Öz həqiqətin

(povest)

davamı

Snejana Moskvaya getdi. Marina isə körpə uşaqla qaldı. Həftədə iki dəfə də Rüstəmlə görüşürdü.
Marinanın Alyanı sevməsini demək — heçnə deməməkdir. O, uşağı ilahiləşdirirdi. Balaca qız eynən atası kimi qarayağız, dümdüz kəsilmiş iri qaragöz idi. Gözlərinin ucu nə aşağı, nə də yuxarı, ikonalardakıtək dümdüzdür. Burnu düz, ağzı isə pişik balası ağzıdır. Snejananın ağzıdır. Ola bilsin, Oleq gözəldir. O vaxt nifrət hissi Marinanı elə bürümüşdü ki, oğlana heç düzəməlli baxmamışdır. O isə, yəqin, gözəl və kövrəkdir.
Snejana Oleqi atandan sonra Marina indi ona qarşı daha mülayim idi, ancaq görmək istəmirdi. Niyə də görməlidir? Uşağı da göstərmək istəmirdi. O, Aleçkayla heçkəslə paylaşmaq istəmirdi. Doğmaca atasıyla da. Düzünü desək, Oleq də heç israr etmirdi. Ot yeyən heyvan, özündən daha böyük heyvandan, məsələn, vəhşi öküzdən, qorxduğutək, Oleq də Marinadan qorxurdu. Yeməsə də, tapdalayıb keçər.
Hamilə Snejanaya yağdırdığı qarğışları yada salanda, Marina utanıb dəhşətə gəlirdi. Bəs Tanrı eşitsəydi? Şükür, allah səfeh dualara baş qoşmur. O, bu duaları qulaqardına verir. Səfeh nənəni bağışlayıbdır.
Aleçka böyüyür, inkişaf edir, hər ay yeni bir şey bacarırdı: “nənə”, “ver” deyirdi, əl çalırdı.

Payız gəldi, məktəb başladı. Aleçkanı körpələr evinə verməli oldular. Sonra uşaq bağçasına. Hərşey otuz il bundan öncə olduğutək yenidən başladı. Həyatın əvvəlindəkitək eyni kasıblıq da.
Rüstəm kömək etmirdi. Hardan edərdi? Qohum-əqrəbadan gələn natürmortlar ailəyə daşındı. O, iki ev saxlaya bilmirdi. Səkkiz martda dəvə yunundan hazırlanmış yaşıl, qara və qırmızı damalı şərf bağışladı. Tünd, gözəl bir şərf. Rüstəmdən pay bircə bu oldu. Marina heç bir pay-puş da ummurdu. Rüstəm onun həyatına yaraşıq və məna vermək üçün gəlibdir. Onun rolu-işi budur. Marina özünü yalnız Rüstəmin yanında vəhşi öküz kimi aparmırdı. Onun yanında göyərçinə dönürdü. Rüstəmin Marinagildə keçirdiyi iki gün bütün həftəni tarazlayıb işığa bürüyürdü.
Düzdür, kişilər var, dərk də edir, pul da qazanır, evlənirlər də. Amma başqalarının kişiləri.

Saşadan məktub gəldi. Oğlu olub. Adını Maksim qoyublar. İndi oğlanların hamısı ya Denisdir, ya da Maksim. Yermolay adlı bircə adam da yoxdur. Təkcə Soljenisində var.
Snejana yaxşı bir olana ərə gedib, adı Oleqdir. Yenə Oleq. Rusdur, əlləri qızıldır, avtomexanik işləyir.
Marina gözlərini məktubdan çəkdi. Avtomexanik də professor deyil. Fəhlə sinfidir. Saşa bazarda tərəvəz satır. Uşaqlarının həyatı samballı olmadı ki, olmadı.
Ən maraqlısı isə — Snejana Alyanı soruşmurdu: necədir, ölübmü-qalıbmı, nəcə dolanırsız? Snejana, Alya ilə birlikdə öz keçmiş həyatını kəsib atmışdı, çünki Alya da onun keçmiş həyatının bir hissəsi idi. Belə-belə işlər…
Marina, nənəsindən başqa heçkəsə gərək olmayan balaca nəvəsinə çox acıdı. Amma heçnə olmaz… Nənəsinin canı sağ olsun. Nənəsi ölməyib ki…

Səhər tez qalxırdılar. Marina məktəbə, Aleçka bağçaya gedirdi.
Birinci Marina qalxırdı. Nəvəsi, əllərini yanağının altına qoyub şirin-şirin yatırdı. Adamın oyatmağa ürəyi gəlmirdi. Marina işığı yandırırdı. Aleçkanın göz qapaqları qımıldayırdı. İşıq siqnalı onu dərin yuxudan dartıb çıxarırdı.
Sonra Marina otaqda o tərəf-bu tərəfə gedir, döşəmə cırıldayır, servantdakı qab-qacaq yavaşca cingildəyirdi. Bu səs siqnalları Aleçkanı dərin yuxudan çəkib çıxardırdı. Nəhayət, o, gözlərini açırdı. Biraz ağlayırdı. Yuxusu gəlirdi. Böyüməkdə olan orqanizm yatmaq istəyir. Ancaq qalxmaq lazımdır. Bu lənətə gəlmiş “lazımdır” sözü. İstəmirsən, amma lazımdır. Soruşan gərəkdir: kimə lazımdır?…
Rüstəm də Aleçkanı sevirdi, ayağında yelləyir, türkcə mahnı oxuyurdu. Marinanın ürəyi düşürdü: birdən uşağı əlindən salar. Yanında durub nəzarət edirdi.
Rüstəm gülməli oxuyurdu. Marina mahnının sözlərini anlamırdı. Alya sevinirdi. Marina rahat-rahat gülümsəyirdi. Müqəddəs ailə.
Adama elə gəlirdi, həmişə belə olacaq. Ancaq heçnə həmişə olmur. Qonşu qarı dediyi kimi: “Nə qədər təmizləsən də, kirlənəcək, nə qədər içsən də, yenə suzacaqsan…”

Perestroyka gəldi. Sumqayıt hadisələri baş verdi.
Çuşkalar — rayondan gəlmiş azərbaycanlıları belə adlandırırdılar — bulanıq çaylartək şəhərə axışdılar. Erməniləri qırırdılar. Çuşkalar mənzil idarəsinə gedir, sakinlərin siyahısını götürür, erməniləri seçib onların ünvanlarına yollanırdılar. Ölüm evə gəlirdi.
Belə şey 1915-ci ildən, türklərin erməniləri qeyri-insani amansızlıqla öldürdükləri zamandan bəri yox idi. Yetmiş ildən sonra hər şey təkrarlandı. Çuşkalar, ermənilərin arxasınca qaçır, onlarınsa günahları sadəcə erməni olmaları idi. Ermənilər bacardıqları qədər özlərini müdafiə edirdilər. Qarabağ, Qarabağ — bu söz, dağdan yuvarlanan daş kimi bütün ölkəni coşdurub-daşdırmışdı.
Azərbaycanlılar Qarabağı öz torpaqları sayırdı, çünki o, coğrafi olaraq Azərbaycanın ərazisində yerləşirdi. Ermənilər Qarabağı özününkü sayırdı, çünki əsrlər boyu bu torpağı şumlayıb becərmiş, orda məskan salıb yaşamışdılar.
Hər şeyi olduğu kimi saxlamaq da olardı, qoy hər kəs özününkü saysın. Nə fərqi var? Dostluq içində yaşayırlar, vəssalam… Lakin dostluğu nifrət əvəzlədi.
Nifrət — sevgitək məşum duyğudur, ancaq mənfilik işarəsiylə. Nifrət —epidemiyadır. Bütün məkanı əhatə edir və heçbir sərhəd tanımır. Ermənilərdən ruslara keçdilər. Kafirlər müsəlman torpaqlarını tərk etməlidirlər. Azərbaycan azərbaycanlılar üçündür. Bütün başqalar öz yurdlarına getsin. Bu millətçilik mərəzi məktəbə də gəlib çıxdı. Məktəb müdiri-azərbaycanlı ağzını toyuq dalı kimi büzüb bir xeyli susurdu. Uşaqlar səbəbsiz-filansız dalaşırdılar.
Marina özünü nədəsə günahkar hiss edirdi. O, avtobusda getməkdən qorxurdu, dükana girməyə qorxurdu. Ətrafdakı baxışlarda ondan iyrəndikləri oxunurdu. Ona qarşı kobud davranırdılar. Yönələn təhqirlərdən ən yumşağı “rus cələbi” olardı. Bir gün iki üfünət qoxan gənc oğlan, Marinanı həyətin bir küncünə çəkib kərpic parçasıyla başına vurdular. Zərbə düz yox, sürüşən kimi olduğundan başının dərisi soyuldu. Qan elə fışqırdı, sanki, qoyun başı kəsilmişdi. Marina var gücü ilə çığırmağa başladı. Çuşkalar qadının çantasını qapıb qaçdılar.
Çantada cəmi beş rubl və dodaq boyası var idi. Zərbə də — hiss edirdi — həyat üçün təhlükəli deyildi. Demək olar, canını yaxşı qurtarmışdı. Lakin Marina səsini kəsmirdi. Durub qışqırır, ağlayırdı — bu qışqırtıda isə hər şey var idi: şəhərin xəyanəti də, Rüstəmin xəyanəti də. Bir də aydınca anlayırdı: artıq heçnəyi dəyişmək mümkün deyil.

