30/04/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2021 / May

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Rasim Qaraca

 

YAZMAMAQ MƏDƏNİYYƏTİ

Elçinin bir hekayəsinin təhlili

 

 

Müasir milli ədəbiyyatımızın hekayə ustalarından söz düşəndə ilk sıralarda Elçin Əfəndiyevin adı çəkilir. Xaricdə çap olunan hekayə antalogiyalarında da Elçinin adını Anardan sonra hər zaman ikinci sırada görmüşəm. Lakin mən özüm, artıq adı mifləşmiş olan bu yazıçının əsərlərini sonuncu dəfə ən azı 30 il bundan əvvəl oxumuşam. Kulis.az saytında bu yaxınlarda yayınlanmış bir hekayəsi (“Ağadadaşın kişi sözü”) təsadüfən qarşıma çıxanda, vaxtilə mənim şeirlərimə yazdığı tərifli sözlərə bir qarşılıq olsun deyə xoş məramlı bir şeylər yazmaq məqsədilə oxumağa başladım… Oxumağa başladım, amma tezliklə xəyal qırıqlığına uğradım. Oxuduğum hekayə sadəcə yazı vərdişi olan və  yazmağa pataloji həvəsi olan birinin cızmaqarasından başqa bir şey deyildi. Azərbaycanda hekayə janrının görkəmli nümayəndəsinin, xalq yazıçısının nə üçün belə zəif hekayə yazdığını anlamaqda çətinlik çəkirəm.

Elə ilk iki cümlələrdə sovet nəsrinin pis qoxusunu hiss etməmək mümkün deyil: “Sonra kəndə xəbər yayıldı ki, papaqçı Ağadadaşın oğlu Gülbala da əsgər getdi və Gülbala bu kənddən cəbhəyə gedən yeddinci cavan idi. Hələ ki, bu cavanlar pis gözdən irağıydı, hələ ki, salamatçılığıydı, təkcə Çörəkçi Firuzənin nəvəsi Atif qarnından qəlpə yarası almışdı, Bakıda hospitala gətirmişdilər, deyilənə görə vəziyyəti ağır idi və bütün kənd camaatının da duası onunlaydı ki, təki uşağa bir şey olmasın.”

Hekayə bu şəkildə davam edir, səthi və reallığa nüfuz etməyən təsvirlər, “papaqçı Ağadadaşın oğlu”, “çörəkçi Firuzənin nəvəsi” deyə bəhs edərək, yersiz kiçiltmə effektləri, iki cümlədə dörd “ki” bağlayıcısı istər-istəməz gözə batır… Üstəlik təkcə bu iki cümlədə yazıçının kamerası hər yerdədir, bütün kənd camaatının dua etdiyini görür, əsgər gedən cavanları sayır, onların pis gözdən iraq olmasının falına baxır, hətta Atifin harasından qəlpə yarası aldığını da yerli yataqlı çəkib göstərir, hekayənin hər cümləsi, hətta hər probeli onun kontrolundan kənarda deyil. Dolayısıyla, hadisə öz-özünə, təbii şəkildə cərəyan etmir, yazıçı hadisələri daldan itələməkdə, hər abzasda gücənməkdə, əvvəldən öldürdüyü süjet xəttini axıra qədər sürütləməkdədir.

Üçüncü və dördüncü cümlədə bataqlıq bir az da dərinləşir: “Çörəkçi Firuzə hər gün sübh tezdən avtobusa minib, hospitala gedirdi, axşam da avtobusla kəndə qayıdırdı və təndir çörəyi bişirməyə vaxtı olmadığı üçün, kənd camaatı məcbur olurdu ki, çörəyi Cəfərin marketindən alsın. Çörəyə, əlbəttə, pis demək olmaz, çörək çörəkdi, ancaq bir iş vardı ki, Firuzə arvadın təndirə yapıb, bişirdiyi çörəyin dadı ayrı idi”. Yaralı Atifin nənəsi Firuzə şəhərə avtobusla gedibsə avtobusla da qayıtmalıydı, bu təsvirin mənasızlığını qoyuram bir kənara, bu yaşlı qadının bir Bakı kəndini təmin edəcək qədər çörək bişirməsi yalanı hekayənin cəmi 3-cü cümləsində yazıçının nəyinə lazımdır görəsən? Məncə bunun yalnız bir cavabı ola bilər, bu yalan yazıçı diktaturasını daha geniş areala yaymaqdan başqa heç nəyə xidmət etmir. O hər şeyi bilir, hər şeyi görür, hətta qadının avtobusla gedib avtobusla qayıtdığını da güdür, – stalinizmin kiçik bir hekayədəki uzantısıdır nədir, bilmək olmur. Bütün hallarda bu təsvirlər reallığı əks elətdirmir və inandırıcı deyil. Yazıçı Bakı kəndlərinin artıq Baladadaşın zamanındakı kəndlər olmadığını unudur. Birincisi, bu kəndlər indi çox böyüyüb, artıq bir təndirdən çıxan çörəyin bütün kəndə bəs edəcəyi zamanlar çoxdan keçib, ikincisi, indi kəndlərdə artıq hər tində təndir və hər marketdə də kəndir var… “Kənd camaatı məcbur olurdu çörəyi Cəfərin marketindən alsın”, kim məcbur edirdi, əlbəttə ki, hər şeyə göz qoyan bizim yazıçı, başqa kim olacaq? Bəs, kənd camaatı məcbur olmayanda Cəfər çörəklərini kimə satırdı?

Zamanlamanın düzgün olmaması hekayənin ən böyük qüsurlarındandır. Yazıçı ətrafında baş verən dəyişiklikləri görmür, görə bilmir, sanki öz kiçik eqosu daxilində zaman küləyinin toxunmadığı dərinliklərdə yuva qurub, baş verənlərdən xəbərsizdir. Hətta Azərbaycan nəsrində təsvir vasitələrinin çoxdan dəyişdiyinin, artıq ucuz romantikanın işləmədiyinin fərqində deyil, çörəyə pis demək olmazmış, çünki çörək çörəkdi, Firuzə arvadın təndirə yapıb, bişirdiyi çörəyin dadı da ayrı cür imiş… Səthidir, həyat materiyasına nüfuz etməməkdədir. Yalnız ədəbiyyat duyumu olmayan bir qrafoman bu cür təsvirlərə yol verə bilər, Elçin müəllim deyil. (Bəlkə də hekayəni özü yazmayıb və ya kimsə mətni dəyişdirib, xəbəri olmayıb). Sonrakı təsvirlərdə terminator Firuzə xalanın generala, yavərinə və sürücüsünə 15 çörək pay qoyduğunu oxuyuruq: “General maşına minəndə məlum oldu ki, Çörəkçi Firuzə beş dənə təndir çörəyini Generala, beş dənəsini yavərə, beş dənəsini də sürücüyə pay gətirib, maşına qoyub və Generalın belə şeyləri qətiyyən xoşlamadığını yaxşı bilən sürücü sükan arxasına keçməzdən əvvəl ona baxdı ki, nə etsin, ancaq General bu dəfə bir söz demədi, gülümsədi, sürücü də arxayın olub, sükan arxasına keçdi” – Firuzə arvad nə od-yalov imiş, bütün kəndi çörəklə təmin etmək bir yana, hələ Generala da 15 çörək pay qoysun. Ən yumşaq ifadəylə desək, inandırıcı deyil. Üstəlik, generalın “belə şeylərdən xoşlanmaması” necə də ürəkbulandıran bir məsumiyyətdir. Bunlar azmış kimi, hörmətli xalq yazıçısı sonrakı səhifələrdə yazıq Firuzə xalanı istismar etməkdən əl çəkmir: “Çörəkçi Firuzə xala da günün birinci yarısı hospitalda Atifə baş çəkməyə gedirdi, günün ikinci yarısında isə yenə çörək bişirirdi”.

