıqla yox edirdi. Baltazar mərdliklə payına düşənə tablaşıb dözürdü. Birdən onun itməkdə olan sonuncu hissəsi dəli çığırtı ilə haray qopardı. Otağı bürümüş astral cisimciklər onun səsinə səs verdilər. Morxult ayaqlarında və boynunun ardında hiss etdiyi kəskin ağrıdan dizləri üstə yerə çökdü. Özünü ələ alıb qaıxmaq, ritualı bitirmək istədi. Qalxa bilmədi, taqətsizlikdən gözləri qaranlıq gətirir, başı fırlanırdı. Kəsilmiş ağac kimi yerə sərildi. Ayin bitirilmədi, tulpanın qalıqları kosmosun qara boşluqlarına göndərilmədi.  Yarımçıq qalmış magik rituallar isə ən gözlənilməz nəticələr doğura bilir.

Sahibin acizliyini görən fantom salamat qalan hissələrini yığmağa başladı. Ölümdən qurtulmuş  hissəciklər sürətlə toparlaşıb birləşdilər. Bir-birlərini çığırtı ilə tanıyırdılar. Onlar qovuşub formasız bir kütlə əmələ gətirdilər. Bu kütlə ilə əvvəlki tulpanın heç bir oxşarlığı olmasa da bu yenə o idi, o özü. Və o sahibinə qalib gəlmişdi. Bu, həyatının ən böyük uğuru idi..

Tulpa cadugərin yurdunu tərk etdi. Morxuldun səsi get-gedə zəifləyirdi. Nə qədər zəif və gücsüz olsa da fikrini cəmləşdirməyi bacardı amma.  Azca keçmiş açıq qapıdan qara qarğa Daqon otağa şığıdı. Sahibinin yanında yerə enib gəzişməyə başladı. Morxult onu belə dar məqamlar üçün yaratmışdı və qarğa indi ona etibar edilən əmanəti geri qaytarmalı idi..

***

Quru yerdə bardaş qurub oturmuşdu. Komanın küncündə qıvrılıb yatan ilanı sanki heç görmürdü.  Divar boyu qaçışan kərtənkələlər də saatlarla bir qaydada oturub, nəfəs çəkməsə qurumuş kötükdən heç nə ilə fərqlənməyən bu qocanı görməz kimi aparırdılar özlərini. Yastı-yapalaq gövdələri ilə divara pərçimlənib yuxarı-aşağı şütüyürdülər. Yerdə, onun ətrafında bütün bu illər ərzində yaşantisinı dolduran kədərlə qidalanan böcəklər eşələnirdi. Qidaları bol idi deyə böcəklər şişib yumruq boyda olmuşdular. Onları tapdamaq təhlükəli idi, kədər alardı dünyanı ağuşuna.

Tam qənşərində divardan asılmış şəklə zillənib qalmışdı. İzoldadan sonra həyatda tək sevinc mənbəyi, kasıb, soyuq komasının yeganə işıq pəncərəsi. Yaşıl budaqların uclarındakı təzə-tər yarpaqları gözləri ilə yedi. Necə də bihuşedici istilik yayıldı canına… baxışları ilə çayaşağı, çayyuxarı gəzişdi. Çay onun baxışlarından ehtizaza gəldi, yırğalanıb kükrədi, axmağa başladı. Axa-axa nəğmə oxuyurdu. Sirli çay idi. “Axır, axırdı. Axmasına rəğmən həmişə burada idi. Hər dəqiqə dəyişib yenilənməsinə baxmayaraq, həmişə, hər zaman eyni idi, həmən o köhnəki. Çay eyni vaxtda müxtəlif yerlərdə ola bilir – mənsəbdə, döngədə, şəlalədə, məxəzdə, meşədə, çöldə, dağda. Onunçun yalnız İndi var. O keçmiş gələcəkdir” (4).  Çay Vaxt demək idi., onun kimi həryerdəlik. Tanrı vaxtı insanlara əyani anlatmaqçun çayı yaratdı Yer üzündə.

Çay axır, o baxırdı. İndisinə baxırdı. İndi indiylə yaşayırdı, gələcəyindən qorxurdu, keçmişini unutmuşdu. Çay idi ona keçmişləri unutduran, olanların üstündən xətt çəkən. Gələcəksə… gələcək yox idi, buna görə ondan qorxmağa dəyərdi.