Marina çıxıb getmək qərarına gəlir.
Moskvaya. Uşaqlarının yanına. Onun yeri — uşaqlarının yanındadır. Evli Rüstəmin böyründə oturmaqdan nə çıxacaq?..
Rusiyaya. Moskvaya, Moskvaya…

Vidalaşma anı gəldi.
Rüstəm əşyaları yığmağa kömək edirdi, Marokko apelsinlərinin boş qutuları və paltar qurutmaq üçün işlədilən kəndir topası gətirmişdi. Nə qədər olmasa, köməyi dəyirdi.
Səssizcə kitabları, qab-qacağı qabqardılar. Rüstəm işğuzar görsənsə də, məyus idi. Sonra başını qaldırıb soruşdu:
Bəs mən necə olacam?
Marina:
Sən arvadınla yaşayacaqsan, oğlunu böyüdəcəksən.
Rüstəm anladı ki, o hər şeyi bilir. Avam, indiyədək elə bilirdi, Marina büsbütün ona inanır.
Rüstəm başını aşağı saldı. Yalanı davam etmək istəmirdi. Daha doğrusu, istəyirdi, ancaq artıq bu yalanın heç bir mənası yox idi.
Marina soruşdu:
Oğluna nə olub?
Anadangəlmə ürək çatışmazlığı var.
Təhlükəlidir?
Rüstəm:
Onbeş yaşadək yaşayırlar.
İndi neçə yaşı var?
Beş.
Deməli, on ili qalıb. Biri var öz davamçını böyüdəsən, biri də var… Marina bu haqda düşünməyə belə qorxurdu. O, özünü Rüstəmin yerində təsəvvür belə etmək istəmirdi. Yazıq Rüstəm…
Marina soruşdu:
Nə vaxt evlənmisən? Məktəbin yanına gələndə? Ağlayanda?
Hə…
Bəs niyə demədin?
Deyə bilmirdim. Bağışla…
Rüstəm ağlamağa başladı, ancaq əvvəlkitək yox, başqa cür. Adətən o ağlayanda uşaqtək ağlayardı, sanki istəyirdi ağlamağını görüb ona təsəlli versinlər, sakitləşdirsinlər. O — basqı ağlaması idi. İndi isə kişi kimi ağlayırdı. Üzünü gizlədirdi.
Marina:
Səni bağışlayıram. — Onsuz da Rüstəm öz payını almışdı. İndi haqq-hesab çəkməyin yeri deyildi…
Marina onun başını qucaqladı. Rüstəmin saçlarından doğmalıq və xoş qoxu yayılırdı. Ümumi gələcək onları tərk etmişdi, keçmiş isə qalmış və hüceyrələrin hər birinə hopmuşdur. Nə də olmasa, məhəbbət əsl məhəbbətdirsə, insanda əbədi qalır. Xroniki xəstəlik kimi.

Marina Moskvaya əli boş getmirdi. Özünü toparlayıb mənzilini sərfəli qiymətə — altı min dollara — qonşularına satmışdı. O dövr üçün az pul deyildir. Rubla çevirsən — bir neçə milyondur. Hesab elə, milyonçu olmuşdur.
Marina hər şeyi öyrənmişdi: ya oğlunun, ya da qızının evində pasport qeydiyyatına düşə bilərdi. Müvəqqəti yox, daimi. Daimi qeydiyyatda olandan sonra öz ixtisası üzrə işə düzəlmək olar. Müəllimlərə ehtiyac vardır, çünki heçkəs az maaşa işləmək istəmir. Ancaq az pul da — puldur. Marina qənaət etməyin ustasıdır. O, hətta “Fərdin müasir şərtlərdə sağ qalması” adlı dissertasiya da yaza bilərdi.
Gələcək həyat ona belə görünürdü: Saşa arvadı ilə, iki uşaq — Maksim və Alya. Bir də özü — nəslin başçısı, təsərrüfatçısı və uşaqların tərbiyyəçisi. Cavanlar işləyir. Marina evi saxlayır. Hər şey məntiqlidir. Qarşıda — xoşbəxt qocalıq, çünki öz evladlarına xidmətdən daha böyük xoşbəxtlik yoxdur.

* * *

Qırx dəqiqədən sonra qatar yola düşürdü. Qutular, bağlamalar yerləşsin deyə, bütöv bir kupe alınmışdı. Yola salan Rüstəm idi. Ondan başqa kim olacaq?..
Marina vağzaldan Moskvaya zəng elədi. Moskva kodunu və Saşanın telefonunu yığdı.
Gənc yastı səs:
Alo. — Marina anladı, bu — arvadı Lüdkadır.
Marina qışqırdı:
Saşanı olar?
Marina texnikaya o qədər də bel bağlamırdı, səs yaxşı gəlsin deyə, qışqırırdı.
Evdə yoxdur. Kim soruşur?
Marina İvanovna. Anası.
Lüdka cansıxıcı səslə reaksiya verdi:
Hə… Nədir?
Saşaya çatdırın, gəlirəm. Sabah yox birisi gün səhər saat yeddidə məni qarşılasın, Bakı-Moskva qatarı, dördüncü vaqon, onaltıncı yer…
Marina gözləyirdi ki, Lüdka qələm götürüb hər şeyi yazacaq: qatarın gəlmə vaxtını, vaqonun nömrəsini. Lüdka isə narazı səslə:
Xeyir ola, qonaq gəlirsiz?
Qonaq niyə? Yaşamağa.
Bizə?
Marina təəcübləndi:
Bəs hara?
Lüdka kütbeyin imiş. Ana oğlunun yanına gəlir. Bu haqda uzun-uzadı danışmaq nəyə gərək? Lüdka isə, görünür, başqa cür hesab edirdi: fakt qarşısında qoymaq yox, əvvəlcə icazə almaq lazımdır.
Marina dəstəyi asdı. Vaqona sarı qayıtdı. Rüstəm Aleçkanın əlindən tutmuş, saatına göz atırdı. Marina Aleçkanın əlini öz əlinə alıb:
Get, — dedi.
Marina, qatarın tərpənməsini və ayrılığı bir neçə saniəyə barı gecikdirmək üçün vaqonun yanıyla Rüstəmin təngnəfəs qaçmasını görmək istəmirdi. Rüstəmə yazığı gəlirdi.
Özünə yazığı gəlməli idi — payız yarpağıtək yerindən qopub, nə evi, nə həyəti, heç bilinmir, orda onu necə qarşılayacaqlar. Heç qarşılayacaqlarmı?.. Özünə yazığı gəlməliydi, onunsa özünün üçüncü uşağı olan Rüstəmə yazığı gəlirdi. Görəsən, özünün də bir yazıq oğlu olan bu yazıq oğlan həyatdan necə baş çıxaracaq…
Gözyaşları gözlərini yandırırdı, lakin Marina dişlərini bərk-bərk bir-birinə sıxdı. Əmr verdi:
Get, Rüstəm. Get, arxaya da dönmə.
Rüstəm sözünə baxdı, ona tabe olmağa alışmışdı, geri baxmadan getdi. O, səadətin daha olmadığı, yalnız borc və əzabdan ibarət öz həyatına gedirdi.
Marina bütün gecə yatmadı. Özünə acıması, taleyini danlaması ürəyini yeyib qurtarırdı. Saşanın onu qarşılayıb-qarşılamayacağı da bir tərəfdən üzürdü.
Saşa vaqona yaxınlaşdı, dostlarını da gətirmişdi. Onlar bütün bağlamaları, qutuları cəld balaca “raf” maşınına doldurdular.
Bərk-bərk büründürülmüş Aleçka maşının yanında dayanmışdı. İqlim dəyişikliyinə görə Marina uşağın soyuqlamasından qorxurdu.
Aleçka:
Yuxuda balaca atlar gördüm, — dedi.
Saşa dərinə getmək istəmirdi, soruşdu:
Hə?
Marina anladı: gecə qatar tətrəyir, yırğalanırdı, Aleçkaya da elə gəlib, balaca atların üstündədir.
Marina əyilib öz qızı-nəvəsini öpdü. Yad, biganə adamların içində durmuş uşağa yazığı gəlirdi.
Moskva həyatı başlayırdı.