Gələk 4-cü və 5-ci cümləyə: “Dəniz kənarındakı bu Abşeron kəndinin qumu da, ənciri, ağ şanısı kimi məşhur idi və elə ki, yazın axırları gəlirdi, yay başlayırdı, məktəblər tətilə bağlanırdı, necə ki, qışdan sonrakı alça, ərik ağacları çiçəkləyirdi, püstə, badam, innab, muşmula oyanıb, adamın üzünə gülürdü, bu kənd də eləcə canlanırdı. Məsələ burasındaydı ki, Bakı sakinlərindən kimin burda bağı varıydısa, bağa köçürdü, bağı olmayan ailəlikcə istirahətə gəlib, ev kirayələyirdi və Bakıdan bura cəmi-cümlətanı 45 kilometrlik yol idi”. Yalnız yeni başlayan təcrübəsiz yazarlar belə bəsit cümlələr qura bilər, “qum”u “əncir” və “ağ şanı” ilə cümlənin həmcins üzvləri sırasında verər, iki cümlədə 3 dəfə “ki” bağlayıcısı işlədər (ümumən, 5 səhifəlik hekayədə 67 “ki” bağlayıcısı var), məsələ olmayan yerdə “məsələ burasındadır ki” deyib mətndə süni dinamika yaradar, püstə-badamın üzə gülməyindən başlayıb Bakı ilə kənd arasındakı məsafənin 45 kilometr olduğunu göstərər, lakin bu “dəqiqliyə” baxmayaraq kəndin adı çəkilməz, sadəcə “bu Abşeron kəndi” deyib yayğın bir mənzərə yaradar, bir cümlədəcə yazın axırından başlayıb birdən qışın sonlarına keçər. Təsvirlər tamamən tutarsızdır, həqiqilik yükü sıfıra bərabərdir, hətta hekayə yazıçının ənənəvi romantik üslubunun izlərindən də məhrumdur. Məsələn götürək elə bu ifadəni? “Bakı sakinlərindən kimin burda bağı varıydısa, bağa köçürdü, bağı olmayan ailəlikcə istirahətə gəlib, ev kirayələyirdi”- burada təsvir olunan hadisənin gerçəklik müddəti ən azı 50 il bundan əvvəl sona çatıb. Yəni, təqribən 70-ci illərdə, bəli, Bakı kəndlərindəki bağlar “Bakı sakinlərinin” idi, indi Bakının da, ətrafındakı kəndlərin də əhalisi haqqında belə ifadə işlətmək, onu yekcins bir əhali qrupu kimi “Bakı sakinləri” deyə təqdim etmək yazıçının pəncərə arxasındakı həyatdan xəbərsiz olduğunu göstərməkdədir. Haradadır o bağı olmadığına görə ailəlikcə istirahətə gəlib dəniz kənarında ev kirayələyən Bakı sakinləri? Zənnimcə yazıçı bu suala cavab verə bilməz. Nə 60-70-ci illərin o Bakı sakinləri var, nə də Bakı kəndlərində bağı olmayan kasıb təbəqənin ailəlikcə istirahət edə biləcəyi ucuz evlər… Heç Elçin müəllimin vaxtı keçmiş ucuz romantikasına uyan dar dünyagörüşlü oxucular da qalmayıb artıq…

Hekayə boyunca hadisələrin sovet dövründə cərəyan etmədiyini göstərməkdən ötrü sönük cəhdlər edilib, məsələn, “ancaq birdən-birə bu COVİD-19 pandemiyası ki, başladı, hər şey dəyişdi” kimi gündəm mövzularına toxunulub, lakin yazıçının həm mövzu, həm təsvir, həm də ideya baxımından özünü heç bir şəkildə yeniləmədiyi, köhnə dövrdə qaldığı az qala hər cümlədə hiss olunur: “Adama elə gəlirdi ki, dənizin səsi də əvvəlki deyildi, elə bil, COVİD-19 dənizi də əməlli-başlı darıxdırmışdı və dənizin səsi tənhalığından şikayət edirdi – hər halda təkcə bu kənddə deyil, Abşeronun başqa kəndlərində də yaxşı tanınan şair və meyxanaçı Balaəmi Əhsən belə hiss edirdi, bu barədə gözəl bir qəzəl də yazmışdı” – daha bir ruhsuz və uydurma təsvir. Onsuz da adların çoxluğundan əziyyət çəkən bu qısa hekayədə həmin bu Balaəmi obrazı bir daha xatırlanmır, onun “qəzəli” də beləcə havada qalır. “Gözəl bir qəzəl” nə deməkdir, hələ bunu soruşmuram. (Ümumən, Elçinin qəhrəmanlarının adları da ən azı 70-ci illərdə qalıb, yazıçı nə özünü, nə də qəhrəmanlarını refreş edib – Ağadadaş, Balaəmi, Gülbala, Zübeydə, Səriyyə). Xalq yazıçısına yaraşmayan daha bir cümlə: “Qarabağ kəndləri, qəsəbələri, rayon mərkəzləri gündən-günə azad edildikcə, kənd camaatının sevinc hissi, elə bil, o həyəcana dalğa-dalğa gözəl bir coşqunluq yayıb, kəndin bütün ab-havasını dəyişirdi” – “həyəcana dalğa-dalğa gözəl bir coşqunluq yaymaq” necə olur və düz yerdə oynaqlamaq nəyə lazımdır? – bunu başa düşmək olmur.

Həcmcə çox da böyük olmayan hekayə bu cür barmaqdan sorma ifadələrlə zəngindir: “Öz musiqiçilər dəstəsi ilə yaxın-uzaq Abşeron kəndlərindəki toyların bir çoxunu idarə edən, məşhur klarnet ustası Cəbrayıl…” – “kalrnetçalan” nədənsə “klarnet ustası” olub, görünür Elçin müəllim anlayışına görə “çalmaq” feli hekayədə işlənə bilməz, lakin “klarnet ustası” ifadəsi də klarnet alətini düzəldənə deyirlər. Başqa bir məqam, “yaxın-uzaq Abşeron kəndlərindəki toyların bir çoxunu” idarə etmək ikiqat qeyri-konkret ifadə olaraq reallığı əks elətdirə bilməz, sanki, belə demək olarsa, yazıçının beyin sügəcindən keçmədən düşüb hekayənin içinə. Çünki bu klarnetçalan Cəbrayıl allahın yerə göndərdiyi həmin o Cəbrayıl da olsa müasir Abşeron kəndlərindəki toyların bir çoxunda çala bilməz, buna inanmaqdan ötrü yenə də 60-cı illərə qayıtmaq lazım gələrdi, çünki bu günün Abşeron kəndlərinin mənzərəsi, Elçin müəllimin öz ifadəsi ilə desək, bir ayrı cürədir, ona görə ki, respublikanın tən yarıcı Abşeron kəndlərində məskunlaşıb. Hələ dalı var. Həmin bu Cəbrayıl “müharibə başlayan gündən ikinci mərtəbədəki balkonunda xüsusi olaraq mikrofon quraşdırmışdı və cəbhədən gələn hər gözəl xəbərdən sonra balkona çıxıb, gözəl də havalardan birini  elə bir şövq ilə çaldığı (çaldığı – müəllifin sözüdür, nəyin bahasına olursa olsun “çalırdı” felini işlətək istəmir) ki, klarnetin səsi, elə bil, öz-özünə canlanmış dənizin səsinə qarışıb, bütün kəndə yayılırdı”. Yenə də lüzumsuz təfərrüat: guya klarnetin səsi “öz-özünə canlanmış dənizin səsinə qarışıb” kəndə yayılırdı, yazıçı nəsə demək istəyib, ancaq alındıra bilməyib. Təkcə bu cümlədə deyil, ümumən hekayə boyunca səbəbiyyət əlaqələri pozulub, koqnitiv dissonans özünü hər yerdə göstərir, mətləbə dəxli olmayan mazoklar n qədərdir. Üstəlik, bir az sonra yazıçının hafizə problem özünü göstərib, “klarnet ustası Cəbrayıl” dönüb olur “klarnet ustası Şakir”: “General ki, hələ gün batmamış klarnet ustası Şakirgilin balkonunda oturub, pürrəngi çay içirdi” – maraqlıdır ki, hekayə redaktə olunmayıb, hərf səhvlərinə belə toxunmadan oxucuya təqdim olunub.

“Gülbala Zübeydə ilə Papaqçı Ağadadaşın yeganə oğlu idi – yeganə oğlu deyəndə ki, ümumiyyətlə, onların yeganə övladı idi və Gülbala cəbhəyə gedəndən sonra Ağadadaş uşağın nigarançılığından özünə yer tapa bilməyən Zübeydəyə təskinlik verməklə məşğul idi, özü isə içində arvadından da betər nigarançılıq çəkirdi. Elə həmin vaxt da Ağadadaş gecə yuxuya getməzdən əvvəl əhd etdi, özü özünə kişi sözü verdi ki, inşallah, Gülbala sağ-salamat qayıtsın, kənddə kim istəsə onun üçün müftə papaq tikəcək.” – Bu epizodda Papaqçı Ağadadaşın arvadı Zübeydə heç bir səbəb olmadan səhnəyə çıxır və birdəfəlik yox olur, sonrakı təsvirlərdə onu bir daha görmürük. Lakin, bu önəmli deyil, zatən hekayə başdan-ayağa xaricdir, hekayənin əsas ideyası bu abzasda ifadə olunub: “…Ağadadaş gecə yuxuya getməzdən əvvəl əhd etdi, özü özünə kişi sözü verdi ki, inşallah, Gülbala sağ-salamat qayıtsın, kənddə kim istəsə onun üçün müftə papaq tikəcək”. Əvvəldə deyilmiş bir yalan öz ardıyca sonsuz yalan vaqonlarını gətirdiyi kimi, yazıçı həyatla, reallıqla əlaqəsi olmayan, öz aləmində romantik ideyanı oxucuya sırımaqdan ötrü bir sürü qondarma təfərrüata meydan açır.  