Heyranlıqla seyr edirdi. Orda olmaq istəyirdi. Bu istək bütün varlığına hakim kəsilmiş, ruhunu çulğamışdı. Dəli bir istək idi. Komanın küncündəki ilan ayılıb başını qıvrınları üzərinə qaldırdı. Divar boyu hərəkət edən kərtənkələlər tələsik qaçışıb dağılışdılar. Yerdə gəzişən yumruq böcəklər harasa yox oldular. İlan tənbəlcəsinə sürünüb komanı tərk etdi. Hətta komanın rütubətini sorub canına hopduran yağış qurdları, soxulcanlar da çəlikib getdilər. Qalan bir tək o oldu. Burada nələrinsə baş verəcəyi gözlənilirdi. Təbiət hər zaman ən tezcə duyar təhlükəni.

Qəfil bir qüvvə aşagıdan yuxarı varlığına dolaraq onu yerdən dəbərdib ayaq üstə qoydu. Qolları bilaixtiyar yanlara doğru açıldı. Uçmaq istəyirdi, o qədər yüngülləşmişdi ki… Ayaqlarının sanki yerdən aralandığını hiss etdi. Gözləri böyüyüb hədəqəsindən çəxmaq dərəcəsinə gəldi, burun pərələri enləndi, qaşları gərilərək yuxarı dartıldı. Ətrafları gözü önündə şişmanlaşdı, qarnı yekəldi, dərisi bütün bu şişib dartılmaya davam gətirməyib cırıldı, parça-parça oldu, amma çölə tökülən təəccübünə rəğmən daxili orqanlar və möhtəviyyat yox, ağımtil-qızılı  zərrəciklər  oldu. Bütün cismi zərrəciklər selinə dönmüşdü. Kvarklara bölünüb ətrafa səpələnmiş, bütün komanı özü ilə doldurmuşdu. Vaxtında buranı tərk etməyə macal tapmamış insecta (həşəratlar) hansı harda haqlandısa, elə oradaca üstündən ütü çəkilmiş kimi təsviri qaldı. Kokondan çıxmış kəpənək, qabığından sıyrılmiş mahiyyət tək öz köksündən pırtlayıb azad oldu. Ən qəribəsi oydu ki, kədər yox idi artıq, illərn yoldaşı, ən yaxın zəhlətökən sirdaşı tərk etmişdi onu. Onu alın yazısı bilirdi, indi alnı olmadığından yazısı da pozulmuşdu. Tənhalıq da, pərişanlıq, mübhəmlik də uzaq düşmüşdü ondan.

İzoldanı sevirdi. Yuxusundakı bəzi məqamlar sifariş olunmuş kimi bir də gəldi “gözləri önünə”.  Bellarminanı təsadüf yox, özü sındırmışdı sən demə, qəsdən. İzoldanı sevməməkçün sındırmışdı. İndi isə onu sevdiyini açıq-aşkar anladı. Sevgisi də özü iə birgə dağılmışdı, indi bir koma böyüklüyündə idi sevgisi. Amma bu adi cinsəl sevgi deyildi, daha iri, daha miqyaslı, qüdrətli, müqəddəs  və təkadamlıq idi. Qarşı tərəfin məhəbbət izharına ehtiyacı olmayacaq qədər müqəddəs, kamil və təkadamlıq. O bu sevgidən indi utanmır, çəkinmirdi, onu hər kəslə bölüşə bilərdi. Çünki böyümüşdü, yetkinləşib hüdudlarını tərk etmişdi, dağılmışdı. Dağılan bir şeysə yığılmaz bir daha qabına.  Məhbəsi tərk edən dönməz daha zindanına. Azadlığı dadmış sayılırdı artıq. İndi o, ətrafı, ətrafsa onun özü idi.

 

Qapı ehmalca döyüldü. Sükut… Bir daha döyüldü, səs eşidilmədiyində yavaşca aralandı.  Gələn əvvəlcə başını içəri saldı, otağı buxar, tüstü bürümüşdü. Qorxub geri çəkildi. “Burda nə olub görəsən?” deyə düşündü.  Sonra qapını hər ehtimala qarşı açıq qoyub içəri adladı. Dayanıb diqqətlə ətrafı seyr etdi. Evin sahibi heç yerdə gözə dəymirdi. “Axı nə olub burada? Yanan nədir?”  Keçib yoxlamağı qərara aldı. Komanı o baş-bu başa gəzib axtarmağa başladı. Yanan bir şey tapılmadı.