Moskva

Saşa arvadının şiddətli müqavimətini yatırtdı, Marinayla Alya da onların Brateyevo rayonundakı iki otaqlı mənzilinə köçdülər. Brateyevo — keçmiş kənd adıdır. Marinaya elə gəlirdi, Moskvaya yox, bir-birinə bənzər darıxdırıcı binaları olan Şevçenko şəhərinə düşübdür.
Brateyevoda qalırsansa, Moskvada yaşamağının nə mənası var? Belə halda Tambovda, ya da Tulada da yaşamaq olar.
Snejanayla əri Ximkidə ev kirayələyirdilər. Ancaq Marina ora heç gedib çıxa da bilmədi, dəvət etmirdilər deyə. Snejanayla əri özləri qonaq gəldi, tortla bir şüşə şampan gətirdilər. Aleçkaya — heçnə.
Hiddətdən Marinanın dili də tutulmuşdu. Dörd il qızını görməyəsən, özün də əli boş gələsən. Bu heç cür ağıla sığmırdı.
Moskvaya yola düşəndə Marina qorxurdu ki, Snejana Alyanı onun əlindən alacaq. Bu isə Snejananın ağlına da gəlmirdi. Onun bütün fikri-zikri yeni Oleq idi.
Yeni Oleqin saqqalı və gözləri Çe Qevaranınkına bənzəyirdi. Ancaq beretkasızdır. Təvazökar görünürdü.
Oleq ilə Snejana nəfəslərini yenicə dərmişdilər ki, Marina maraqlanıb mənzil məsələsini öyrəndi: onlar kommunal evin bir otağını kirayələyirdilər. Marina Oleqdən soruşdu:
— Bəs əvvəllər harda yaşayırdınız?
Oleq:
Valideynlərimlə.
Onda da kommunal evdə?
Yox. Bizim üç otaqlı mənzilimiz var.
Marina sorğu-sual edirdi:
— Orda qeydiyyatdasınız?
Hə…
Üç otağın birində yaşamaq daha yaxşı olmazdımı? Bəyəm kirayə daha yaxşıdır? Pulu havaya sovurmaq yaxşıdır?
Snejana sıxıldı. Görürdü: anasının vəhşi öküz ruhu yenə oyanıb, yoluna nə çıxsa, kim çıxsa — fərqi yoxdur — tapdalayıb keçəcək.
Oleq təmkinlə cavab verdi:
Mən ayrı yaşamağa üstünlük verirəm. — Oleq, qaynanasının xoşuna gəlmədiyini görüb çəkinirdi.
Marina başa düşdü: Oleqin valideynləri onun uşaqlı qadınla nigahından narazıdırlar. Snejananı qeydiyyata alsalar, Alya da avtomatik olaraq qeydiyyata düşməlidir. Onlar yad uşaq istəmirdilər. Yad uşaqlar kimə gərəkdir ki…
Marina yol göstərdi:
Mənzili iki başqa mənzilə dəyişə bilərsiz.
Valideynlərim dəyişdirmək istəmir. Oraya alışıblar. Onlarla məhkəmədə çəkişmərəm də.
Niyə? — Marina məhkəmədən savayı başqa yol görmürdü.
Oleq sərt baxışla qaynanasına baxdı:
Çünki bu, mənim prinsiplərimə ziddir. Valideynlərim artıq qocadır, mənsə cavanam. Peşəm var. Hər şeyi özüm qazanacağam.
Lüdka Oleqi dəstəklədi:
Düz eləyirsən. Kişi adamsan…
Lüdka üçün əsas məsələ — debatları bitirib badəni qaldırmaq idi. İçmək həvəskarı idi, üstəlik də masada Marinanın hazırladığı əla zakuska var: qara ciyar paşteti, üç cür salat, “şuba altında selyodka” salatı, isti yeməklərdənsə — sobada bişirilmiş ballı ördək. Yeməyin ətri bütün evi bürümüşdü.
Ailə birləşməsi sağlığına! — Saşa sağlıq deyib badəni başına çəkdi.
Marina fikir verdi ki, oğlu içmir — ard-arda başına çəkir. Öyrəşib. Bundan başqa Marina onun kişiləşdiyini, çiyinlərinin genişləndiyini, boyu atasınınkından uca olsa da, bədəninin Volodkanın bədəninə bənzəməyə başladığını gördü.
Ailə, zakuskaların üstünə düşdü. Maksim, davranış qaydalarına uyğun olaraq çəngəllə yox, daha çox yemək yesin deyə xörək qaşığıyla yeyirdi.
Marina çəngəli onun tərəfinə yaxınlaşdırdı, üstəlik də uşağın əlinin üstündən yavaşca şappıldatdı. Lüdkaya oxşadığına görə Marina Maksimi sevmirdi. Kopiyası idi. Anasındakı kimi balaca gözləri və sərçə burnu vardı. Öz nəvəsini sevmədiyini Marina özü özünə də etiraf etməyə utanırdı. Alyanı özündən də çox istəyirdi, Maksimə isə qanı qaynamırdı. Elə bil o uşaq yaddır. Lüdka bunu görüb inciyirdi: bir uşaqla gəlib bunlarda lövbər salması, beş adamın iki otaqda sığınması sanki azmış. Yataqxanadır. Yataqxanadan başqa da — Maksimi sevmir, sevməməyini heç gizlətməyə də çalışmır. Yad ərazidə öz qayda-qanunlarını yeridir. Evin yiyəsi Lüdka da bunların hamısına dözməlidir…
Ancaq indi kefi kök idi, qabağında gerçək içki, zakuska və desert üçün qızılgüllərlə bəzədilmiş tort var.
Marina şampan içkisini sevməzdi, içəndə gəyirərdi. Qara ciyarın zayını çıxaran ağır, yağlı tortlar da yeməzdi.
Marina ayağa qalxıb mətbəxə keçdi. Mətbəxin işi bitən deyil: sobada pıqqapıq ördək bişirdi. Marina sobanın ağzını açdı. Qaynar hava üzünə vurdu.
Düşündü: “Qazanacaq. Görəsən, nə vaxt qazanacaq? Buna on il gedər. Bütün cavanlığı pul qazanmağa sərf olunar. Pul yığmaq… Hər şeydə qənaət etmək, boğazından kəsmək… Bəs nə zaman yaşayacaqsan?”
Snejana mətbəxə girdi. Susub dayandı. Sakitcə soruşdu:
Ərim xoşuna gəlmir?
Marina təəcüblənmiştək:
Nə işimə qalıb?! Onunla yaşayan sənsən.
Snejana sərt şəkildə:
Ay sağol. Səndən artıq dərəcədə xahiş edirəm, qarışma. Yaxşı? Ondan xoşun gəlmirsə, bir də bura gəlmərik.
Deməli, Snejana öz anasını və balasını yad dilənçiyə dəyişməyə hazırdır. Sövdələşməyə gəlmişmiş ki, vəhşi öküz onun taxılını tapdamasın.
Marina dikəlib Snejana baxırdı. Beş il bundan qabaq aeroporta geyindiyi həmin o qara kostyum. Deməli, indiyədək başqasını ala bilməmişdilər. Həmin pişik ağzı, uşaq gözləritək narahat gözləri. Bunun hamısı əvvəllər də vardı… Bu, keçilmiş dərsdir.
Marina qızını qucaqladı, qızının cücə çiyinlərini hiss etdi. Snejana bir az kənara çəkilərək:
Səndən ördək qoxur.
Bu da olmuşdu — Marinayla öz anası arasında. Ancaq onda kələm qoxusu gəlirdi…
Axı niyə ən yaxın, ən lazımlı insanlar bir-biriləri ilə dil tapmır? Çünki Rusiya Azərbaycan deyil. Orda böyüklərə hörmət var. Yaşca böyük olana müəllim deyirlər. Burda isə — səfeh qarı…

Lüdkanın iki çür əhvalı olurdu: yaxşı və pis. Lüdka univermağın ətriyyat şöbəsində işləyirdi. Gün ərzində adamlardan yorulurdu. Evə kefsiz gələrdi: yemək istəyər, bir də Saşanı qısqanardı. Ona elə gəlirdi ki, əri hamıya lazımdır. Əri bazarda sanki vitrində durub, hər qadın da — minlərlə qadın — yaxınlaşıb tərəvəzə toxunduğutək onun ərinə toxuna bilərdi. Lüdkanın gözündə Saşa şık, cazibəli idi, heç bir rəfiqəsinin əri Saşanın kəsilmiş dırnağı da ola bilməzdi. Kimsə Saşa haqda xoşagəlməz bir şey desəydi, Lüdka sevinərdi. Sanki ərini onun əlindən almaq istəyənlərdən biri azalırdı.
Lüdka evə taqətsiz gələr, keçib masanın arxasında oturardı. Masanın üstündə təmiz salfetkayla örtülmüş yemək olardı. Bu cür bir zamanlar Marina Rüstəmi gözləyərdi. Salfetkanın altında isə — lobya, göyərti, paştet. Tavada — qoyun ətindən lüləkabab. Marina Azərbaycan məktəbini keçmişdi: göyərti və ədva çox olmalıdır. Yazıq Lüdka heçvaxt belə qidalanmazdı. Onun gündəlik yeməyi kolbasayla yumurta, bir də dükan düşbərəsi idi.
Lüdka pis əhval-ruhiyyə içində dinməzcə yeyər, sonra tualetə gedər, ordan isə yüngülləşmiş, şıltaq, gumrahlaşmış qayıdardı.
Üzünü Marinaya tutardı:
Ana…
Sadə el tərzi ilə qaynananı “ana” çağırmaqdan Marinanın xoşu gəlmirdi. Ancaq boş verirdi.
Birinci mərtəbədə qonşumuz var — alkaş Dimka Prozorov.
Marina ürəyində tez qeyd edir: “Prozorov” aristokrat soyadıdır. Yəqin, Dimka səfil aristokratdır.
Deməli, onun üç otaqlı mənzili var, üstündə pul verib iki otaqlıyla dəyişə bilərik.
Marina anlamadı:
Hansı iki otaqlını deyirsən?
Bizimkini, əlbəttə. Bizim axı iki otağımız var. Üç olar. Hərənin bir otağı. Biri — Alya ilə sənə. Biri — Saşa ilə mənə. Üçüncü də — Maksimə.
Marina:
Bəs televizor harda?
Sizdə. Yataq otağında olmayacaq ki.
Deməli, siz öz seriallarınıza baxıb qurtaranacan gözləyəcəyik? Uşağın rejimi var.
Lüdka mehribanca:
Yaxşı da, ana. Vallah, bu məsələni sonra həll edərik. Axı üç otaq iki otaqdan
daha yaxşıdır.
Lüdka qalxıb bir daha tualetə getdi. Oradan yanaqları pörtmüş, işləri xod gedənlər kimi kefi kök, damağı çağ çıxdı.
Marina alkoqolikin mənzilini təsəvvür elədi. O evə girmək asan iş olmaz.
Soruşdu:
Üstünə nə qədər qoymaq lazımdır?
— Beş min. — Lüdka çantasından bahalı siqaret çıxartdı.
Beş min nə ilə?
Necə yəni nə ilə?.. Əlbəttə ki, rublla yox.
Marina dəqiqləşdirdi:
Dollarla?
Lüdka siqaretini yandırdı:
Hə… — Evdə siqaret çəkmək yaxşı deyil — uşaqlar var, ancaq Marina susdu.
Marina təəcübləndi:
Bəs üç otaqda o tək yaşayır?
Ailəsi var, amma qaçıb.
Lüdka ayağını ayağının üstünə aşırıb gözəl-gözəl siqaret çəkirdi. Ayaqları kapron corabda parıldayırdı.
— Qaçsalar da, qeydiyyatda vardılar ki, — məntiqlə Marina qeyd etdi.
Bizimkinə düşərlər qeydiyyata. Biz onları küçəyə atmırıq ki. Onlara iki otaqlı mənzil veririk. Eyni blokda. Vərdiş də az şey deyil…
Marina ürəyində götür-qoy eləyir: “Beş min evin üstündə verilməlidir. Min də — təmirə. Bu da altı. Deməli, uşaqla bir qəpiksiz qalacaqlar. Xəstələnmək də olmaz. Qarşıda isə — tənha xəstə qocalıq gözləyir. Qacalıq həmişə tənha və xəstə olur, uşaqların əhatəsində olsa da.”
Marina qətiyyətlə:
Pulum-mulum yoxdur.
Yaxşı da, ana… Mənzilinizi satmısız. Sizdə bizdən çoxdur.
Hardan bilir? Yəqin, Aleçka ağzından qaçırıb. Aleçka qoca qarılar kimi burnunu hər yerə soxur. İki nəfərin bildiyini də, deyərlər, aləm bilər. Yəni Lüdka bilər.
Marina qətiyyətlə:
Vermirəm! Əlli yaşım var. Götü açıq qalmaq istəmirəm.
Ana… Axı bura gəlmisiz… Burda yaşayırsız. Sizi qovmuram ki. Niyə də köməklik etməyəsiz? Niyə də ailəyə öz payınızı qoymayasız?
Marina oğul böyüdüb, Lüdkanın ərini. Ödəyəcəyi pay da budur.
Marina:
“Yox” sözünü başa düşmürsən?
Yaxşı… Yoxdur — yoxdur. — Lüdka bunu fəlsəfi tərzdə deyib tualetə girdi.
Oradan çıxmaq əvəzi yerə yıxıldı.
Marina onun başının üstündə dayanıb nə edəcəyini bilmirdi. Lüdka at kimi ağırdır. Marina gəlinini kilimin üstünə sürüyüb, kilimin üstündəcə də, xizək kimi, yataq otağına sürüdü. Uşaqlar yanında qaçır, sevinirdilər. Elə bilirdilər — oyundur.
Sonra üçü birlikdə Lüdkanı çarpayıya dırmaşdırdılar. Maksim onun ayaqqabılarını çıxarırdı. Aleçka üstünə yorğan örtürdü.
Uşaqlar Lüdkanın xətrini istəyir, ondan qorxmurdular.