Elçin (öz aləmində) hekayəsini sadə, zəhmətkeş bir insanın fədakarlığı üzərində qurub, bununla oxucuda ürək yanğısı oyandırmaq istəyib – kasıb bir papaqçı kənddə kim istəsə ona müftə papaq tikəcək, bu işdən qazanc güdməyəcək. Deyim ki, o qədər də güclü ideya deyil, bəlkə uşaq başı aldatmağa yetərli ola bilər, lakin buna göz yumub baxaq görək yazıçı ideyanın texniki həllini nə cürə verib. Birmincisi, hekayəni oxuyarkən, istər-istəməz Bakı kəndlərindəki papaqçılıq sənətinin bu günkü mənzərəsini gözlərin önündə canlandırmaq istəyirsən. Təqribən 60-cı illərdə, Elçin müəllimin cavanlıq illərində, ola bilər, Bakı kəndlərində papaqçılıq aktual bir sənət olub, həqiqətən papaqçı dükanlarının qarşısında növbələr varmış (1.“Ağadadaşın dükanının qabağına üç-dörd yeniyetmə”nin kepka tikdirmək üçün növbəyə durması səhnəsi, 2.“kənd cavanları arasında xəbər yayıldı ki, Papaqçı Ağadadaş hamı üçün müftə papaq tikir və cavanlar, xüsusən də yeniyetmələr kepka üçün növbəyə düzüldülər”), və  Bakıdan gəlib bir papaqqçıya  sifariş verirlərmiş (“Bakının özündən də müştərilər gəlib, Ağadadaşa papaq sifariş edirdilər, o cümlədən bir xeyli tanınmış din xadimlərinin, məşhur xanəndələrin çal papağını da, Dövlət Filarmoniyasınının rəqqasları üçün motal papağı da o, tikmişdi”), lakin bu gün papaqçılıq sənətinin burada təsvir olunanlar səviyyəsində aktuallıağı inandırıcı deyil: “…Ağadadaş öz sənətinin böyük sənətkarı idi, çal papaqdan tutmuş, qulaqlı papağa, cürbəcür kepkalara qədər nə ki, kişi baş geyimi var idi hamısını ən yüksək səviyyədə tikirdi və nə tikirdisə, hər biri onun yaratdığı sənət əsəri idi. Təkcə şlyapa tikmirdi – nəinki kənddə, heç Bakının özündə də daha şlyapa qoyan yox idi” – oxucu, heç olmasa papaqçılıq sənəti haqqında etnoqrafik bir məlumata rast gəlsə yazıçının o biri tutarsızlıqlarına göz yumardı, deyə düşünürəm, lakin səthi, başdansovdu “yüksək səviyyədə tikirdi və nə tikirdisə, hər biri onun yaratdığı sənət əsəri idi” deyib yola verdiyini, yalanı daha həqiqi bir təsvirlə örtdüyünü deyil, əksinə başqa bir ağ yalanla basdırdığını görürük: “Bu da mat qalmalı bir iş idi ki, televizorda başına papaq qoymuş kimsə görünəndə və o adamı tanıyıb-tanımamağından asılı olmayaraq, Ağadadaş o saat özünün tikdiyi papağı tanıyırdı…” Şişirtmələr, miqdar saylarına güc vermək yoluyla effekt yaratmaq kimi ucuz təsvir elementləri iki cümlədən bir qarşımıza çıxır, gah çörəkçi Firuzə 15 çörək pay verir, gah da Ağadadaş 6 çal papaq tikib, ağsaqqalara göndərir: “Kəndin başqa ağsaqqalları da, əlbəttə, özləri durub, gəlib, müftə papaq tikdirməyəcəkdilər, onsuz da onların hamısının başının ölçüsü Ağadadaşın dəftərçəsində səliqə-səhmanla bir-bir yazılmışdı və Ağadadaş daha altı çal papaq tikib, ağsaqqalara göndərdi”. Sadəcə, inandırıcı deyil. Bu cümləyə isə yazıçı gopologiyasının pik nöqtəsi deyə bilərik: “Həmin Vətən müharibəsi gedən vaxt ki, birdən gecənin yarısı Şakirin klarnetinin səsi qəflətən zilə qalxıb, bütün kəndə yayıldı, onda məlum oldu ki, müharibə qələbə ilə sona çatıb, torpaqlar azad edilib”. Xalq yazıçısı Elçin Əfəndiyevin dünyasında hələ cib telefonları kəşf edilməyib, onun təsvir etdiyi kəndə, nəyə görəsə vatsap, ayfon, mesencer, teleqram girməyib, kənd camaatı qalıb Cəbrayılın-Şakirin klarnetinin umuduna, Şakir klarnet çalacaq və müharibənin qələbə ilə sona çatdığı kənd əhalisinə məlum olacaq. Haqqında danışılan müharibənin insanlara verdiyi hiss və həyəcanı bu qədər ucuzlaşdırmaq nəyə lazım idi görəsən?

Hekayədə yamaq kimi görünən, onsuz da zəif olan hadisələrin tempini biraz da aşağı salan və hekayənin bayağılıq dozunu artıran bir personaj daha var, o da çox güman Elçin müəllimin özünün prototipi olan General obrazıdır. Generalın kəndə gəlməsinin, papaqçı Ağadadaşla, çörəkçi Firuzə ilə, “klarnet ustası” Şakirlə nə üçün görüşdüyünün bir izahını tapa bilmirsən. Məncə bunun bir açıqlaması ola bilər, artıq yüksək dövlət qulluğundan uzaqlaşmış hörmətli Elçin müəllim heç olmasa bu hekayəcikdəsə öz hakimiyyətini uzatmaq, hazır əlini bulamışkən filmdə özünə də bir rol vermək istəyib. Bəzi tədqiqatçılar qrafomaniyanın əsas səbəblərindən biri kimi yetərsizlik kompleksinin hiperkompensasiyasını göstərirlər. Elçin müəllimə qrafoman deməyə dilim gəlmir, amma təxmin edirəm, General obrazının hekayəyə salınması yetərsizlik kompleksindən irəli gəlib (əslində hekayənin sublimativ mahiyyəti burada üzə çıxıb, vəzifədən uzaqlaşmış yazıçı özünün yaltaqlar ordusunu itirib, indi çarə qalıb hekayələrində bu boşluğu doldurmağa). General kəndin ortasında boş-boşuna gəzir, camaat onu hörmətlə salamlayır, çörəkçi Firuzə 15 ədəd çörək pay qoyur və s.: “Gülbala qayıdandan bir neçə gün sonra birdən kəndə hay düşdü ki, General gəlib, maşını da həmişəki kimi, məktəbin qabağındakı meydançada saxlatdırıb və cavanlar, yeniyetmələr də həmişəki kimi, meydançaya axışıb, Generalın başına yığışdı. General bu kənddə anadan olub, burada böyüyüb boya-başa çatmışdı, orta məktəbi burda bitirmişdi, sonra ailəlikcə Bakıya köçmüşdülər, ancaq bu kəndin doğmalığı və buranın camaatına hörmət-izzəti həmişəlik onunun ürəyində idi və aydın məsələdir ki, böyükdən-kiçiyə bütün kənd camaatı da onunla fəxr edirdi.”

Hekayədə yamaq kimi görünən, əsla inandırıcı olmayan sevgi hadisəsi sanıram yazıçının növbəti uğursuzluğudur. Nisə və Səriyyənin süni dialoqları, biri-birinə Bakı kəndlərinə xas olmayan “ayzə” deməsi, kompleksli davranışları hekayəyə yeni bir kolorit gətirməməkdədir: “Ayzə, istəyirsən sən də Gülbalaya bir məktub yaz , aparıb verim ona, hə” – bunu Nisənin rəfiqəsi Səriyyə deyir. (Və bu Səriyyə oxucuya Azərbaycan ədəbiyyatının Qara Dəftərinə yazılacaq bir cümləylə təqdim olunur: “Səriyyə Ağakərimin ki, pandemiyaya görə kababxanası kasadlamışdı, yeddinci qızı idi və özündən böyük altı bacısının altısı da bir-bir gözəl ailə qurmuşdular”) Yenə də, yazıçı bizi sevgililərin biri-birinə sevgi məktubları yazdığı 60-cı illərə aparır. Kimsənin kimsəyə məktub yazmadığı indiki zamanda Elçinin qəhrəmanları hələ də bu arxaik vasitədən istifadə edir: “Dünya nemətləri adlı kənd marketinin sahibi və satıcısı Cəfərin oğlu Həmid çimərlikdə Anjel adında bir fransız qızı ilə tanış olmuşdu, indi o qızla evlənib, Fransada yaşayırdı və Parisdən kəndə ayda, yalan olmasın, azı üç-dörd məktub göndərirdi”. Nə qədər “yalan olmasın” desə də oxucunu bunun bir yalan olmadığına inandırmaq çətindir.  

Bir sözlə, bu hekayə ustad yazıçının imkanlarının çox çox altındadır. Ola bilər, onun yazılması əhvalının yaxşı olmadığı bir saata dəng gəlib – yaşlı adamların düşüncələrini ağ vərəq üzərində toplaması o qədər də asan deyil, – belə durumlarda, məncə, yazmamaq ən yaxşısıdır. Sanıram, Elçinin bu günə qədər yazdıqları onun ədəbiyyat tarixinə düşməsi üçün yetərlidir. Bundan sonar heç nə yazmasa da olar. Və, belə məqamlarda, yazmamağın özü də bir mədəniyyətdir və xalqa xidmətdir.