Qonağın ev sahibinin köksündə gəzdiyindən xəbəri yox idi. Daxilindəki gəzişmədən rəssam pəjmürdə olub uçunurdu.

Qoca dərzi onu tapa bilməyib dilləndi:

– Axı hardasan sən? Burda nə baş verib?!

– Mən buradayam, burada. Sən mənim içimdə gəzişirsən – qışqırdı rəssam.

– Bu nə tüstüdür buraları basıb?

– Mən burdayam, səni görürəm.

Rəssam nə qədər çığırsa da dostu, qonşusu olan qoca dərzi onun səsini eşitmədi. Nəhayət, qonağın diqqətini şəkil cəlb etdi. Onu əvvəllər də görmüşdü, gəlib önündə dayandı. Şəkildəki dəyişiklik aydın sezilirdi, rənglər solmuş, avazımışdı. Artıq yay fəsli deyildi təsvirdəki, soyuq, sazaq sirayət edirdi adama. Nəzərə çarpan bu tutqunluğu heç nə ilə izah edə bilmədi, çiyinlərini çəkib çıxıb getdi.

 

Bir neçə gündən sonra qonşu yenidən bura qayıdanda o müəmmalı tüstüdən artıq əsər yox idi. Komanı gəzib bir xeyli dostunu axtarsa da yenə tapmadı onu. Şəkildə isə yay fəsliydi.  Şəkil önündə dayanıb böyük həzzlə o şıltaq yaşıllığı, həyatla dolu yarpaqları, tacları ilə qol-boyun olan hündür ağacları seyr etdi. Çiçəklərin ətri duyulur, quşların şən nəğməsi, çayın sakit zümzüməsi onu ovsunlayırdı.  Hələ o oğlan.., sahildə oturub ayağını suya sallamış yeniyetmə…

Oğlandan gözünü çəkə bilmirdi, hipnoz olunmuş tək dayanıb ona baxırdı.

“Çox axtardın, eləmi?.. axırda tapdın” – beyninə qəfil yerləşdirilən fikir.

– Nə? – hövlnak geri sıçradı.

“Tapdın məni”.

– Aman allah – deyib götürüldü. Çölə çıxıb dayandı, ətrafa göz gəzdirdi. Yaxınlıqdakı quyunu görüb ona tərəf getdi. Zəncirdən asılmış vedrəni qaldırıb içdi, qalan suyu üzünə çırpdı. Bir qədər özünə gəlib ağlı durulandan sonra yenidən evə üz tutdu. Gəlib şəkil önündə durdu yenə.

– Sənmisən?

“Mənəm”.

– Oradasan?

“Buradayam”.

– Aman allah… inana bilmirəm.. – əlləri ilə başını tutub pıçıldadı.

“Mənə diqqətlə bax”.

Dərzi gözlərini ovxalayıb diqqət kəsildi. Oğlanın göz bəbəkləri sağa-sola hərəkət edirdi. Şəkil canlı idi, şübhə ola bilməzdi. Dostu ora köçmüşdü.

“İstəyirsən başımın üstündəki budağın yarpaqlarını üfləyim?”

– İstəyirəm, üflə.

Yarpaqlar yellənməyə başladı.

– Ağlasığmaz!! Sən ora necə düşdün axı? Bu necə baş verdi?

“Mən həmişə bunu istəmişdim”.

– Bilirəm, amma hər halda, ağlabatan şey deyil… Necə oldu ki, sən şəklə köçdün?

“Soruşma..”

İki dost burada şirin söhbətdə olsun, qara qarğada əmanət buraxdığı ruhunun qalığından varlığını bərpa etmiş Morxult qoca rəssamdakı simvola yiyələnmək üçün plan cızırdı. Buradakı olaylardan güzgü onu xəbərdar etmişdi.

***

Bir gün axşamçağı canlı tablo asılmış komanın ortasında qeybdən hava burulğanı peyda oldu. Toz-duman yatandan sonra çiynində yarasa oturmuş (qarğa Daqon missiyasını yerinə yetirib məhv olmuşdu, yarasa yeni krestraj idi) qara mantiyalı biri zühur etdi.  Ətrafa göz gəzdirib divardakı şəklə yaxınlaşdı. Əlindəki dəmir başlı əsanı oğlan təsvirinə yönəltdi. Rəssamın şəkli tərk etməsini gözləyirdi, onun burada olduğunu bilirdi. Dodağının altında alçaq səslə ovsun oxudu. Bu da əsər etmədikdə psixi enerjisini konsentrə edib diqqətlə oğlanın gözlərinə baxmağa başladı. Yeniyetmənin şəkli dözülməz baxışlar altında sanki avazıdı, üzünü puçur-puçur tər örtdü.  Morxult acı istehza ilə qımışıb, əlini cibinə saldı, yaylıq çıxarıb təsvirdəki oğlanın tərini sildi.