Marina tualeti yoxlamaq istədi, su çəlləyindən bir araq şüşəsi tapdı. Hər şey aydın oldu: deməli, yaxşı əhval-ruhiyyəni Lüdka burdan alırmış…
Axşam Saşa evə gəlcək Marina soruşdu:
Lüdkanın içdiyini bilirsən?
Saşa:
Necə düşünürsən? Sən bilirsən, mənsə — yox?
Oğlu yorğun və acdır. Marina sevgi dolu gözlərilə onun yemək yeməsinə baxırdı. Ac uşağı yedizdirməkdən daha ləzzətli heçnə yoxdur. Yayındırmamaq üçün sual verməməyə çalışırdı, ancaq dözə bilmədi:
Normal, təmiz qız qəhət idi? Gərək elə mütləq tör-töküntü tapardın?
Saşa sakitcə cavab verdi:
Gec idi. Maksim doğulmuşdu.
Bəs mənə niyə yazmırdın?
Saşa sualı başa düşmədi:
Nəyi yazmadım? Maksim doğulanda yazdım.
Arvadının içki düşkünü olduğunu niyə yazmadığını deyirəm.
Sənin bilməyini istəmirdim. İndi bilirsən.
Marina:
Bəs nə edək?
Bilmirəm. Uşağı içəyən ananın üstünə atıb gedə bilmərəm. Lüdkanı da ata bilmərəm.
Niyə?
Yazığım gəlir. Özün düşün: atsam, başına nələr gələr…
Özünə yazığın gəlsin. Sənin öz həyatın nəyə dönəcək…
Deməli, qismət beləymiş…
Saşanın sifəti sakit, şövqsüz idi. Bolodkadakı kimi. Başqasına özündən daha çox acımaq cəhəti isə anasından keçmişdi. Lakin Marina vəhşi öküz inadını mərhəmətlə uzlaşdıra bilirdi. Saşada isə nə inad, nə də şöhrətpərəstlik var. Mərhəmət və taleyə itaətdən başqa heçnə yoxdur.

Marina yuva qurmağa başladı. O, hər yerdə yuva salardı, qatarda gedəndə kupedə də fincanları, salfetkaları düzür, səliqə yaradırdı. Əsl qadındır. Rüstəmin neçə illərdir ondan əl çəkməməsi boş yerə deyildi…
İlk növbədə Marina köhnə “Minsk” soyuducunu atdı. Qırx il yaşı var idi soyuducunun. Qapısını rezin daha kip tutmurdu, içəriyə isti hava girirdi. Yemək xarab olurdu. Marina “Minsk”i Dima Prozorova verdi, evə isə Almaniyanın “Boş” firmasının soyuducusunu aldı. Marina öz müqəddəs xəzinəsinə, öz dollarlarına girib ordan böyük bir məbləğ, altı yüz dollar, çıxarıb evə soyuducu gətizdirtdi. Yeni soyuducu bəyaz, parıltılı, üç buz kameralı, buzu da öz-özünə açılan idi. Bundan yaxşısı dünyada ola bilməzdi.
Onu görcək sevincdən Lüdkanın ayaqları dözməyib qatlandı.
U-ya, — uzadaraq dedi. — Bu sona quşunun qiyməti neçədir?
Marina, təvazö və ürək açıqlığı ilə:
Önəmli deyil, — dedi. Bu, Marinanın evə payı idi.
Lüdka tualetə yollandı. Marinaya görə, əsas məsələni danışmağın vaxtı çatmışdı. Lüdka qayıdıb kefinə kef qatmaq üçün siqarerini yandıranda, Marina elan etdi:
Qeydiyyata düşəcəyəm. — Marinanın tərzidir: soruşmaq yerinə adamı fakt qarşısında qoyardı. — Qeydiyyata düşəcəyəm, — təkrarladı.
Harda? — Lüdka diqqətini artırdı, hətta ayıldı. Baxışı mənalılaşdı.
Marina icəşəntək:
Necə yəni harda?.. Oğlumun yanında. Başqa harda olacaq?…
Lüdka ayılıb sərt şəkildə sözü kəsdi:
Deməli belə. Oğlunuzun bu mənzilə heç bir aidiyyatı yoxdur. Bu mənzili mənə atam alıb. Anamla atam öz qocalıqları üçün yığırdı, amma mənə verdilər, kooperativ üçün. Ərim başqa şəhərdən gəlib deyə. Bu bir.
Marina araya girdi:
Saşa ki burda qeydiyyatdadır…
Lüdka davam etdi:
İkincisi, qeydiyyata düşsəniz, mənzil sahəsinə haqqınız çatacaq, evi də dəyişdirmək istəsək, mənə üçdə bir hissə çatacaq. Evi dəyişdirib məni kommunal mənzilə soxacaqsız.
Aydın oldu: Lüdka Marinaya inanmır və qaynanasından hər cür hiylə gözləyir.
Saşayla yaxşı yaşamağımızı istəsəydiniz, ev üçün pul ayırardınız. Siz isə istəmirsiniz…
Marina, Lüdkanın göründüyü qədər də ağılsız olmadığını qeyd etdi.
Marina mülayimcə araya girdi:
Lüdka…
Marina demək istəyirdi ki, mənzil qeydiyyatı olmayan adam cəmiyyətdən kənarda qalır. Bomj sayılır. Onu nə işə götürürlər, nə də hətta rayon poliklinikasına qeydiyyata salırlar… Lüdka isə heçnə eşitmək istəmirdi.
Lüdka qışqırdı:
Yox! “Yox” sözünü anlayırsız?
Marinanın xəyalında yaratdığı bütün həyat quruluşu partladılmış ev kimi göz qabağında darmadağın olmaqdaydı.
Deyə bilərdi: “Yoxdur — yoxdur. Tanrı bilən məsləhətdir…” Bu pulun bir çıxacağı var idi, o da Saşadan çıxdı.

Saşa bazarda alver edirdi, amma rəqabətə tab gətirə bilmirdi. Azərlərin –Azərbaycanlıları belə adlandırırdılar — tərəvəz işində, onun becərilməsi və satışında xüsusi istedadı var. Onlar ustalıqla alıcıları cəlb edir, sehirbazlar kimi malı soxuşdura bilirdilər. Gənc sarışın qızlara endirimlər edirdilər. Yaşlı xalalardan tərəzi fırıldaqları ilə əlavə pul da qoparırdılar. “Kiloqram” sözünü “tçiloqram” kimi tələffüz edirdilər. Onları nə qədər öyrətsələr də, yenə də yazıq kiloqram “tç” səsiylə qalırdı.
Saşa isə elə durduğu yerdə durardı. Alıcılar onun yanından ötüb keçərdi, öz işinə can yandırmaması Saşanın bazarını soyudurdu.
Alıcılar soruşurdu: “Üzüm xarici üzümdür?” Yanındakı rəqibləri gözlərini bərəldir, sinələrinə döyürdülər: Krasnodar üzümüdür… Ancaq apreldə üzüm hardandır?
Saşa isə razılaşırdı: hə, xaricidr. Deməli, üzüm parniklərdə yetişdirilib, içində vitamin-filan da yoxdur. Elə-belə, bəzəkdir… Sadəcə sudur. Qoxusu da sudur.
Bahalı mal qalıb xarab olurdu. Sahibi cərimələyirdi. Hər dəfə Saşa ziyana düşürdü. O, kimdənsə asılı olmaq istəmirdi, ancaq ikiqat — həm alıcıdan, həm də sahibkardan — asılı olurdu.
Saşa evə yorğun-ağrın, taqətsiz qayıdırdı.
Marina onu yedizdirər-içizdirir, canla-başla dinləyir, gözləri ilə balasını oxşayırdı. Soruşurdı:
Evə daha erkən gələ bilmirsən?
Öz palatkam olsaydı, ora Əhmədi qoyardım, özümsə evdə, sənlə uşağın yanında oturardım.
Marina anlamadı:
Əhməd kimdir?
Muzdlu işçi. Tacikdir.
Onu tanıyırsan?
Yox əşi. Onların hamısı Əhməddir. Taciklər azərlərdən daha təvazökardırlar. Daha az oğurlayırlar.
Onda onu qoy.
İlkin kapital olmalıdır. Bilirsən, palatka neçəyədir? Üç min dollara.
Məbləği eşidən Marina yerindəcə donub qaldı. Üç min — evinin yarı qiymətidir.
Palatkanı metronun yanında qoyardım, qeydiyyatdan keçərdim, yerin pulunu ödəyərdim və — irəli. On faizi Əhmədin, qalanı isə özümün olardı. Təmiz gəlir. Kiçik kapitalizm.
Marina maraqlandı:
Daha ucuz palatka var?
Pul yerə görə verilir, palatkaya görə yox. İmzalayanlara ödəməlisən.
Pul verməsən olmaz?
Olar. Ancaq onda alver eləməyə imkan verməyəcəklər.
Marina anladı:
Mafiya?
Hərənin öz qabı var. Qazanmaq istəyirsənsə, xərcləməlisən.
Saşa, uşaqlıqdakı kimi çörəyi geniş dişləyərək yeyirdi. Adam baxanda kövrəlirdi.
Marina qalxıb mətbəxdən çıxdı. Bir neçə dəqiqədən sonra qayıdıb Saşanın qarşısına otuz dənə yüz dollarlıq pul qoydu.
Saşa onları iki əliylə götürdü, üzünə yaxınlaşdırıb öpdü. Yəqin, elə bilirdi, yuxudadır. Ona görə yoxlayırdı ki, görsün — yuxudadır ya yox.
Marina təəcüblə:
Neyləyirsən? Kirlidir axı…
Sənin pulların kirli deyil. Onlar müqəddəsdir. Yarım ildən sonra hamısını sənə geri qaytaracağam…
Marina güzəştlə:
Yaxşı görək. Nə vaxt imkanın olar, onda da qaytararsan.
O, öz yardımçı rolu ilə fəxr edirdi. İçində hər şey nəğmə çalır, işıq saçırdı.
Saşa yoxladı:
Heyfin gəlmir?
Marina başını buladı:
Yox… — Dediyi büsbütün həqiqət idi.
Divarın o biri tərəfində Lüdka kimsə ilə telefonla danışırdı. Qalın səsi ilə nəsə danışırdı. Ondan xəbərsiz və onun arxasında hansı tarixi hadisələrin baş verdiyindən xəbərsiz idi.