          

MƏDƏNİYYƏT
0

Səid Riyad

 

Rok kim üçündür?

 

Bir neçə ay əvvəl Sumqayıtın “Sumgzeit” rok qrupunun 2 klipi (qrupun 2019-cu ilə çıxardığı “The death of You” albomundakı 2 trekə çəkilən klip) işıq üzü gördü. Martın 29-da əvvəlcə “Please, stay”, aprelin 4-də isə “Restless Thoughts of Suicide” klipi qrupun Youtube platformasındakı kanalına yerləşdirildi.

“Please, stay” klipi kanala yerləşdirilən gün qrupun prodüseri Cavid Ağa Facebook hesabında yazmışdı ki, əgər bir ay ərzində bu klipin baxış sayı 1000-i keçməsə, ikinci klip kanala yüklənməyəcək. Qısa vaxt ərzində klipin baxış sayı 1000-i keçdi, söz verildiyi kimi ikinci klip də kanala yerləşdirildi. Lakin bu günə qədər “Please, stay” klipinin baxış sayı 1200-dən azacı artıqdır. “Restless Thoughts of Suicide” klipinin baxış sayı isə ondan 2 dəfə az, təxminən 600-700 civarındadır.

Həmin ərəfələrdə Azərbaycanın avtoritet və qədim metal qruplarından biri olan “Fatal Nation” da 2 klipini dinləyicilərinə təqdim etdi. Fevralın 23-də əvvəlcə “Metaphor”, martın 25-də isə “Owl dance” klipləri qrupun Youtubda kanalına yerləşdirildi. “Fatal Nation” qrupunun kliplərinin baxış sayındakı göstəricilər “Sumgzeit” qrupunun kliplərindən fərqli olaraq bir qədər qənaətbəxşdir – təxminən 8000-ə yaxın. Ancaq əhali sayı on milyon olan ölkədə bir rok qrupunun videolarına 600-1000,  yaxşı halda isə 7000-8000 dəfə baxılması acınacaqlı vəziyyətdir. Bu fakt onu göstərir ki, rok ümumiyyətlə azərbaycanlıların “malı” deyil. Həm də bu fakt artıq o qədər adiləşib ki, nə rok musiqiçilərində, nə də dinləyicilərdə təəccüb yaradır.

Ümumiyyətlə, Azərbaycana Qərbdən gələn və cəmiyyətin “malı” olmayan musiqi janrlarının öz malımız olan muğam, meyxana, aşıq və s. kimi musiqi, yaxud poetik-musiqi janrlarına rəqabətdə uduzması, onlar qədər kütləviləşməməsi də çoxdan adiləşmiş və heç kimdə təəccüb yaratmayan faktdır. Görünür, Qərb kökənli musiqi janrlarının az-çox dinləyici qazanması üçün ona hökmən ya milli çalarlar qatmaq, onu stilizasiya etmək, yaxud loru dildə desək, “milliləşdirmək”, yəni deyək ki, əgər bu, rep musiqidirsə, onu “meyxanalaşdırıb” demək, yaxud rok musiqidirsə, onu “muğamlaşdırmaq” və s. lazımdır. Eynən ötən əsrin 60-70-ci illərində Vaqif Mustafazadənin  muğamı klassik Amerika caz musiqisi ilə sintez edərək “Caz-Muğam” tərzini yaratması kimi. Biz bunu Hüseyn Dəryanın repi milli tərzdə ifa etdikdən sonra rep musiqisini demək olar ki, bütün Azərbaycana sevdirə bilməsinin nümunəsində də görmüşük.

Yuxarıda adları çəkilən qruplardan birinin xalis metal, digərinin isə “həm də” metal musiqi yaratdıqlarını nəzərə alaraq, bu məqamda xüusüsi şəkildə rokun soft tərzləri müəyyən qədər özünə yer edə bildiyi halda, nə metal musiqisinin havasının Azərbaycana, nə də ümumiyyətlə, metal musiqinin əhalinin böyük əksəriyyətinə çatdığını vurğulamaq lazımdır. Azərbaycanda toplum metal musiqini ümumiyyətlə anlamır, toplum bu janrı haray-həşir, çığır-bağır, qaraqışqırıq olduğunu hesab edir, üstəlik, metalın qorxunc olması barədə fikirlər də mövcuddur.   

Bir sözlə, təəssüf ki, Azərbaycanda kütlənin bu gün metala olan münasibəti ötən əsrin 70-ci illərində Qərb ölkələrində metala olan münasibətdən heç nə ilə fərqlənmir. Məsələn, birinci nəsil alman metalçıları qeyd edilən dövrdə zahiri görkəmləri, davranışları, əxlaq normaları ilə “obıvatel”ləri dəhşətə gətirirmişlər. Uzun saçları, qolsuz dəri gödəkçələr geyinmiş, qalın, metaldan qayırılmış boyunbağı və metal mil uclu bilərziklər taxan metalçılar bürgerləri panklardan heç də az qorxutmurmuşlar. Eyni zamanda 1990-cı illərə qədər konservativ alman KİV-ləri və isteblişmentləri metala olan antpatiyalarını da gizlətmirdilər. Metal musiqisi və musiqçiləri zorakılıq, narkomaniya, satanizmlə assosiasiya edilirdi.

Yəni metal sarıdan bizim cəmiyyət Qərb ölkələrindən nə az, nə çox, düz 50 il geridə qalır.

Bu yaxınlarda Almaniyanın Boxum Rur Universitetinin alimlərinin Hans-Yoaxim Trappe (Hans-Joachim Trappe) adlı professorun rəhbərliyi altında musiqinin insan orqanizminə təsiri ilə bağlı apardıqları tədqiqatla tanış olmuşdum. Məqalədə qeyd edilirdi ki, 25 yaşdan 75 yaşa qədər yüksək qan təzyiqi olan 240 nəfər üzərində araşdırma aparılıb və onlara müxtəlif musiqi janrlarından (klassik musiqidən müasir pop və metala qədər) nümunələr dinlədib. Musiqilər arasında Amerikanın “Disturbed” rok qrupunun bir treki də olub. Alimlər bu tədqiqatların nəticələrini Aerzteblatt.de saytında dərc ediblər. Məlum olub ki, metal musiqisi ürəkdöyünmənin tezliyinin və qann təzyiqinin aşağı salınmasında rol oynayıb. Tədqiqatın mediada işıqlandırılmasından sonra xüsusi şəkildə vurğulanırdı ki, metal musiqisi deyildiyi qədər də dəhşətli bir şey, metal musiqiçiləri isə qorxulu insanlar deyillər.

 

İllərdir “ölkədə rok yoxdur”, yaxud “ölkədə rok inkişaf etməyib/etmir” kimi iddialar səslənir və burada həqiqət payının olmadığını söyləmək əlbəttə, cığallıq olar. Amma bu tənqidi iddialar əsasən, rokçulara fokuslanır ki, sanki ölkədə rok musiqisinin inkişafının qənaətbəxş olmaması yalnız və yalnız rokçuların özlərindən asılıdır.

Bu məsələdə günah keçisini rok musiqisində axtarmaq əsassızdır. Azərbaycan rokçularının “pis musiqi” ərsəyə gətirdiyini söyləmək böyük ədalətsizlik olar. Azərbaycanda talantlı musiqiçilər həmişə olub, indi də var, keyfiyyətli rok parçalar da həmişə yazılıb, indi də yazılır, Azərbaycan rokçuları Qərb ölkələrində də həmişə sözlərini deyə biliblər.

Əslində səbəblərin əksəriyyəti rokdan kənardadır.

Rok təkcə bu gün deyil, Azərbaycanda yarım əsrdən qədər artıq mövcud olduğu müddətdə heç vaxt kütlənin musiqisi olmayıb. Hər addımbaşı qadağalara, senzuraya məruz qalan, Partiya orqanları tərəfindən “əl gəzdirilən”, redaktə və düzəlişlərdən rokun rokdan başqa hər şəklə düşdüyü Sovetlər dönəminin 1960-70-ci illərində də, nəfəsliyin bir qədər açılması ilə rokun nisbətən “hava aldığı”, rokçuların əl-qollarının açıldığı Perestroyka və Qlasnost dövrlərində də, müstəqilliyin ilk onilliyində də, 21-ci əsrdə də bu musiqi ölkəmizdə həmişə azlığın dinlədiyi musiqi olub.

Hərçənd bu musiqini yarım əsr əvvəl Azərbaycana gətirən qocaman rokçular, Azərbaycan rokunun “atalar”ı, guya SSRİ dönəmində roka böyük marağın olduğunu desələr də, bu iddia müəyyən istisnalar xaric, əlbəttə, şişirdilmiş söhbətdir. Təbii ki, hazırkı vaxtla müqayisədə 40-50 il öncə roka maraq indikindən qat-qat çox ola bilərdi, lakin hər kəs razılaşar ki, heç vaxt Azərbaycanda rok yüzminlərin, milyonların musiqisi olmayıb, rok Azərbaycanda heç vaxt böyük səhnələrdə, stadionlarda ucu-bucağı görünməyən kütlə qarşısında ifa olunmayıb, bu sənətin submədəniyyəti Azərbaycanda heç vaxt formalaşmayıb, Azərbaycanda rok klubları həmişə yox səviyyəsində olub.