Morxult rəssamı tablodan çıxarmağın mümkünsüzlüyünü anlayıb şəkli divardan açdı, özü ilə aparacaqdı. Onun yerinə mantiyasının altında gətirdiyi başqa bir şəkil asdı.  Bu, Klod Monenin lənətlənmiş  “Su zanbaqları” əsərinin reproduksiyası idi. Cadugər yarasanı orada buraxıb, gəldiyi kimi anidən yox oldu. Yarasa bir neçə dəfə “zanbaqlar”ın ətrafında fırlanıb komanın alaqaranlığında əridi. Onun “getməsi” ilə komanın od dilimlərinə bələnməsi bir oldu.

İlan kimi qıvrılıb-açılan alov rəqqasının performansına evlərindən çölə tökülmüş onlarla adam tamaşa edirdi. Onlardan biri yerə çöküb dizlərinə döyür, gözünün yaşını axıdıb fəryad qoparırdı. Bu, yanan evin sahibi rəssamın dostu, qonşusu qoca dərzi idi.

***

Bomboz, tikanlı çöllükdə qalanmış tonqalın işığı əllərini sinəsində çarpazlayıb durmuş insanın üz cizgilərini aydın göstərirdi. Çatılmış qaşlar gözlərdən çıxan nifrət qığılcımlarından ətrafın odlanmaması üçün sanki çətirləmişdi onları. Üzdəki sərt, barışmaz ifadə, burun pərələrindən yanlara doğru qanad kimi gərilən dərin qırışlar, gözlərdəki soyuq şər parıtısı adamın beynində mübhəm fikirlərin tüğyan etdiyindən xəbər verirdi. Tonqaldan azca aralı daşa bir tablo söykədilmişdi. Tabloda ayaqlarını çaya sallayıb oturmuş oğlan…

Bütün mümkün vasitələrə əl atmış Morxult çox acıqlı görünürdü. Qoca rəssam tablonu heç vəchlə tərk etmək istəmirdi. Cadugər cibindən çıxartdığı qəməni qaldırıb diqqətlə tiyəsini nəzərdən keçirtdi, barmağına sürtdü. Bir şəklə, bir bıçağa baxdı. Sonra iti addımlarla şəklə yaxınlaşıb bıçaqla oğlanın ayağını dərin cızdı. Yaradan qan axmağa başladı.

– Çıxmayacaqsan?

Sükut.

– Ya həyatını ya əlini itirməlisən. Ya çıxıb o qiymətli əlini mənə peşkəş edəcəksən, ya həyatla vidalaşacaqsan.  Həyat daha qiymətlidir, elə deyilmi?

Sükut.

– Daha soruşmayacağam, biləsən..

Sükut.

– Səd heyf… Sən məni sonuncu runadan məhrum edərsən, mən səni bu gen dünyadan. Sən dünyanı onsuz da özünçün çox geniş saymışdın. Əgər elə olmasaydı özünü o dar çərçivəyə məhkum etməzdin. İndi səni oda təslim edəcəyəm. Səni qıfıllandığın o dar zindandan odun ağuşuna atacam. Get, mən səni azad edirəm! Get, azadlığından zövq al! – bu sözlərlə tablonu başı üzərinə qaldırıb tonqala atdı və yerə çöküb inildədi. Həyatının arzusuna vida etmək zorunda qoyulmuşdu…

Anən tablodan sıyrılıb göyə yüksələn boz buxar topasından xəbəri olmadı. Buxar şimala doğru üz tutdu. Tristanın koması da odun qisməti imiş, qəfəsi də.. Arxasında çırtıltı ilə yanan ikinci hücrəsinin qalıqları, önündə tam bir məchulluq. Cadugər çəkilib getmək istəyəndə diqqətini yerdəki qan izləri cəlb etdi. İz şimala doğru uzanırdı. Boz çöllər həmin gün dünyanın ən ağır qarğışını dinlədi, tikan kolları kötüyündən qurudu.