Marina, yenə də Lüdkadan xəbərsiz, yerdə qalan pullarını MMM bankına apardı. Bu bank haqda televizordan eşitmişdi. Heçbir proqram Lenya Qolubkovsuz keçinmirdi. Lenya, Çapayev kimi xalq qəhrəmanına dönmüşdü. O, xalqın heçnədən varlanmaq röyasını həyata keçirirdi.
Camaat avamca inanırdı: pulu banka qoysa, pul ağactək artacaq. Qoçaq Mavrodilər, xalqın bu avamlığı və sadəlövhlüyündən, üstəgəl iqtisadi savadsızlığından istifadə edirdi. Elə bir piramida yaratmışdılar ki, o, hökmən uçmalıydı. Uçdu da. Maraqlısı da bu idi: aldadılmış müştəri kütləsi Mavrodinin hiyləgərliyinə inanmaq istəmirdi, mitinqlərə yığışaraq onu müdafiə edirdi.
Marina mitinqə getmədi. Hər şeyi bir andaca anladı. Marinada sadəlövhlüklə biclik həmahəngdir. Ona görə də həm xalqı, həm də Mavrodini anlayırdı. Bir də onu anladı ki, pullar ona birdəfəlik “sağol” deyib gedibdir. Qaytarmaq mümkün deyil.
Marinanın ağzı qurudu — qanına adrenalin sıçradı. Bu yolla insan orqanizmi stressə cavab verir. O, tez-tez xaç çəkib “Atamız” duasını başdan ayağa oxudu. Bundan başqa nə etsin? Milisə qaçmayacaq ki.

Yarım il keçdi. Saşa pulları sadə bir səbəbdən qayrata bilmədi. Səbəbi öncədən görmək mümkün idi. Rəqiblər gəlib palatkanı yandırdı. Səhər Saşa metrodan çıxanda külə dönmüş palatkasının dəmir dirəyini gördü. Üç min tüstüyə dönüb göyə sovrulmuşdu.
Saşa, palatkasıtək özü də öz içində yanmış, yaralanmış, evə gəldi. Qəflətən Marina anladı: Saşanı palatkasıyla birgə yandıra bilərdilər, ya da binanın blokunda güdüb güllələyə bilərdilər. Ancaq palatkayla kifayətlənmişdilər. Şükürlər olsun… Marina tez-tez xaç çəkə-çəkə “Allah, özün kömək ol…” deməyə başladı.
Tanrıdan başqa üz tutulası kimsə yox idi…

Narazılıqlar yığışıb çoxalır, kritik həddə çatırdı. Günlərin bir günü də partlayış baş verdi.
Səbəb, həmişə belə vəziyyətlərdə olduğu kimi, boş bir şeyə görə idi.
Uşaqlar oyuncaq üstündə dalaşmışdı. Marina Alyanın, Lüdka isə, təbii, Maksimin tərəfini saxladı. Uşaqları qoyub şəxsiyyət təhqirlərinə keçdilər, sözün əsl mənasında bir-birini döyməyə başladılar.
Saşa otağa girdi, Lüdkanı dartıb anasından ayırmağa başladı. Lüdka isə döyüş itləritək döyüşürdü. Saşa qrafindəki suyu onun üstünə tökdü. Lüdka bir anlıq aralandı. Saşa onu əllərilə tutdu, hara aparacağını bilmədi, balkona sürüdü.
Lüdka bağırdı: “Məni balkondan atacaq!” Uşaqlar ulaşdı. Saşanın sifəti heyvan sifətinə dönmüşdü. Marina qorxuya düşdü — birdən oğlu həqiqətən də gəlini yeddinci mərtəbədən aşağı atar. Sonra da həbsxanaya düşər.
Marina Saşanı Lüdkadan ayırmağa cumdu. Bir təhər ayıra bildi.
Lüdka hönkür-hönkür ağlayırdı. Saşa əsirdi, əsəbdən əsməcə tutmuşdu. Marinanın ağzı qurumuş, dili yuna dönmüşdü. Yaxşı ki, araya qan düşməmişdi.
Yatmağa dağılışdılar. Axşam saat onbir idi.
Gecə Marina yatmadı. Narazılıqların heçyana yoxa çıxmayacağını, əksinə, çoxalacağını anlayırdı. Zaman keçdikcə ziddiyyətlər yox olmur, kəskinləşir. Marina Lüdkanın sərxoşluğuyla heçvaxt barışmayacaq. Lüdka isə, mənzildə ildırım toputək gəzən və rastına çıxan hərşeyi yandırıb-yaxan deyingən qarıyla yola getməyəcək.
Lüdkanın öz həqiqəti var idi: spirtli içkiyə olan həvəsi atasından keçmişdi. İrsi xəstəlikdir. Başqa xəstəliklər kimi. Məsələn, şəkər xəstəliyi. Niyə şəkər xəstəsi olmaq ayıb deyil, alkoqolik olmaq isə ayıbdır? Onun sevimli şairi Vısotski də alkoqolik idi. Heçnə də olmadı. Düzdür, tez öldü, amma çatdırıb çox şey elədi.
Əlbəttə, müalicə olunmaq olar, ancaq, deyirlər, qadın alkoqolizmi pisdir, müalicəyə tabe olmur. Özünü kodlaşdıra bilərsən, ancaq onda sən sən olmursan — başqası olursan. Tikilmək olar, dözə bilməyib içərsənsə — bir saatın içindəcə ölərsən. Belə risk nəyə lazımdır? Qoy necə var, elə də qalsın. (Tikilmə — spirtli içki asılılığından müalicə yollarından biridir. Yançaq əzələlərinə “Esperal” kimi maddəylə dolu özəl kapsula yerləşdirilir. Tikiş qoyulandan sonra maddə qana qarışır. Alkoqol qanda bu maddə ilə qarşılaşdığında, insanın halı pisləşir, qəflətən ölə bilər.-Tərc.)
Marina, otağın ortasına qoyulmuş bir şkaftək ona mane olurdu. Oturduqları yerdə hardansa qaynanası peyda olub, səssiz-səmirsiz bir yerdə durmaq əvəzi rəhbərlik edir, başqasının ərazisində öz qayda-qanunlarını yeridir. Buna heçbir heyvan dözməz: boğazını gəmirər, buynuzuna keçirər…
Bu gecə Marina yatmadı. O, Saşaya görə qorxurdu. Çıxılmaz vəziyyətdə qalıb, həqiqətən də bir gün Lüdkanı ya balkondan aşağı atacaq, ya da unitazda boğacaq. Sonra da neçə il iş kəsəcəklər.
Yaxşısı budur, özü çıxıb getsin. Özünüləğv etsin. Amma hara getsin? Snejananın yanına getmək mümkün deyil, könlü də istəmir. Qalır dövlət. Qaynar nöqtələrdən gəlmiş qaçqınlarla məşğul olan miqrasiya xidmətləri var.
Hardasa qaçqınları növlərə ayırıb məskunlaşdırırlar. Harda olduğunu öyrənmək lazımdır. Hansısa qaçqınlar düşərgəsindədir.
Səhərə yaxın Marina qərara gəldi: Alyanı anasına verəcək. Özü — qaçqınlar düşərgəsinə yollanacaq. İndiki vəziyyətindən daha da pis olmaz. Özünə görə narahat da deyildi. Marina mağarada da yaşayar, gündə bir tikə quru çörək də yeyər. Təki uşaqları yaxşı dolansın.
Səhər saat altıda Marina ayağa qalxdı. Kiçik bir məktub yazdı. Sonra çıxıb getdi. Çantasında beşyüz rubl varıydı.