Sovet dövrü rokçularının müxtəlif senzura baryerlərindən keçməyi, üzləşdikləri total çətinlikləri dəf etməyi bacarıb rok musiqisini ötən əsrin 80-ci illərdəki nisbətən azad mühitə qədər gətirib çıxara bilmələri çox böyük işdir. Hətta qeyd etmək lazımdır ki, 1960-70-ci illərdə roku əldə saxlamaq da indikindən qat-qat çətin idi ki, rokun “atalar”ı bunun öhdəsindən gələ bilmişdilər. Amma rokun guya əvvəlki hansısa dövrdə, yaxud onillikdə kütlənin maraq dairəsində olması məsələsi, şübhəsiz ki, mifdən başqa bir şey deyil.   

Gözləri və qulaqları bağlayıb “ölkədə rok yoxdur” deməkdən asan heç nə yoxdur, amma nəzərə almaq lazımdır ki, bir rok parçasını ərsəyə gətirmək, üstəlik ona videoçarx, yaxud klip çəkmək heç də asan başa gələn iş deyil. Bunun üçün komanda şəklində görülən əziyyət hər kəsə məlumdur, eyni zamanda iş görmək üşün maddi vəsait də tələb olunur. Ortaya qoyulan işin daha keyfiyyətli, daha səviyyəli olması üçünsə, maddi vəsaitin məbləğinin də buna müvafiq olaraq “yaxşı” olması da əsas şərtdir. Rokun “var” olması və inkişaf etməsi üçün dinləyicidən də asılı ola məqamlar var – rokçuların xərc və əziyyət çəkib yazdıqları parçalar Spotify, iTunes, Deezer və s. kimi onlayn musiqi platformalarından yüklənməsi (təbii ki, müftə deyil), konsertlərə bilet alınması və s. Lakin bunların heç biri olmadığı zaman, rokçular məhrumiyyətlər çərçivəsində, öz  vəsaitləri hesabına pis-yaxşı, necəsə hərəkət edirlər, müəyyən işlər görür, yzıb-yaradırlar. Pis-yaxşı görülən işlərin daha da mükəmməlləşməsi, janrın daha da inkişaf etməsi, yaxşılaşması üçün müqabil tərəfin də yuxarıda qeyd olunanlara uyğun hərəkət etməsi lazımdır, əks təqdirdə bu sual daim dövriyyədə olacaq: onda rokçuların öz fədakarlığı hesabına “pis-yaxşı”, gördükləri işlər kimə lazımdır?

Azərbaycanda sənət nümunələrinin onlayn üsullarla, pul ödəyib almaq/yükləmək vərdişi formalaşmayıb, ümumiyyətlə ölkədə istənilən sənət sahəsi ilə məşğul olanların öz yaradıcılıq nümunələrini satmaları, illah da onlayn platformalarda satmaları ilə bağlı böyük çətinliklərlə qarşı-qarşıyadılar. Bir ədibin yenicə nəşr etdiyi kitabını elan etdiyi zaman həmin kitabın PDF-inin olub olmamasını müəllifdən soruşanları az görmüşükmü?! Eynilə də musiqi parçalarının onlayn satışı da eynilə bu cürdür. Burada əhalinin böyük qisminin sosial şəraitin ağırlığından əziyyət çəkməsini nəzərə alıb onları da günah keçisi kimi görmək olmaz. Sosial, iqtisadi məhrumiyyətlərlə üzləşən bir insan nə yeni çapdan çıxan kitab hayında olur, nə də hansısa musiqi parçasını hansısa musiqi platformasından pulla yükləyib dinləmək hayında.

Ölkədə musiqi tənqidi, musiqi platformaları və portalları da yox səviyyəsindədir. Musiqi pltaformaları bir kənara, ümumiyyətlə ölkədə heç normal qonorar sistemi ilə işləyən mədəniyyət platfomaları belə yoxdur.

Beləlikə də problemləri yaradan səbəblər – sosial vəziyyəti ürəkaçan olmayan əhalinin musiqi hayında olmamasından tutmuş,  rokçuların iş görmək üçün pul qazana bilmələri, musiqi tənqidi, musiqi platformalarının olmamasına qədər –kompleks şəkildə bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bu arada bir neçə ay əvvəl islahatlar nəticəsində yeni nazir təyin edilmiş Mədəniyyət Nazirliyindən də hələlik heç bir hərəkət yoxdur… Nə rok, nə də digər sənət sahələrinə dair…

Biz istərdik ki, ölkədə əhalinin heç olmasa böyük əksəriyyətinin sosial vəziyyəti yaxşı olsun, Mədəniyyət Nazirliyi təşəbbüslərdə bulunsun, ən əsası, toyxana təfəkkürü cəmiyyətin zehniyyətindən uzaqlaşsın və rok daha da inkişaf etsin.

 

 

 

ƏDƏBİ MÜHİT
0

İNTERDİSİPLİNAR SÖHBƏT

 

e s s e 

 

 

Bu gün təsadüfən Ədəbiyyat Qəzetində dərc olunmuş bir yazıya rast gəldim, Kamal Abdullanın hələ çıxmamış romanı müzakirə olunurdu, Qismət, Elnarə Akimova, fəlsəfə doktoru Nərgiz və yazıçı Vaqif Nəsib əsərin məziyyətləri haqqında öz fikirlərini yazmışdı. Fikirlərinə, savadına hörmət etdiyim Qismət Rüstəmovun qeydlərini gözdən keçirməyə başladım, bu gənc yazarımızın qələmindən çıxan bütün yazıları oxumağa çalışıram, çünki onun qısa yazıları bir mənada məni qalın kitabları oxumaqdan xilas edir. Bu müzakirələrdəki bir cümləsi diqqətimi cəlb etdi, Kamal Abdulla haqqında belə bir ifadə işlətmişdi: “İnterdisiplinar eranın yazıçısı Kamal Abdulla”… Cəmi bir həftə əvvəl Seymur Baycan haqqında yazdığı “Seymur nə üçün qışqırır” yazısı yadıma düşdü və bir az xəyala daldım. Müzakirədə iştirak edən digər adamların yazılarını oxumadım, artıq söhbətin hansı ruhda gedəcəyi məlum idi. (Vaqif Nəsibin “interdisiplinar” söhbətlərə nə dəxli var və Qismət belə ciddi mətləbləri nə üçün onunla müzakirə etsin ki? Vaqif Nəsib öz təriflərində yerli sabundan istifadə edir, buna əmin olmaqdan ötrü məqaləsni tapıb özünüz oxuya bilərsiniz.)

Birincisi, Kamal Abdullaya “İnterdisiplinar eranın yazıçısı” və Seymura “nə üçün qışqırır” deməkdən asan heç nə yoxdur indiki halda, çətin olan şey Seymur Baycana “İnterdisiplinar eranın yazıçısı” deməkdir – ən azı on cür yozula bilən bu söz birləşməsini Seymura aid etməkdən ötrü illah ki bir səbəb tapa bilərik. Qismətdən, ədəbi prosesimizin ulduzundan, yeganə intellektualından gözlədiyimiz budur və bu ola bilər, lakin Qismət bunu demir. İkincisi, kim bilməsə də Qismət yaxşı bilir ki, interdisiplinar əsərin yazılması üçün ən azından interdisiplinar oxucu kütləsi olmalıdır, yetişməlidir və ya yetişdirilməlidir. Halbuki, bizdə nəinki interdisiplinar, heç disiplinar oxucu kütləsi də yoxdur. Və ya yoxa bərabərdir. Yazan, özünü ədəbiyyata həsr edən insan üçün bu bir faciədir. Məsələn, Seymur üçün bu bir faciədir. Bilirəm, deyəcəksiniz, internet var, bizim oxucu olmasın, başqa oxucu olsun, və bunun üçün də yazıçı interdisiplinar olmalıdır… Lakin, Azərbaycan ədəbi prosesi ölüb, bunu belə bilmək lazımdır. Ən pisi və ən faciəlisi bu ölümün özü deyil, bu ölümlə hər kəsin barışmasıdır, hər kəsin, yəni bütün ədəbiyyat adamlarının, yazarların, istedadı olanların və olmayanların. Təqribən belə bir psixoloji alt yapısı var bu barışmışlığın: “ölülər səltənətində ortabab yazarlar öz cılız varlıqlarıyla boy göstərə bilirlər”. Demək, ədəbiyyat nə qədər ölü olsa Azərbaycan yazıçısına bir o qədər sərf edəcək.