***

Qəsrin iri dəmir qapısı önündəki dəbilqəli, sivri qılınclı gözətçilər şəhərin son dedi-qodusunu bir-birinə xəbər verib qurtarmış, indi bekarçılıqdan əsnəyə-əsnəyə qəsrin önündə var-gəl edirdilər. Uzaqdan onlara doğru gələn qaraltı hər ikisinin diqqətini cəlb etdi. Gələn başını aşağı salıb ağır-ağır yeriyirdi. Hiss olunurdu ki, yaşlı biridir.  Nəhayət, onlara çatıb başını qaldırdı. Onu tanıyıb səssiz-sözsüz qəsrin içinə ötürdülər. 

Qoca daş pillələri qibtəediləcək yüngüllüklə qalxdı, sanki bayaq əyri cığırda ayaqlarını sürüyən, tez-tez dayanıb nəfəs dərən o deyildi. Dəhlizə daxil olub bir otağın qarşısında ayaq saxladı. Qapını ehmalca tıqqıldatdı. Səs gəlməsə də itələyib içəri keçdi.

Uzun, ensiz pəncərələrindən güclə işıq sızan, bahalı gəbələr döşənmiş, ora-bura zərxara mütəkkələr, atlas balışlar, üstü  işləməli nalçalar atılmış otağın o biri başında qızılı saçı topuqlarına düşən gənc və gözəl bir qız udunu dizləri üstünə qoyub oturmuşdu. Qonağı görən kimi qırışığı açıldı.

– Ata, ata! – deyib irəli atıldı.

Atasına rüsxət verilmişdi qızını görməyə. Bu birinci görüşləri deyildi, amma yaman qəribsəmişdi doğması üçün. Qucaqlayıb əzizini bağrına basdı. Gözlərinin yaşı selə döndü. Əllərini dönə-dönə öpüb qoxladı. Bir də qoxladı, bir də…  Atasının cadar-cadar olmuş əllərindən torpaq iyi, bir də yarpız ətri gələrdi həmişə, odunçuluq dövründən hopub qalma qoxu.. İndi o qoxu yox idi. Çaş qaldı, üzünü qaldırıb atasına nəzər saldı, qucaqlayıb bir də bağrına basdı, üzünü atasının tüklü üzünə sürtdü, bir də qoxladı. Yooox…., atasının istiliyi də yox idi. Qoxu da tam yad, özgə…. Heyrətlə başını geri şəkdi, “atası” onun belini qucaqlayıb dayanmışdı. Əllərini kişinin çiyinlərinə dirəyib aralandı, diqqətlə gözlərinin içinə baxdı. Dəli bir ehtiras gördü o qara şəhvətli gözlərdə. Göz gilələrində qığılcımlar parlayır, burun pərələrindən isti hava püskürür, ağzının yanından saqqalı aşağı selik axırdı. Üz cizgiləri atasınınkıydı, amma qarşısındakı yad idi, tam yad, tanımadığı biri! Başında hər şey bir-birinə qarışdı. Qəbuledilməz bir şeyi qəbul edə bilməzdi. Ona zor göstərmək mümkün olmadığını anlayıb düz gözünə tüpürdü. Gözləmədiyi hərəkətdən kişinin qolları boşaldı. İzolda pişik cəldliyi ilə qapıya atıldı. Kişi ayağını paltarın uzun ətəyinə basdı. Ətək cırılsa da qız bir neçə addım ata bildi. Kişi əyilib paltarın aşağı hissəsini  biləyinə doladı, zərblə özünə sarı çəkdi. Güclü və qıvraq idi, üç növcavanın qanından hazırlayıb içdiyi energetik iksir onu pələngə döndərmişdi. İzolda müvazinətini itirib  üzüqoylu yerə yıxıldı. Dəhşət içində çevrilib geri baxanda yaralı şikarını yaxalamış vəhşi heyvan onun üzərinə atıldı. Dəli bir hayqırtı divarlarda əks-səda verib xalçanın altına çökdü.