Ruslar Özbəkistandan, Bakıdan, Çeçenistandan qaçırdı…
Qaynar nöqtələrdən gəlmiş köçkünlərlə məşğul olan məmurların başlarına azqala hava gəlirdi. Bircə məqamda hər şeyini itirmiş insan seli onların üstünə gəlirdi. Biri hər şeyini itirəndə, ətrafda isə heçnəyini itirməyənlər, öz evlərində yaşayanlar, öz qablarından yemək yeyənlər gəzəndə, ədalətin tarazlığı pozulur. İncimişlər də — dəqiq desək, ədalətə zidd olaraq incidilmişlər də — it kimi yarıheyvana dönürlər: onlar nifrət də eləyir, hürür də, yalmanır da. Yağlı tikə uğrunda adamı dişləməyə də, atılan tikəni birinci tutmaq üçün yuxarı hoppanmağa da hazırdırlar.
Marinaya nə yalmanmağa, nə də hoppanmağa gərək olmadı. O, sakitcə avtobusla Ağ evin yaxınlığındakı qeydiyyat məntəqəsinə gəlib çıxdı. Onu, özü kimisilərlə birgə qeydiyyata aldılar. Qaçqınların çoxu Bakıdan idi, bu da adamı sevindirirdi. Elə bil müharibədə həmyerlilərinlə rastlaşırsan.
Qeydiyyatdan sonra avtobus gətizdirib hamını Bolşevo stansiyasındakı boş sanatoriyaya apardılar.
Bəzilərini sanatoriyada yerləşdirdilər, Marinanınsa bəxti gətirdi: onu, sanatoriya xidmətçiləri üçün qırmızı kərpicdən yeni tikilmiş bir evə məskunlaşdırdılar. Xidmətçilər gözləyər, onların sahəsi var. Qaçqınlarınsa heçnəyi yoxdur.
Marinaya iki otaqlı mənzildə ayrıca bir otaq düşdü.
Qonşu otağa Çeçenistandan rus qaçqın qadın Verka ilə on yaşlı qızı Allanı yerləşdirdilər. Belə balaca uşaq üçün Verka bir qədər qoca idi. Əlli yaş vermək olardı. Bəlkə gec doğubdur.
Qız, koreyalılara bənzəyirdi, Verkadan əsər-əlamət yox idi. Bəlkə oğurlayıb. Bəlkə də əri koreyalı idi.
Verka dəhşət şeylər danışırdı: yaraqlılar gəlib işkəncə verir, camaatın dişlərini çıxarırdılar. Marina qulaq asıb yerindəcə donurdu. Bəxti, demək, gətiribmiş: bircə dəfə başından, o da yavaşca, vurmuşdular.
Marina soruşdu:
Axı nəyə görə?
Necə yəni nəyə görə? Rus olduğumuz üçün.
Dünyanın ağlı qaçıbdır. Erməniləri erməni olduğu üçün öldürürdülər. Yəhudiləri — yəhudi olduqları üçün. Rusları da — rus olduqları üçün.
Marina:
Bəs dişləri nə ilə çəkirdilər?
Kəlbətinlə… — Verka ağzını açıb körpə uşaqlarda olduğutək ağzının dərinliyindəki çılpaq damağını göstərdi…
Marina təəcübləndi. Verkanın qabaq dişləri yerindəydi, kök dişləri yox idi. Yaraqlılar kəlbətinlə işləsəydi, asanlıqla əlçatan dişləri, yəni qabaq dişləri dartıb çıxarmalıydılar.
Marina, Verkanın aferist və hoqqabaz olmasından şübhələnirdi. Qaçqınların içində necə adam desən varıydı. Camaatın yazığı gəlsin deyə, bəziləri özünü kasıb göstərir, cır-cındır geyinirdi. Digərləri, əksinə, qır-qızıllarını taxıb özlərinə elmi adlar verirdilər.
Marksist-leninist fəlsəfəsi üzrə həqiqi professor da vardı. O, yaxşı yemək bişirirdi deyə, ixtisasını dəyişib aşbaz olmuşdu. Sanatoriyanın mətbəxində çalışırdı.
Qaçqınlara gündə üç dəfə yemək verilirdi. Pis yedizdirmirdilər, ona görə də heçbir mağaradan və quru çörək parçasından söhbət ola bilməzdi.
Verka ayda bir dəfə Moskvaya, Erməni döngəsinə gedirdi. Orda Qırmızı Xaç uşaqlara məvacib verirdi. O pula pul demək olmazdı.
Marina yerini rahlayıb qonşu bağ evlərində özünə dolanışıq yeri tapdı.
Sanatoriyanın ətrafında yeni rusların kərpic kotecləri vardı. Marina pəncərə silir, ev yığışdırır, yemək bişirirdi. Saatına iki dollar verirdilər. Bu, Erməni döngəsində verilən qəpik-quruş deyil.
Verka ali təhsilli olduğunu, ona görə də varlı adamların dalınca zir-zibil yığmağı özünə yaraşdırmadığını deyirdi. Onun öz sözüylə desək — göt silə bilməzdi… Marina belə hesab etmirdi. Göt də silmək olar. İşləmək ayıb deyil. Oğurluq eləmək ayıbdır.
Yeni ruslar və onların arvadları Marinayla ünsiyyət qurmurdular. Ediləsi işi deyir, işə qəbul edir, pulunu ödəyirdilər. Şəxsiyyət kimi Marina onlara tamamilə maraqsız idi.
Sahiblərin ikinci kateqoriyası — varlı təqaüdçü qadınlardır. Keçmiş olanlardandılar. Keçmiş həyat yoldaşları, keçmiş gözəlçələrdir. Onlar Marinayla tanış olur, vəziyyətini öyrənir, dinləyir, təsəlli verirdilər. Marina həvəslə onlarla əlaqəyə girib tezcə götür-qoy edirdi: bu dostluqdan nə qoparmaq olar? Ancaq heçnə qoparmaq olmurdu. Olsa-olsa — köhnə pal-paltar. Dostluq dostluq yerində, pullar isə — ayrıca.
Marina, zəhləsi getmiş Lüdkadan canını qurtardığına görə xoşbəxt idi. Ayrılıqda nifrət şiddətlənmişdi. Gəlinini yada salanda sözün əsl mənasında qadını əsməcə tuturdu. Aleçka üçün darıxırdı, beş yaşlı qızın böyüklərlə bir otaqda yatmasından əzab çəkirdi.
Alyasız həyat bir qədər mənasını itirmişdi. Sadəcə sağ qalmaq həyatın mənası ola bilməz. Marina, özü kimi məğlub olmuşların əhatəsində idi. Bu, adamı bərabərləşdirir və sakitləşdirirdi. Marina, professor-aşbaz ailəsindən başqa heçkəsə paxıllıq etmirdi. Professor Bakıdan öz arvadı ilə birgə çıxıb gəlmişdi, onlar, Qoqa ilə Maqoqa kimi əlləri
qoynunda yan-yana gəzirdilər. (Qoqa və Maqoqa — dini kitablarda Yəcuc və Məcuc kimi də adı keçən iki mifik xalq adıdır. — Tərc. )
Marina da uşaqlarının ayağına dolaşa-dolaşa yox, bax beləcə — əlləri qoynunda gəzmək istəyirdi.
Xoşbəxtliyin yoxluğu sağlamlığa ziyandır. Beyin narazılıq hormonu ifraz edir, insan da nəm çəkmiş royal kimi kökdən düşür. Xaric səslər çıxarmağa başlayır. Cütlük olmalıdır. Dəst olmalıdır. Marina öz dəstsizliyini gizlədirdi, amma gözlərinin dibindən yalnızlıq oxunurdu.
Rüstəm, hardasan? Əslində, harda olduğu məlumdur. Öz arvadı İradənin yanında. Başqası lazımdır. Kim olur-olsun…
Aşağı mərtəbədəki qırx yaşlı mühasib Qalina özünə nişanlı tapmışdı. Amma heçkəsə göstərmirdi. Yəqin, utanırdı. Paxıl Verka fərziyyə yürüdürdü: Qalina təmənna üçün ərə gedir. Lakin əsl sevgi də elə təmənnadır, faydadır. İnsan güclü duyğu alır, güclü duyğu da verir. Bərabər mübadilədir.
Bir gün Qalina gəlir, özü də sözlü adama oxşayır. Nişanlısının qohumu var. Qoca deyil, 55 yaşındadır. Ailə qurmaq üçün biri ilə tanış olmaq istəyir. Moskvada öz mənzil sahəsi, şəhər kənarında da odunla istiləndirilən, hamamı-tualeti olmayan bir evi vardır. Elanlarla tanış olmaqdan qorxur, necə adama rast gələcəyini bilmək olmaz. Vasitəçi ilə tanış olmaq daha yaxşıdır. Qalina Marinanı məsləhət bilmişdi.
Marina xatırlatdı:
Axı yaşlıyam.
Guya o cavandır?
Verka:
Bu altmış yaşlı pergüntlar otuz yaşlı axtarır. (Henrik İbsenin “Per Günt” dram əsərinin qəhrəmanının adından yaranmış söz. Qocalanadək bir qadının yanında qərar tutanmayan kişilərə işarə. – Tərc.)
Qalina açıqladı:
Otuz yaşlı olmaz. Ürəyi xəstədir.
Marina şübhələndi:
Onda öləcək ki…
Ölər — evi sənə qalar…
Qalina telefon nömrəsini qoyub getdi. Sanballı görünməkçün Marina iki gün gözləyib zəng etdi.
Səsindən bəsit adama oxşayırdı. Zabit səsidir. Hə, nə olsun? Rüstəm də hərbçi idi. Bəs kimlə tanış edəcəklər? Nobel laureatı ilə?
Görüş haqda razılaşdılar. Namizəd özünü təqdim etdi:
Adım Vladimir Konstantinoviçdir. Sizi “Sokol” metrosunun yanında gözləyəcəyəm.
Marina təklif etdi:
“Belorusski” daha yaxşıdır.
Niyə?
Mənə daha yaxındır.
Marina Moskvanı tanımırdı deyə, yolu azmaqdan qorxurdu.
Soruşdu:
Bəs sizi necə tanıyacağam?
Əlimdə qazet olacaq. Soyadım Mikolayçukdur.
Soyadınız nəyimə gərəkdir? Milisioner deyiləm ki…
Görüş gününü, saatını, yerini təyin etdilər.
Görüş yerinə bir zamanlar Rüstəmlə tanış olmaq üçün getdiyi kimi getdi. Lakin xallı şərfdə deyil, başında beretka ilə, saçlarının yarısı ağarmış, boyanmamışdı deyə.
Marina vağzaldan çıxdı, metroya qədər addımladı, birdən Vladimir Konstantinoviçi gördü. O, boz plaşda, ucaboylu və qələmqabı kimi düzkünc idi. Boz saçları arxaya daranmışdı, dik burunlu, boz sifətli. Meyid sifətitək. Əlində, danışıldığı kimi, qazet tutmuşdu.
Marina dayanmadı. Addımlarının sürətini azaltmadan ötüb yanından keçdi. Eyni bu qətiyyətli yerişlə platformayadək addımlayıb elektriçkaya girdi. Elə həmin anda qatar yerindən tərpəndi. Marina sevindi, sanki təqibdən qaçırdı.
Yol boyu pəncərəyə baxırdı. Həyat hekayəsi tamamilə tərsinə təkrarlanmışdı. Telefonla tanışlıq. Əldə qazet, taleyin dəyişəcəyinə ümid. Ancaq o vaxtlar bu yüngül idi, qaçaraq, əl-ələ tutaraq idi. İndisə Vladimir Konstantinoviç, dikinə qoyulmuş tabut təki dayanmışdı. Sifəti də tabut sifəti idi. Hardasan, Omar Şərif? Hardasan, cavanlığım, öz şəhərim?
Marina səssizcə ağlayır, çöçələ barmağıyla gözünün yaşını silirdi. Öz otağına girəndə isə, paltarını soyunmadan çarpayıya yıxılıb var gücü ilə hönkür-hönkür ağladı, eynən bir zamanlar o Bakı həyətinin ağzındakı kimi. Duyğu da eyni idi: büsbütün çarəsizliyə məhkumluq, nəyisə dəyişdirməyin də mümkünsüz olması duyğusu. Yəqin, uçqun altında qalmış şaxtaçı özünü belə hiss edər.
Marina ulayır, sanki həyatla vidalaşırdı. Qız isə dayanıb, qara balaca koreyalı gözlərilə qorxa-qorxa baxırdı.

Verka firmada iş tapmışdı: qida əlavələri yayırdı. Hər satılmış dəstdən faiz alırdı. Gəliri öz israrlılığından asılı idi. Verka, ensefalit gənəsi kimi adamlara yapışırdı. Malı almaq mübahisə etməkdən daha asan idi.
Marina dəmir sərtliyi göstərdi. O, heçbir əlavələrə inanmırdı, üstəlik — yenə növbəti bir Mavrodinin insan sağlamlığı üzərində biznes etməsindən şübhələnirdi. Verka and içir, qaraçılartək sinəsinə döyürdü. Bununla belə Marina dirənə bildi. Onun məqsədi vardı: pul yığıb yayda Aleçkanı harasa aparmaq istəyirdi. Aleçka üç ay təbiət qoynunda olacaq, yeni ruslardan da yaxşı. Əlbəttə, onlara çata bilməz. Amma yenə də — səma hamı üçün birdir, hava da hamı üçün birdir.