Prosesin ölməsindən narahat olan, səsini çıxaran, üsyan edən insanlar da var. “İnsanlar” dedim, hələlik tək bir insan var, o da Seymur Baycan. Yaramaz uşaq kimi ədəbiyyat küçəsinə girib şüşələri sındıran, yatanları yuxudan bidar edən, yetdiyinə yetib, yetmədiyinə də xəbərdarlıq edən, dəmir yumruq göstərən, bəzi adamlarla “ayrıca haqq-hesab çürüdən”, “yaxın günlərdə necə lazımdırsa cavabını alacaq” deyən Seymur Baycan. “Bir hekayəmi Orxan Pamukun üstünə atsam altında qalıb xıncım-xıncım olar” deyən son nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının ən güclü siması, ziddiyyətlərlə və mübahisələrlə dolu olan bir qələm adamı. Prosesin canlı olmasında maraqlı olan hələlik təkcə o var, çünki gerçəkdən güclüdür. Güclü olduğundandır yəqin ki güclülərin arasında güclü olmaq istəyir, ölüşkəmiş qələmlərin arasında deyil. 

“İnadkarın ram edilməsi” filmində olduğu kimi, hər kəs Seymuru ağıllandırmağa çalışır. Zatən, yaradıcı adamın özəlliyi budur, standart düşünməməli, barışmamalı, aykırı olmalıdır. Yaxşı yazıçı özünə qədər yazılmış nə varsa hamısını inkar etməlidir. Əks halda ütülənmiş, ətrafına da süni çiçəklər əkilmiş ədəbiyyat parkında hər şey, Azərbaycan ədəbiyyatında olduğu kimi, ölümə məhkumdur.

Ədəbiyyat ölüb, onu yerdən götürmək lazımdır, bir nəfər qalxıb hay-küy salacaq, amandır qoymayın deyəcək, amma bizim öz dostlarımız, içimizdən biriləri birinci sırada o səs salanın başından basacaq, sənin nəsrin yaxşıdır, publisistikan isə köhnəlib, başqa bir dostumuz da o tərəfdən, yox, sənin nəsrin də bir şey deyil deyəcək, son nəticədə, ədəbiyyatı öldürən o kaftarlar güruhuna xidmət etdiklərinin heç fərqində də olmayacaqlar. Bəlkə Seymurun olmamasında onlar da maraqlıdır, axı necə olur, bir nəfər, içimizdən biri heç bir sistemə tabe olmadan yaşaya bilir, xaricdə oturub bura ehkam kəsir, öz azad ruhuna xəyanət eləmir, pul dalınca qaçmır, şəxsi həyatını bu mənasız işə, ədəbiyyat işinə qurban verir. Tam yazıçı həyatı yaşayan yeganə adam olur və “boşboğazlıq etmək” haqqını da özündə saxlaya bilir. Məncə bu axırıncı çox önəmlidir, hər bir insan (hər bir yazıçı), boşboğazlıq etmək haqqını özündə saxlamalıdır. Sistemin qalstukunu boynuna keçirməməlidir, yoxsa bu sistem səni elə o qalstukundan tutub sürütləycək. Yeri gəlmişkən, bu Qismətin sözləridir: “Seymurun ürəyi istəyən qədər boşboğazlıq etmək haqqı varsa, mənim də ürəyim istəyən qədər tərif yazmaq haqqım var”. Yaxşı sözdür, amma bir amması var. Boşboğazlıq edən sabah boşboğazlıq etməyə bilər, səhvini başa düşər və düzəldər, ancaq “tərif yazan” nalayiq bir ad qazanar və bu adı üzərindən silə bilməz heç zaman. 

Şərti olaraq “Seymur Baycan davası” adlandırdığım polemikalar ədəbiyyat tariximiz üçün açar mahiyyəti daşıya bilər. Bu polemikalar Qismətin cavabı (“Seymur Nə üçün qışqırır” – yeri gəlmişkən, bu yazı yaxşı dil materialıdır) mərhələsində diqqətimi çəkməyə başladı və Seymurun nə cavab verəcəyini maraqla gözləməyə başladım. Bu cavab gecikmədi və hesab edirəm ki, ədəbi prosesimiz üçün vazkeçilməz bir təsbiti özündə əks etdirdi. Qismətin illərlə dolayı və birbaşa yolla əsaslandırmağa çalışdığı “yazıçının, sənətkarın şəxsiyyətini yaradıcılığından kənarda tutmaq lazımdır” tezisini, yumşaq desək, tərksilah etdi, milli ədəbiyyatımızın ortadan qopmuş şahmat taxtasında öz rəqibinə mat qoydu, partiya tamamlandı. Bilirəm, yenə “hər şeyi ağ-qara görmək, bolşevizm” ittihamları pırtıldayacaq, lakin bəri başdan deyim ki, hər şeyi ağ qara görməmək bütün rəngləri qarışdırmaq demək olmadığı kimi, bolşevik olmamaq da yaramazlıqlarla barışmaq anlamına gəlməməlidir.

 Bir az da dərindən baxanda bu polemikanı Yazıçılar Birliyi ilə Azad Yazarlar Ocağı arasındakı davanın yeni mərhələyə keçməsi kimi qiymətləndirmək olar. Başqa cür ifadə etsək, Sovet Yazıçısı statusunu yeni redaksiyada təqdim edənlərlə, hakimiyyətin yanında olub eyni zamanda sokak insanının həyatından romanlar yazmağın mümkünlüyünə inanan, dolayısıyla bir əli daim hakimiyyətin kaskası üzərində olan yazıçılarla, heç bir rəsmi struktura daxil olmayan, yaradıcılığa karyera vasitəsi kimi baxmayan, hakimiyyətin yanında olmayan və onu tənqid etmək haqqını özündə saxlayan, hür yazıçı iradəsini hər şeydən üstün tutan, aykırı düşüncəli (aykırı olmaq düşüncənin təbii halıdır, onun əsas xassəsidir), nonkonformist yazarların (İndiki durumda tək bir yazarın – Seymurun) qarşı-qarşıya gəlməsi kimi dəyərləndirmək olar. Savaş meydanında tək qalmış Seymuru əsl qəhrəmana bənzətmək olar; Seymur bu polemikada kimsənin xoşuna gəlmək, kimsədən sağol almaq, dolayısıyla kimlərisə haqlı çıxartmaq məqsədi güdmürdü, yalnız öz ideallarına arxalanırdı, ola bilsin bəzi məqamlarda barıtı çox qoyurdu, lakin, şəxsən mən onunla söz güləşdirənlər haqqında eyni sözləri deməkdə çətinlik çəkirəm.

Polemikaların haradan başladığını və qarşılıqlı neçə yazı yazıldığını bilmirəm, səhv etmirəmsə mübahisələr Seymurun Orxan Pamuku və ya Salman Rüşdünü bəyənmədiyini ifadə edən hansısa bir cümləsindən başlamış ola bilər. Şəxsən mənim üçün Orxan Pamuk böyük yazıçıdır və ondan öyrəniləsi çox şey var. Əslində Orxan Pamuk fenomeni vaxtilə Nazim Hikmətin Azərbaycan ədəbiyyatına göstərdiyi təsir kimi hərəkətverici özəllik daşıyır. Digər tərəfdən (baxanda görürsən ki), Orxan Pamukun varlığı bizim pamuk içərisində bəslənən, nazbalışlı yazarlarımıza əməlli başlı təkan verib, bir anlamda laboratuvar yazarı olmağın mümkünlüyünə inandırıb, həvəsə gətirib. Bir az da Seymurun dedikləriylə empati qurmaq, Orxan Pamuka və ya Rüşdüyə Seymurun gözüylə baxmaq pis olmazdı düşünürəm. Dünya yazarlarına xalis monet kimi baxıb əyər-əksiyini görməmək gerçək yazıçı duruşu deyil məncə. Başqa ölkələrin yazarlarının öz məsələsi var, Azərbaycan yazarının öz məsələsi. Əlbəttə, interdisiplinar yazarlara və şairlərə aid deyil bu söz.