– Ata!!…

***

Şimal bölgələrinin birində, ağacların ağ xəz paltosunu demək olar heç soyunmadığı, sırsıraların sazağı unutmaqçun ağlayıb göz yaşı tökməyə macal tapmamış yenidən buzladığı məkanda, meşədə, uçuq-sökük daxmada qoca zahid dünyanın özü boyda kədərini bir-birindən heç nəylə fərqlənməyən günlərinin qurşağına büküb yola salmaqla məşğul idi. Günlər gedirdi, amma deyəsən yükünü elə kandardaca buraxıb gedirdi, çünki azalmırdı dərd.. Ayağındakı dəhşətli xəncər yarası qocanı çox incidirdi. Ağrı dözülməz olanda qoca buxara çevrilib  unudurdu hər şeyi.

Rəsm çəkməyi sevirdi. Qəribə iş texnikası vardı, baxışlarıyla çəkirdi. Ətrafındakıları – meşəni, üstü buz örtülü çayı, budaqlardakı don vurmuş quş yuvalarını, göydə çaxdığı yerdə buzlayıb qalmış ildırım şaxəsini, o yalnızlığı və çılpaqlığı, o qoca sazağı özü yaratmışdı nəzərləriylə…, öz yalnızlığına ithafən, tənhalığına həmdəm.. Ətrafında hər şey özü kimi qoca və məzlum idi. Dünya yaranışdan sazaqla bir olub. Əskilərdə soyuqdan başqa bir şey olmayıb. Sonra hənirtilər dolub dünyaya. Onlar da isti gətirib. Və onda Soyuq dünyanı İsti ilə paylaşmalı olub, dünya rənglərə və fəsillərə bölünüb.

Rəsm çəkməyi sevirdi.. Baxışları toxunan yer donurdu. Donan yer ruhunu içinə həbsə alıb özünə qapanırdı. Ətrafını don vurduqca içi qızınırdı. Daxilində hər ləçəyi ona bir səs pıçıldayan altı ləçəkli əsrarıngiz çiçək baş qaldırırdı.

İ- Z-O-L-D-A…

Daxmasına qayıdıb daxilindəki hərarəti divarlara püskürürdü. Bu yolla  dörd tərəfi yaşıllığa bürünmüş canlı meşə panoramı yaratmışdı. Komanın çölü qış, içi bahar idi. Zümrüd meşə, büllur sulu çay, dil-dil ötən torağaylar və … sıx ağacların vəhşi qısqanclığında itib qalmış, lap uzaqlarda, meşənin dərinliyində nəfəs alan və elə nəfəsiylə ətrafdan sezilən möhtəşəm bir qala…  Onun qalası… Hər şey sehrli idi. Acıyanda, soyuq kələyini kəsəndə o sehrə gömülürdü. O, buxar idi…

***

Güzgü qarşısında durmuşdu. Dolaşıq, uzun tükləri qatlanıb gözünə girən qara qaşların altından qəzəbli qırğı baxışları qarşısındakı təsvirə dikilmişdi. Sonuncu runaya həsədlə baxırdı.  Orada idi, həmişəki yerində, qoca rəssamın əlinin üstündə.  Rəssam sağ idi..

Runa onun olmalıydı, çatmayan bir tək o qalmışdı. Möhtəşəm planın icrası  üçün hər şey artıq hazır idi. Qocanı ölmüş zənn etdikdə vidalaşmışdı həyatının ən böyük arzusuyla, amma indi, Tristanın sağ olduğunu öyrənincə arzu əvvəlki tək şölələnmişdi daxilində.

– Onu necə əldə edə bilərəm?

“Mümkün deyil”.

– Niyə? Qocanı hökmən tapacam!

“Mümkünsüz. O buxardır..”

– Torno?

“Torno” (5)

 

Uca, səhər-axşam ətrafında qara kölgələr dolaşan, ağacların sıx budaqları arxasında görünməz olan qəsrin qapısından qızıla tutulmuş, zərxara döşəli, qızılgül ləçəkləri səpili tabut çıxarırdılar. Tabut, udduğu mələksimalıdan ar edib bir az da ağırlaşmışdı.

Tristan qış yuxusuna getmiş o uzaq sırsıra krallığında, Zamanı dondurmuş meşədə yenə əvvəlki yuxusunu görməyə başlamışdı. Komasındakı meşə panoramında ağacların yad gözlərdən gizlətdiyi qala/qəsrsə artıq nəfəs almırdı.