Qaçqınlar düşərgəsində təşviş başlamışdı. Sanatoriya rəhbərliyi, evi boşaldıb qanuni sahiblərinə verilməsini tələb edirdi.
Hər tərəfin öz həqiqəti var idi. Qaçqınlar, dövlətin qurbanı olduqlarını bəyan edirdilər. Onlar da insandır, evsiz it sürüsü deyillər.
Növbədəkilərin həqiqəti o idi ki, onlar sanatoriya üçün on il, demək olar ki, pulsuz işləmişdilər. Mənzil xətrinə. Onlar bu mənzilləri allahdan bir tikə çörək payı kimi gözləyirdilər. Bəlkə ondan da çox. Bir tikə çörəklə ac qarnı doyuzdurarsan, evdə isə ömrünün sonunadək yaşayacaqsan. Bu qanuni növbə gözləyənlər də dövlətin səhvlərinə cavabdehlik edəsi deyillər. Qoy qaçqınlar varıb Neçernozemyeyə getsinlər. Heçkəsin olmayan o boş torpaqlara. Başqalarının mənzil sahəsini tutmaq yerinə, orda özlərinə ev tiksin, fermer təsərrüfatı yaratsınlar.
Professorun Dövlət Dumasında tanışı var idi. O dedi: evi verməyin, qanun sizin tərəfinizdədir.
Beləcə, Fələstində, Qəza bölgəsindəkitək qarşıdurma başladı.
Qaçqınlar mənzillərində barrikada qurub durdular, növbədəkilərsə qaynayan kütlələr şəklində aşağıda yığışır, hədələr yağdırır, hətta daş da atırdılar.
Marinanın mənzilinə qanuni sahiblər — gənc cütlük, ər-arvad qalxdı. Sakit-sakit başa saldılar ki, Marina üç günün içində burdan çıxmasa, ailəsinin üstünə gedəcəklər.
“Üstünə gedəcəklər” sözünün mənasını Marina bilmirdi deyə, sözü məcazi deyil, əsil mənada, “maşınla əzəcəklər” kimi anlamışdı. Lüdkanı əzsələr, yenə eybi yoxdur. Bəs Aleçkanı əzsələr necə?…
Marina qaçıb qəsəbəni dolaşdı. Stansiya yaxınlığında aynabəndli bir otaq kirayələdi. Vladimir Konstantinoviçdəki kimi, tualetsiz, hamamsız evdir. Ancaq baha deyildi. Qadın, əşyalarını bağlamalara doldurub gün ərzində hamısını bir-bir yeni mənzilinə daşıdı.
Verka atmaca atdı:
— Qoyunun yanında qurd olursan. Qurdun yanında isə qoyuna dönürsən.
Marina soruşdu:
— Sən özün kimsən?
Mən heçkəsdən qorxmuram. Həyatda görmədiyim qalmayıb…
Verka qaldı. Gerçəkdən də, onun mübarizə və qarşıdurmada böyük təcrübəsi var idi. O, qorxusuz və həyasızdır — sağ qalmaq üçün iki vacib keyfiyyəti var.
Professoru arvadıyla birlikdə sanatoriyada saxladılar. Tanrı onu aşpaz yaratmışdı. Bu peşədə həvəskarlar peşəkarları ötüb keçir.
Mühasib Qalinanı saxladılar. Onun bütün sənədlərdən başı çıxırdı, onunla heç bir vergi təftişinin qorxusu yox idi.
Yaxşı ixtisasçılar işə yaradılar. Qorxmazlar və riskə getməyi bacaranlar özləri yerindən tərpənmədi. Qalanları Kimrıya, fermer təsərrüfatı yaratmağa getdilər. Bu Kimrının harda yerləşdiyini düzəməlli bilən yox idi, ancaq bu “Kimrı” sözündən adamın nəsə gözü heç su içmirdi.

Yay müddətinə Aleçka Marinaya verildi. Hər gün onlar ağac qoxusu gələn evdə oyanır, açıq pəncərədən çiçəklənən alma ağaclarını görürdülər. Marinaya elə gəlirdi ki, qış boyu uşaq aclıqdan sınıxıbdır. O, nəvəsinə keçi südü içizdirir, vitaminlərlə zəngin yeməklər verirdi. Aleçka həqiqətən də gültək açmışdı, sifəti əriktək buğdayı-çəhrayı olmuşdu. Adam qıza baxdıqca baxmaq istəyirdi.
Yayın ortalarında Snejana Oleq ilə gəlib baş çəkdilər. Marina otağı onlara verdi, özü isə Aleçkayla birgə aynabəndə keçdi. Ailənin bir yerdə olması Marinanı sevindirirdi. Hər şey hamıda olduğutək idi. Marina hətta Oleqin də başına fırlanmağa, qulluğunda durmağa hazır idi.
Oleq işə getmirdi. Snejana deyirdi — ezamiyyətdədir. Lakin nahardan sonra bağ evinin yanında bir maşın dayandı, içindən dazbaş və çüşkafason iki qaraşın adam çıxdı, tullanıb hasardan həyətə keçdilər.
Marina onları sərt səslə dayandırdı:
Hara? Uşaq yatıbdır.
Aleçka həqiqətən də yeməkdən sonra yatırdı.
Çuşkalar dayandı. Oleq göründü — onları pəncərədən görmüşdü. Üçü də hasardan o yana keçdi. Sinxron olaraq maşına oturub harasa getdilər. Hər şey — sakitcə. Kinodakı kimi.
Snejana sahənin ortasında dayanmışdı. Onların arxasınca baxırdı.
Marina soruşdu:
Onu hara apardılar?
Snejana tutqun səslə:
İşləməyə.
Marina işlərin xarab olduğunu hiss etdi, qızından həqiqəti dartıb çıxarmağa başladı. Məlum oldu ki, bir il öncə Oleq böyük məbləğdə borc pul götürüb, vaxtında isə qaytara bilməyibdir. Onu sayğaca otuzdurublar. Marina, pulun quldurlardan götürüldüyünü anladı. Təmiz adam olsaydılar, sayğaca oturtmazdılar.
Marina təəcübləndi:
Bəs quldurları hardan tapıb?
Snejana izah elədi:
İndi ölkənin yarısı quldurdur. İndi problem — təmiz adam tapmaqdır, quldur tapmaq yox.
Oleqin mexanik ustalığı allah vergisidir. O, maşını yaxşı həkimtək hiss edirdi. Dərhal diaqnoz qoyurdu. Belə ustalar qısa zamanda bərk getməyə başlayır, öz emalatxanalarını açır, pul əllərinə sel kimi axır. Quldurlar isə Oleqi öz əllərinə keçirib, ona oğurlanmış maşın nömrələrini sökdür&u

Viktoriya Tokareva

Öz həqiqətin

(povest)

Marina

Onun həyatı həm sadə, həm də mürəkkəb idi. Hər insanda olduğu kimi.
Marina İvanovna Qusko, sadə rus ailəsində, Bakı şəhərində doğulubdur. Bakı — keçmiş sovetlər zamanı sülh və qardaşlıq içində bütün xalqları birləşdirən beynəlmiləl bir şəhər idi.
Həyat həyətlərdə keçirdi.
Balaca Marina qonşu uşaqlar — Xaçik, Solomonçik, Polad və David ilə oynayardı. Nahar vaxtı gələrdi, pəncərələrdən analar, nənələr uşaqlarını çağırardı, hərəsi öz ləhçəsində. Hər şey də adət edildiyitək idi. Başqa cür ola da bilməzdi.
Marina dənizə sarı qaçıb oğlanlarla neft buruğuna, onun lap yuxarısına qalxmağı xoşlayardı. Bu, təhlükəli idi. Uşaqlar ordan aşağı, ölümün qucağına yıxıla bilərdilər. Onlar bu təhlükəni dərk eləmirdilər. Uşaq idilər.
Valideynləri Marinayla məşğul olmurdular. O, öz gününü özü qurar, özü də onu doldurardı. Doyunca oynayıb-qaçandan sonra evə qayıdıb ölü kimi yatardı. Ayaqları da kirli-paslı. Lakin uşaqlıq dövrü idi, həyatın başlanğıcı, onun ən kövrək şəfəqlənmə çağı idi. Marina daima qışqırıb-bağıran anasını, daima dalaşan qardaşını sevərdi. Axı sevəndə nəyəsə görə sevməzlər. Sadəcə sevərlər, vəssalam.
Marina dərslərindən “üç”, “dörd”, nəğmə dərsindən “beş” qiymətlər alardı. Onun güclü, təmiz səslə yaxşı oxumağı var idi. Onu həmişə məktəb xorunda solist qoyardılar. O, xorun önündə dayanıb mahnını başlayardı. Nəqarətdə isə xor qoşulardı. Hamıdan öndə fərdi oxumaq bir xoşbəxlik idi.
Marina məktəbi bitirib pedaqoji instituta girdi. Müəllim olmaq həmişə yaxşıdır. Şərəfli və qarın doyuran işdir.
Azərbaycanlı valideynlərin müəllimlərə zəmbillərlə ərzaq gətirdiklərini Marina öz gözləriylə görmüşdü: ev toyuqları, meyvə, göyərti. Əvəzində müəllimlər lazımi qiymətlər qoyurdular. Dərin biliklər şərq qızlarının nəyinə gərəkdir? Məktəbdən sonra ərə gedəcək, uşaq doğacaqlar. Riyaziyyat yalnız bazarda pul saymaq üçün lazım olacaqdır. Rus dili isə bəlkə qətiyyən gərək olmayacaq.
Valideyn və şagirdlərin yaltaq sifətlərini Marina unutmamışdı. Qorxu və itaətdə saxlamaq onun ürəyincə idi. Bütün ölkəni Stalin saxladığı kimi, ancaq daha kiçik miqyasda.
Marina hakimlik etmək istəyirdi. Bu yolla o, alçalmış uşaqlıq kompleksinə qalib gəlirdi.
Tələbəlik illərində onun bircə donu var idi. Axşam yuyurdu, səhər ütüləyirdi. Bircə donu olmasına baxmayaraq, politexnik institutundan Volodka Sidorov ona vurulmuşdu. Onlar rəqs meydançasında tanış olmuşdular.
Volodka, Marinanı dəvət etməkdən öncə öz dostu Borisi bu qızın yanına göndərmişdi ki, soruşsun: onunla rəqs etməyə gedər ya yox.
Boris, uzunboylu yaraşıqlı oğlan, Marinaya yaxınlaşanda qızın ürəyi bərk-bərk döyünməyə başladı. Qız oğlanın qucağına yıxılmağa hazır idi. Amma məlum oldu ki, Boris sadəcə soruşmağa gəlibmiş ki, onun dostuyla rəqs etməyə gedərmi?
Məyyus halda Marina, “Bəs onun özü hanı?” — soruşur.
Qısaboylu, yengəc kimi enlikürək Volodka yaxınlaşır. Əlbəttə, Borisə çatmazdı. Ancaq çirkin də demək olmazdı. Özü də yaxınlaşa bilərdi.
Sabahısı kinoya gedirlər. Qaranlıqda Volodka qızın əlindən tutdu. Marina tualetə getmək istəyirdi, seansın ortasında çıxmaq isə yaxşı deyildi. O, əziyyət çəkir, bir təhər dözür, Volodkanın mehribanlığı da lazımi qədər təsir etmirdi.
Seansdan sonra parka yollandılar. Volodka Marinanı ağaca söykəyir, qızın incə belindən tutub öz dodaqlarını onun dodaqlarına toxundurmağa başlayır.
Müasir qız rahatca xahiş edərdi: beş metr qabağa keç, üzünü də oyana çevir. On saniyədən sonra da həyat tamam başqa rənglərə boyanardı. Lakin əllinci illərin qızları başqa idi. Oğlanlar bilməməlidir ki, gənc qızlarda sidik yığılır. Ayıbdır. Qızlar — çiçək içində doğulmuş Düyməciklərdir sadəcə.
Qısası, Volodka öpdüyü an Marina tumanına işəyir. Qaranlıq idi, heçnə görünmürdü, yalnız su şırıltısı eşidilirdi.
Volodka qısa boynunu ora-bura döndərib soruşdu:
O nədir?
Marina da, qulaq verirmiş kimi, başını ora-bura döndərib soruşdu:
Hardadır?
Sonra qız, Volodkanı o ağacdan uzaqlaşdırır, başqa ağacın yanında büsbütün öpüşdə iştirak edir, istəkdən inləyir, başqa əhval-ruhiyyə ilə öpüşür. Oğlanın beldən aşağıya sürüşən əllərini ancaq dayandırırdı.
Axşam donu yenə yumaq lazım idi. O vaxt Volodka heçnə hiss etməmişdi. Hiss etsəydi də, asanlıqla bağışlayardı. Marinanı, onun hərarətini, onun ətrini və sirli çığırlarını öyrənməyə heçnə mane ola bilməzdi. Oğlan, qızı daha da dərindən, daha da uzun müddət öyrənmək istəyirdi. Hər zaman.
Onlar evləndilər.
Anası qonşulara danışardı: nə vaxt gəlsən — yatırlar. Həqiqət idi.
Doqquz aydan sonra onların uşağı oldu. Leninin uşaqlıq çağlarına bənzəyən açıq rəngli qıvrım saçlı yaxşı bir oğlan uşağı dünyaya gəldi.
Marinanın imtahanları, sessiyası başlamışdı, uşaq bağçaya gedirdi. Evə aparmağa gələndə, uşağı boğazına kimi yaş, soyuqlamış, yarıac görürdü. Adamın başı gicəllənirdi: bilmirsən hansı işdən yapışasan: kirli bələkləri yuyasan, yoxsa konspektləri oxuyasan. Baxışı güzgüyə sataşanda, Marina boz sifətini, altı göyərmiş gözlərini görürdü. Könlündən ancaq yatmaq, heçnəyi düşünməmək, letarqiya yuxusuna dalmaq keçirdi. Volodka kömək etmirdi, onun ağlında bircə şey var idi. Marina əlacsız qoyun kimi tabe olurdu, ancaq sevişəndə də hardan pul tapacağını, sabaha nə bişirəcəyini, imtahanı necə verəcəyini düşünürdü.
Analıq, adət üzrə, xoşbəxtlik sayılır. Xoşbəxtlik — pul, köməkçilər olandadır. Hər şey olanda, uşaq da hər şeyə əlavə olandadır.
Əzab-əziyyətdən başqa heçnə yoxdursa, artlq sən insan yox, yağış altında islanan atsan.