Ədəbiyyat nədir sualına cavab vermək pendirə tikiş vurmaq kimi bir şey olsa da çox məşhur yazıçılar ona çeşidli təriflər verib, ciddi ciddi yazıçılar qollarını çırmalayıb onun olmayan kənarlarına sərhəd dirəkləri basdırmağı özlərinə borc bilib. Nəticədə dünya üzrə genəl bir ədəbiyyat kuramı ortaya çıxıb. Bununla yanaşı olaraq da hər bir milli ədəbiyyatın öz məsələsi var, yazan yaradan insanlar, qələm adamları nə qədər dönüb dolaşsalar da bu “öz məsələsi”ndən aralana bilmirlər, ilan sümüyü kimi boğazlarında ilişib qalır, onu tüpürmədən və ya udmadan yollarına davam etmək müşkülə dönür. Bizim ədəbiyyatın öz məsələsini təşhis etməyə çalışacam. Əvvəla onu deyim ki, bir milli ədəbiyyatın öz məsələsinin olması hərəkətverici amildir. Əgər yoxdursa, demək o yoxa bərabərdir, hansısa daha güclü ədəbiyyat paytaxtının kopyası və ya kölgəsidir. Bizim ədəbiyyatda da bu tendensiya var, guya hardasa bir ədəbiyyat adası var və məqsəd oraya çatmaq, lövbərini həmin yerə sallamaqdır, guya ədəbiyyat adlı bir cənnət yumurtası var və Azərbaycan yazarının da məqsədi o yumurtaya çatmaq, onu mayalandırmaqdır. (Çox zaman bizim yazarlar ortaya gözəl dil materialı qoymaqla bu yumurtanı mayalandırmağa çalışırlar, bu zaman ədəbiyyatın “dil vurmaq” hadisəsi olmadığını, dilbaziliklə ədəbiyyatı mayalandıra bilməyəcəklərini unudurlar). Gəlirəm bizim ədəbiyyatın öz məsələsinə. Lafı uzatmadan deyim, bu, tarixən şəkillənmiş və “saray ədəbiyyatı” namı verilmiş həmin o ədəbiyyatdır ki, ta Nizamidən üzübəri Azərbaycan yazarını təqib etməkdə, onun qara qayğusuna çevrilməkdə, yediyinə içdiyinə haram qatmaqdadır. Həm azad olmaq, bağımsız şair ruhunu daşımaq həm də eyni zamanda hakimiyyətdən axça almaq – biri birini kəsən bu iki yol ayrıcında Azərbaycan yazarının edam kötüyü qurulub, şəxsiyyəti, taleyi, müqəddəratı, hər şeyi bu keçişmə nöqtəsində masaya yatırılıb. Azərbaycan yazarı həm ülviyyət sferalarında dolaşmalı, həm də hakimin, despotun ətəyindən bərk-bərk yapışmalı, həm cəsarət nümayiş etdirməli və həm də bərayi-ehtiyat özünün mütilik maskasını çənəsinin altında tutmalıdır. Bu çəlişkili duruma uyğun əlüstü özünün fəlsəfəsini də gəlişdirməlidir, təqribən belə: “Yazıçının, sənətkarın şəxsiyyətini yaradıcılığından kənarda tutmaq lazımdır”.

Bəli, Seymur Baycan adı ətrafında ədəbi polemikalar uzun sürdü. Çox “tutarlı” dəlillərlə Seymurun mənəvi ölüm-qalım məsələsi həll olunurdu, son yumşaq, intellektual zərbəni Qismət vurdu, rəqib susduruldu. Lakin son anda Seymur ona hücum edən yarımmüstəqil yazarların qapısına qələbə qolunu vura bildi: “İllər əvvəl Lermontovun “Qafqaz” şeirini facebookda, səhifəmdə paylaşmışdım. Bir aktivist yazmışdı ki, belə bir şeiri Fikrət Qoca yazsaydı şeiri lağa qoyardın. Bədii təfəkkürü axsayan həmin aktivistə dedim ki, əvvala Fikrət Qoca belə bir şeiri çətin yaza bilər. İkincisi, Siyavuş Novruzov durub demokratiyadan, insan azadlığından danışsa, bu sənə necə təsir edər? Yəni, biz Lermontovun “Qafqaz” şeirini oxuyarkən, həm də əlavə olaraq ona görə təsirlənirik ki, Leromontovun əzablı bioqrafiyasını xatırlayırıq. Bizim məmur yazıçılardan biri müsahibələrindən birində Tomas Vulfu dostum adlandırmışdı. Otuz il məmur kreslosundan yapışasan, istedadın olmadığı halda özünü zorla ədəbiyyata pərçim edəsən və durub otuz doqquz yaşında ölmüş, sözün həqiqi mənasında bədbəxt bir adamı dostum adlandırasan. Hər şeyin bir sərhədi olmalıdır. Ay məmur yazıçı, axı sən heç Tomas Vulfun iztirablarını hiss etmək iqtidarında deyilsən. Sən necə durub onu dostum adlandırırsan? Burada Belinskinin çox sevdiyim bir sözünü növbəti dəfə tirajlamalı olacam. Belinski deyirdi ki, İsa peyğəmbər iztirabları ilə öz həqiqətlərini möhürləmiş oldu. Dəqiq, sərrast fikirdir. Bəli, İsa peyğəmbərin iztirabları olmasaydı, onun həqiqətləri bu qədər cəlbedci, bu qədər təsirli, bu qədər uzun ömürlü olmayacaqdı.” 

Çoxdan yazılmalı yazıydı. Düzdür, vəziyyət dəyişməyəcək, hakimiyyətin qucağında oturan, əl altından Yazıçılar Birliyinə üzv olan quzubala yazarlar yenə öz yollarına davam edəcəklər. Amma həqiqət bilinəcək, Seymurun bu yazısını 10 il, 20 il sonra da kimlərsə onların qarşısına qoyacaq. Bu polemikalarda Azərbaycanda azad yazıçı sözü bir daha parladı, bıçaqlandısa da amma yıxılmadı, mühəndis Seymurun hiperboloidinin amansız həqiqət şüası onları dəlib keçdi.

     

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Şəhla Nihan

Qönçələr hər zaman azad

Talada, günbəzi və dirəkləri qızıl suyuna çəkilmiş ağ çadırın qarşısında görüşürlər. Gümüş toqqalı, mərcan sinəbəndli, qara şivə saçlarının şəlaləsi kürəyinə tökülən bir gözəl şehli otların tərini uzun ağ donunun güləbətinli ətəkləri ilə silərək müsafiri qarşılamağa çıxır. Gələn beli bükülü, ovurdları batıq, gözləri çuxurda, əsalı bir qocadır. Xanım ona qıyqacı nəzər salıb pərişan-pərişan dillənir:

– Gedəndə cavan yaşlım, qayıdanda əli əsalım. Hüznüm mənim, səni itirməkçün göndərmişdim. Gedər-gəlməzə qayıdar cığır atanım. – bu sözlərlə qürurlu qamətini əymədən hissiz barmaqlarını qocanın pırtlaşıq saçına keçirib soyuq dodaqlarını gün yandırmış sifətinə toxundurmaqla  onu salamlayır. Xəfifcə öpüşdən hallanmayan qoca ona zənnlə baxıb soruşur:

– Sən nədən qocalmadın?

– Mən “yox” yerinə “hə”,  “hə” yerinə  “yox” dedim. Zamanı bezdirdim. O bu talaya istirahətə, əylənməyə gəlir,  işləməyə yox. Ona başa saldım ki, tələsmək mənasız şeydir və mənim vaxtım boldur, imkan tapacam qocalmağa da. Hələ ki, həyat mənimdir.

– Buna necə nail ola bildin?

– Mən azadam.

– Mən ki, səni dərdli qoyub getmişdim, özündə deyildin..

– Qulaq as – udu əlinə alıb dindirir.

Dərd güldürər məni,

Dərd ovudar məni..

Qoca heyranlıqla onu süzür.

– Kədərin yarasının mayasını tapmışam. Ora duz basıb göyüm-göyüm göynətdim onu. – qara zülfünü üzündən kənarlaşdırıb başı ilə qocanın əllərinə işarə edir –  Əllərin əsir..

– Mən qocalmışam. – bir az da büzüşüb əlavə edir – Mənə soyuqdu. Canlardakı üşünü əllərin titrəyişidir çıxaran..

Onlar yaşıl talada dayansalar da çadırın dövrəsi bom-boş idi. Qoca ətrafa nəzər fırlayıb sorur:

– Çadırımız gül-çiçəyin içində batmışdı. Dörd yanı ağac pöhrəsiydi, öz əlimlə əkmişdim. Qayğısız günlərimizin, atəşli sevgimizin şahidiydilər. Hanı onlar? .. gözə dəymirlər..

– Onlarmı? – qadın acı-acı gülür – Onlar… onlar canımda, qanımda. Onlar təzətər və gözəl idilər. Azad və xürrəm.  Mənsə tənha və dərdli. Hələ üstəlik bu qocalıq deyilən xain də hər açılan sabah qonağım idi, əl çəkmirdi məndən. Sənin gül-çiçəyindən iksir düzəltdim, axı sən can yağınla bəsləmişdin onları. Beləcə sən getmişkən də mənə  kömək oldun, güllərdən aldım səni.

Uzun barmaqlarını udun simlərində gəzdirib oxuyur:

Körpə qönçələrə vay-vay-vay

Asud azadələrə vay-vay-vay..

Qoca fikirli halda çadırın ətrafındakı boyazlığa baxır. Gülləri kökündən qoparılıb yerində çalalar qalmış sahə dişləri tökülmüş cəhəngi xatırladırdı.

– Sən nə etdin bəs? – Qadının sualı onu xəyalından ayırır.

– Torpaq diriltdim. Ağac əkdim, bağ saldım. Mən özümü xərclədim. İndi tükənmişəm mən.

– Və…

– Bir at bağışladılar, alnı imzalı. Murada yetirəndi dedilər, uzağa aparandı. Sevindim. Amma mən bilmirdim ki, o uzaqların sonunda yenə sən olacaqsan, yollar xəyanətkarmış, dolanıb hərlənib  sənin yanına uzanır hamısı.. Budur, yenə  səni tapdım. Uzaqlar gəlib sənə qovuşurmuş…

– Hə, mən yaxının özüyəm.