Tulpanın dağılıb ətrafa səpələnmiş qəlpələri toparlanıb birləşmiş, kabus halını almışdılar.  Sahibi onunla münasibətdə bir bağışlanılmaz səhvə yol vermişdi. Yaradılan varlıqla maq distansiya saxlamalı, onunla öz bərabəri kimi rəftar etməməlidir. Heç bir əhəmiyyəti olmayıb sadəcə kinayə kimi tulpanın arxasına qondarılan quyruqcuq onun insan olmadığını daim xatırlatmalıydı sahibinə. Amma tulpa o qədər dərrakəli və məntiqli idi ki, bəzən Morxult onun kimliyini  unudub yaxın adamı  kimi davranırdı. Nadir hallarda da olsa müşahidə edilən  bu çür münasibət tulpada  yaradılışında maq tərəfindən nəzərdə tutulmayan başqa xüsusun (qürur) meydana gəlməsinə səbəb olmuş və nəhayətdə tulpanın itaətdən çıxıb sərbəstləşməsinə şərait yaratmışdı. Belə olan təqdirdə tulpanı məhv etməyə cəhd göstərmək özünü öldürmək kimi bir şeydir. Ona görə Morxult ayini başa çatdıra bilməmiş, huşunu itirmiş, tulpa isə sağ qalmışdı. Yəni artıq məhv olmaq şansı yox idi tulpanın, istəsə belə məhv ola bilməyəcəkdi.  Varlığında ölümsüzlük inikası vardı, daimi yaşam qisməti, elə beləcə kabus kimi fırlanacaqdı dünyanı. Qaçılmaz bir şey. Var olduqca olursan. Vəhşət…  Əvvəlki simasını itirsə də  heçliyə adlaya bilmirdi. İndi hamı üçün yeni bir qorxu, istehza, hədə doğulmuşdu.  O gəzir və çığırırdı. Getmək istəyirdi, gedə bilmirdi. Yox olmaq istəyirdi, alınmırdı. Heçliyə  çevrilmək,  səssizliyə gömülmək  – bihudə…

Tulpa kimi yalnız telepatik eşidilirdisə indi hamı tərəfindən  eşidiləcək səsə çevrilmişdi. O, Səs idi indi. Mental infeksiyaya dönüb sahibinə saplanmışdı, ondan qidalanırdı, öz ikitirəliyini ağasına ötürmüşdü.  İndi Morxult kim olduğunu unutmağa başlamışdı, özünü bəzən özü, bəzən Tristan sanırdı.

 

Yol kənarında tənha qəbir. Əvvəl tənha deyildi, ağaclar əhatə etmişdi onu. Sonralar  ziyarətə gələnlərin zəhmindən ağaclar quruyub seyrəldi, nəhayət tamamən məhv olub torpaqda uyuyanı tərk etdilər.

Cadugər gələrdi bura, özünü Tristan kimi tanıdardı. Bəlkə də elə Tristan idi, bilmirdi,.. bilinmirdi… Qəbrin ətrafı çaqqal gavalısı ilə dolu olardı. Hamısını qırardı, qoparıb atardı, o gedən kimi bitki yenidən basardı buraları.

Bir dəfə növbəti səfəri zamanı əyilib bir daş götürdü yerdən, cibinə qoyub özü ilə apardı. Güzgüsü üçün… sındırmalıydı onu… daxilindəki səs elə hey  “sındır, sındır” pıçıldayırdı…

***

~ kədərə ithaf ~

Hamı üçün bir qorxu, istehza, hədə doğulmuşdu. O müdhiş səs qulaqlara girir, beyni dondururdu. Əllər işdən soyuyur, vicdan susur, ruh iflic olurdu. Bu, qurtula bilməyənin harayı, daimi məhbusun həşiri idi. Kimi axtarırdı, nə arayırdı, bəlli deyildi.

Gəzən Çığırtı elə hey yol kənarındakı tənha məzara baş çəkir, meşədə gizlənən uca qəsrin divarlarında tükürpədici əks-səda verir, gecələrsə.. gecələrsə  Tristanın yanıb külə dönmüş komasının yerində toz burulğanı qoparıb qorxunc səsiylə ulayırdı.

O getmək istəyirdi, gedə bilmirdi…

 

———————————————————

 

1 – “Sən kədərdən doğuldun, adın Tristan (frans.kədərli) olsun.”  J.Bedye. “Tristan və İzolda”

2 – Ayın böyümə-kiçilmə mərhələləri. Birinci – mifik ovçu Artemida fazası, ikinci – su kraliçası Fetidanın fazası, üçüncü və dördüncü – pik faza və reqress, başlanılan işlər yekunlaşdırılır.