Qocanın istidən qarsanmış kirpikləri titrəməklə gözünün damla  təsdiq mesajını içəri qovmağa çalışır.

– Özün gəlmədin bura, belə çıxır?

– Özüm gəlmədim, yox. Yol gətirdi. Demək, borcumuz qalıbmış… yoxsa yol belə iş tutmazdı, mən ona inaniram, o heç vaxt səhv etmir.

– Mənim sənə borcum yox.

– Mənim sənə borcum var.

– Nə borc?

– İstin, yanğın mənimlə getmişdi, onları qaytarmam lazım.

Qadın ondan uzaqlaşır, arxası ona yaşıl yumşaq xalının üstdə çöməlib oturur və udu dilləndirir:

– Gedər-gəlməzə bəri cığır atanım..

Yerindən qalxmadan üzünü yana tutub soruşur: 

– Borcunu halal eləyirəm, get. .., könlüm bulantısı, get…

– Yox, sənin də mənə verəcəklərin var.

– Mənim sənə verəcəyim yox.

– Mənm qönçələrim.., qaytar onları özümə – deyib iti addımlarla qadına yaxınlaşır.

 

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Cyriel Byussenin “Bibilər” romanı

 

Flamand ədəbiyyatının klassiki Cyriel Byussenin “Bibilər” romanı Azərbaycan dilində nəşr olunub

Flamand ədəbiyyatının ən tanınmış simalarından Siriel Busse ( 1859-Qent-1932 Afsne) Belçika ədəbiyyatında 20-ci əsrə damğasını vurmuş sənətkarlardandır. Flamand naturalist ədəbiyatının ən görkəmli nümayəndələrindən olan Bussenin hekayələri, dram əsərləri və romanları dünyanın bir çox dillərinə tərcümə edilsə də dilimizə ilk dəfə tərcümə edilib. Ədibin “ Bibilər” əsəri Anar Rəhimovun tərcüməsində Alatoran nəşriyyatında yenicə işıq üzü görüb.

Dövrün digər varlı flamand ailələrin övladları kimi fransızca təhsil alsa da, onu sevdirən və xüsusi edən özünü flamand dilinin qorunmasına həsr etməsi, əsərlərini əsasən flamand dilində yazması olub. Bununla da ədib hər bir Belçikalının qəlbində vətənsevər və millətsevər biri olaraq taxt qurmuşdur.  Yaradıcılığa ilk başladığı illərdə müasiri, holland ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən Luis Kouperslə yaxın münasibət qurmuşdur və bu əlqələr nəticəsində yazarın ilk kitabı doğma vətənində deyil, məhz Hollandiyada nəşr edilmişdir.

Bussenin ilk əsəri olan “ Het recht van den sterkeste” ( 1893- Ən güclünün haqqı) onun realist yazar olaraq geniş imkanlarını göstərir, Emile Zola, Kamile Lemonie ə Gi de Mopassan kimi böyük realist yazarlardan təsirləndiyini əyani biruzə verir.

Roman və hekayələrdən savayı Buyse dram əsərləri ilə də yetərincə şöhrət qazanmışdır. “ Het gezin Van Paemel” adlı əsərində misal üçün ədib təzyiqlərə məruz qalan, sıxılan kəndlilərdən bəhs edirsə, daha sonra yazdığı “Bibilər” və İctimai cəza” adlı romanlarında əsasən çərçivəyə salınmış, müəyyən qaydalarla idarə edilən insanların ifşası ilə çox uğur qazanır.

Ədib ümumən usta psixoloji portret təsvir etməyi ilə müasirləri arasında seçilmişdir.

Alatoran nəşriyyatının Buysenin Azərbaycan oxucularına təqdim etdiyi “ Bibilər” əsəri burjua həyat tərzi keçirdən insanların həyatındakı imkansız sevgi, güc nümayişi, pul və xəyanət haqqındadır.

“Bibilər”  20-ci əsrin əvvələrində Belçikada yaşayan kiçik burjua ailəsinin faciəsi haqqındadır. Dufor ailəsində hər şey, tamamilə hər şey güclü, hökmran, hikkəli Klemens bibi, Estella bibi və Viktoir bibinin ətrafında dövr edir. Onlar ailəni zənginlikləri və daha çox mühavizəkar dini etiqadlara söykənən mənəvi keyfiyyətlər qayda-qanunu ilə idarə edir. Ata və oğul Maks daim onların keşiyindədir və qızları Klara, Adriena və Esma da onların sözəbaxan qulluqçusu roluna hazırlanır. Psixoloji portret çəkmək ustası olan müəllif bugünün oxucusu üçün xeyli dərəcədə maraqlı və aktual olan mövzulara toxunur, təzyiq, qayda-qanunların, çərçivələrin və sevginin mübarizəsini usta bir qələmlə oxuculara çatdırır.

Ümid edirik ki, Alatoran nəşriyyatının oxuculara təqdim etdiyi Belçika klassik ədəbiyyatının şah əsərlərindən hesab edilən “ Bibilər” sevilərək və dəyər verilərək oxunacaq.

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Multatulinin “Maks Havelaar” kitabı haqqında

 

Multatuli (Latınca: Çox əziyyət çəkən) olan böyük Holland yazarı Edvard Douves Dekker 1820-ci ildə Amsterdam şəhərində anadan olmuşdur. Hollandiya klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Multatuli radikal ideyaları, təravətli düşüncələri və Holland müstəmləkə siyasətinə qarşı açıq-aşkar müxalif mövqeyi və bu mövqeni çəkinmədən ifadə etməsi ilə məşhurdur. 19-cu əsr Holland ədəbiyyatında dəbi müəyyənləşdirən Multatuli Holland hökümətində müxtəlif yüksək postlar da tutmuşdur. 1856-cı ilədək Holland hökümətində çalışan Multatuli həmin il ölkənin İndoneziyadakı baş konsulunun müavini vəzifəsindən istefa vermişdir. Səbəb isə yerli əhalini təzyiqlərdən, soyğunçuluqdan, cüzi əmək qarşılıqğında işləməkdən qorumaq istiqamətində səylərinin Holland höküməti tərəfindən dəstəklənməməsi olmuşdur. Postundan istefa verən yazıçı-siyasətçi Avropaya dönmüşdür.

Dahi Holland yazarı Multatuliyə dunya şöhrətini  Maks Havelaar ( 1860) romanı gətirmişdir. Qismən avtobiaqrofik hesab edilən Maks Hevelaar Holland istismarçıların ölkənin müstəmləkəsi olan İndoneziyada törətdiyi qanunsuz əməlləri, acı müstəmləkə sonluqlarını, ölkənin təbii sərvətlərinin vəhşicəsinə tarmar edilməsini təsvir edir. Ədib əsəri elə bir quruluşda yazmışdır ki, o, həm İndoneziyada, Yava adasında ədalətin bərqərar olunması üçün çağırışlar edir, həm də Holland orta sinif mentallığını amansızca və ustaca ifşa edir. Bu danışıq tərzi, bu yumor, yazıçının istifadə etdiyi satirik tərz həmin dövrdə Holland ədəbiyyatında heç də geniş tətbiq edilmirdi. Yazıçı bununla dövrünü xeyli qabaqlamış bununla da Holland ədəbiyyatında uzun müddət en vacib hadisə hesab edilən və müzakirə edilən əsər yaratmışdır.

Maks Havelaar- Holland hökümətinin İndoneziyanın Yava adasında təmsilçisi, gələcək vəd edən və hörmət sahibi olan baş qəhrəman qarşısına inanılmaz görünən, icrası demək olar qeyri-mümkün vəzifə qoyub. Holland müstəmləkəçilik siyasətəinə qarşı gəlməli, əzilən, pulu, malı, canı, əmlakı talan olunan yerli əhalini müdafiə etmək eyni zamanda Amsterdamla da münasibətləri korlamamaq, kralın gözündə nüfuzdan düşüb vəzifəni itirməmək onun başlıca həyat prinsipləridir.

Dünya ədəbiyyatı tarixində müstəmləkəçilik əleyhinə yazılmış ən qüvvətli əsərlərdən hesab edilən “Maks Havelaar” çap olunduğunda müəllif müəllif Holland hökümətində tutduğu yüksək vəzifədən qovulmuş, ona qarşı təzyiqlər, represiyalar başlamışdı. Ilk illərdə əsərin satışını heç bir kitabxana açıq şəkildə həyata keçirə bilmirdi.

Lakin əlahəzrət zaman hər dəfə olduğu kimi doğru qiymətini vermiş və illər sonra kitab Holland ədəbiyyatında laiq olduğu zirvəyə, şah əsəri statusuna yüksəlmişdir.

Multatulinin “Maks Havelaar” əsəri dünyanın 22 dilinə tərcümə edilsə də, müəllif Azərbaycanlı oxucularla ilk dəfə görüşür.

Ümid edirik ki, dostluq, ikiüzlülük, xəyanət, cəsarət, qorxmazlıq, müstəmləkə dövrünün amansız həyat tərzindən bəhs edən “Maks Havelaar” Azərbaycan oxucuları tərəfindən də laiq olduğu qiyməti alacaqdır.