3 – Qoetiyanın doqquzuncu ruhu, incəsənət, elm kuratoru. 

4 – H.Hesse. “Siddhartha”

5 – Magik anlam. Bir şeyin peşinə çox düşülərsə, o, fiziksəllikdən çıxar, yoxluğa çevrilib orda gizlənər. (Tale adlı atlıdan yaxasını qurtarmaq üçün insan adlı piyadanın da canını təslim edib inzivaya çəkilməkdən savayı çarəsi qalmaz).

 

 

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Azər  Əhmədov

Son iki şeir (“Solğun keçir qatarlar” ve “Horovlu”) müəllifin 2017-ci ildə çap olunmuş “Binar suallar” kitabındandır. 

 

 

 

 

 

 

 

Tülkü

 

Bax, yenə tülkü

nə də xoşbəxt qaçır

 

arabanın pəncərəsindən

mən də baxıram

və duşünürəm

 

səndəmi artıq

xoşbəxtliyi

qaçmasından tanıyırsan

 

 

 Səhər

 

Əlindən bezib

öldürməyə də qalxmışdım səni

dünən axşam

 

indisə yataqdaykən

boynumda

çiynimdə

qollarımda

gəzişirsən

 

üzüm yastığa dikili

gözlərim qapalı olsa da

bilirəm

gözəl bir səhər açılıb

 

bol-bol gün işığı

rahatlıq və

könül xoşluğu –

bunları sən duyurursan mənə

öz milçək vızıltınla

 

  

ALATORAN

ORA TALAN

NOLAR ATA

TAR AL ONA

NOTA ALAR

ALT AR ONA

ALO NAR AT

TAL ORANA

TOR ALANA

TON ARA AL

TALAN ORA

ALAN OTAR

NAL AT ORA

NOLAR ATA

AN ORTALA

NOT ARALA

ART OLANA

 

 ***

 

Hüseyn – həsən – hasan – haçan – haça – heca – hacı – həci

Cavid – cahid – cahil – cahıl – ahıl –  mahıl – mayıl – mail  

 

 

 ***

  

Solğun keçir qatarlar səsləmə

çətirinə qonubdur sərçələr

mən demədim xəzəllər soruşdu

şəkil başa ayrılıq gözləmə

 

keçdi qatar payızın içindən

gördü səni pəncərə bağışla

aç əlini dolaşıbdır naxışlar

unut məni saçlara söz demə

 

salxım-salxım asılıbdı ümidlər

dərib sərmə keçmişə yalandır

bir gün məni anlayacaq söyüdlər

kədər düşər yollara bəsləmə

 

at əlini keçmişə qamarla

nəyim var ki xəzəldən savayı

qoy dağılsın uçurumlar dumanda

xatirələr durmasın qəsdinə

 

keçdi qatar payızın içindən

şəkil başa ayrılıq gözləmə

 

***

 

Horovlu

 

 Yollar ağdır

üzümlər qara

təpələr qıvrılır

əncirlər göyərir

gələcək qırmızıdır

ömür uzun

 

qapılar bənövşəyi

zoğallar qızarır

əriklər sapsarı

əncirlər qapqara

gələcək ağdır

bitəcək həsrət

 

üzümlər sarıdır

ümidlər diri

narlar yaşarır

əncirlər daşır

təpələr qurudur

məmələr yumru

 

çaylaqlar qaynaşır

kəhrizlər daşır

qızlar yüyürür

üzlər yuyunur

zoğallar lalıxır

əriklər sarıdır

 

kələsər yamyaşıl

gələcək ağarır

sular axışır

naxırlar yatışır

qozlar kölgəli

dizlər çirməli

 

üzümlər qırmızı

gözüm yollarda

alçalar qırmızı

ömür qısadır

narlar qızarıb

keçmiş bozarır

 

kələsər uzanır

çöllər bozdur

qozlar tökülüb

sözlər üşüdür

adamlar daşınır

qapılar bənövşəyi

 

üzümlər sovulub

ümidlər sovrulub

qırmalar yağır

qırılır keçmiş

tətiklər basılır

kəkliklər qısılır

 

yollar kəsilib

qollar yanlarda

kəfşənlər boşdur

dovşanlar ögey

öəklər unudub

əriklər qurudu

 

ömür qısadır

öəklər unudub

narlar soluxub

ömür qısadır

yollar kəsilib

ömür qısadır