On il keçdi.
İnstitutdan sonra Volodka zavodda kiçik başçı vəzifəsində çalışırdı. Səs-küy, gurultu, sərxoş fəhlələr. Naharadək, yəni saat on ikiyədək oyaq olurdular. On ikidən sonra isə müqəddəs iş başlayırdı. Volodka da onlarla birlikdə. Ancaq öz qədərini bilirdi. Hörmət sahibi idi.
Volodka işini xoşlayırdı. Ümumiyyətlə, o, işləməyi sevirdi. Ona iş gedişatının içində olmanın özü maraqlı idi. Yekun məqsəd müəyyənləşdirilmişdi, hər bir gün də məqsədə doğru irəliləyiş idi.
Ev isə darıxdırıcı idi. Marina daima nədənsə narazıydı, ona daima pul azlıq edirdi. Oğlu həmişə nəsə tələb edirdi: gah belində gəzdirməli, gah dərs öyrətməli, gah gizlənpaç oynamalı idi. Volodka isə yorğun olurdu. Nə gizlənpaç?.. Onun istədiyi – uzanıb yatmaq idi.
O, elə də edirdi. Qazeti sifətinə qoyub yuxuya dalırdı.
Balıq qarmağı dartan təki, Marina da gəlib onu suallarla dartırdı. Volodka yuxuya dalmasından oyanıb güc-bəlayla gözlərini açırdı. O, dövlətin verdiyi maaşdan atrıq evə gətirə bilmir, vəssalam. Qonaq gedə bilmir, çünki orda darıxır. Onun bacardığı şey — işləmək və yatmaqdır. Bəli. Orqanizmi belədir.
Zaman keçdikcə təzadlar soğulmur, daha da dərinləşirdi. Etiraz əlaməti olaraq Marina öz qadınlıq borcundan boyun qaçırır, ərini həyat qədər vacib olandan məhrum edirdi. Bu vəziyyət, Volodkanın özünə yeni sevgili — erməni qadın — tapmasıyla bitdi. Marinaya xəbər verdilər: o qadının qıçları tüklüdür. Əvvəllər ər, evə gəlir, yeyib yatırdı. İndi isə gəlir, yeyib gedirdi. Erməni qadının evində yatırdı.
Dalaşmağa yeni mövzu tapılmışdı. Öncələr iki mövzu idi, indi üç olmuşdur.
Marina xəyanətkar ərini evdən qovmaq istəyir, anası isə deyirdi:
— Dəli olubsan? Adam da doğmaca ərini başqa əllərə verər?
Marina fikrə gedir. Onun və yalnız onun olan Volodka birdən-birə başqa bacaqlar, başqa gözlər, hələ başqa daha nələr tapdığını düşünüb üzülürdü.
Marina məktəbdə işləyir, ibtidai siniflərə dərs deyirdi. Bütün boş vaxtını dəftərləri yoxlamaq alırdı.
Müəllimlər otağında hamı onun ailə vəziyyətini müzakirə edirdi. Marina öz rəfiqəsi, coğrafiya müəlliməsi ilə dərdləşmişdi, iki nəfər bildiyini isə bütün aləm bilər, deyərlər. Mahnıda deyilir: “Məni atdığın yox, elin söz-söhbəti yandırır…”
Marinaya elə gəlirdi ki, müəllimlər otağının ortasında çılpaq durubdur, yanındakılarsa ətrafına fırlanıb diqqətlə ona baxırlar. Utanır, üşüyür, özünü də tənha hiss edirdi.
Kollektivin əksəriyyəti Marinanın tərəfini saxlayırdı: müstəqildir, namuslu-qeyrətlidir, əla mütəxəssisdir. Sinifində ordu nizam-intizamı var, təlim prosesi təmin edilirdi. Qanun da onun tərəfindədir: pasportda — möhürü, uşağı. Ailəsi. Bəs erməni qadın kimdir?
Lakin erməni qadının tərəfini saxlayanlar da varıydı. Deyirdilər: bu erməni qadın, bütün şərq qadınları kimi dinməz-söyləməz kişiyə tabe olur, artıq suallar vermir, allah göstərməsin, tənqid etmir. Yalnız dadlı yeməklər bişirir və tabe olur, həm də böyük həvəslə. Bütün ürəyini verir. Yenə də — cənub temperamenti. Gözləri də böyük və məxmər kimidir. Bütün cənub insanlarının gözləri böyük və gözəldir. Əla obraz yaranırdı: gözəl, itaətkar, temperamentli… Volodkanı anlamaq olar.
Marinanı dərd aldı. Nə etməli?
Müəllimlər otağında dostcasına məsləhət verilirdi: ailəni möhkəmlətmək, ikinci uşağı doğmaq lazımdır. Uşaq bağlayacaq. Bir də — alimentlər. İki uşağa aliment – otuz üç faizdir. Aliment verən kişi erməninin nəyinə gərəkdir? Ermənilər pul saymağı yaxşı bacarır. Qız doğulsa, Volodka heç yana gedən deyil. Atalar qızlarını dəlicəsinə sevər.
Necə deyildisə, eləcə də edildi. Marina qoçaqlaşıb hamilə qaldı. Doqquz aydan sonra da qız uşağı doğuldu. Adını Snejana qoydular. Bu incə ad qeyri-rus adı idi. Marina qeyri-rus olan hər şeyə qibtə edirdi, buna “Qərbə sitayiş” deyilir. Ancaq birazdan məlum oldu ki, Snejana bolqar adıdır. Bolqariya isə Qərb sayılmaz. Mariya qoymaq daha yaxşı olarmış, beynəlxalq standartdır. Ancaq Snejana Snejana olaraq qaldı, qısaca Snejka çağırırdılar. Qıza adı çox yaraşırdı.
Volodka fikirli gəzir, amma öz həyat tərzini dəyişmirdi. İşdən sonra evə gəlir, yemək yeyib gedirdi. Həyatının əsas hissəsini isə erməni qadının yanında keçirirdi.
Marinanın böyük qardaşı Pavel soruşdu:
İstəyirsən, əzişdirim onu?
Marina fikirli-fikirli cavab verdi:
Bilmirəm.
O, həqiqətən də nə edəcəyini bilmirdi. Bir tərəfdən, Volodka heçkəsə çatmasın deyə, onu döyüb öldürmək istəyirdi. Digər tərəfdən isə, əri onun üçün məhz indi, əlindən çıxmaq istədiyi bu məqamda dəyərli idi. Birdən-birə Marina ərində bir çox yaxşı cəhətlər görməyə başladı: az danışandır, dürüstdür, işguzardır, ən əsası da — kişidir. Kişi gücü onun gözlərində, çiyinlərində, nə qədər qəribə olsa da, həm də sadiqliyindədir. Əri on ildən çox Marinaya sadiq idi, indi də ömrünün sonunadək o biri qadına sadiq olacaq. Görünür, kişi ömrünə bir qadın yetərli deyil.
Pavel, Volodkanı icazəsiz döyür. Öz təşəbbüsü ilə. Bu yolla bacısının namusunu qoruyurdu. Tək yox, yoldaşıyla. Volodka yerə yıxılanadək döymüşdülər. Yıxılandan sonra da bir-iki dəfə çəkmə ilə sifətinə təpik atırlar. Var gücləriylə. Volodka evə qayıdır, dişlərini tüpürür, əşyalarını yığır. Şəhərdən çıxıb gedir. Erməni qadınla birlikdə. Onu da döyəcəklərindən qorxurdu.
Marina Paveli danlayır. Pavel planın hamısını pozmuşdu. Qızları böyüyəcəkdi, Volodka da ona alışacaqdı, bəlkə ermənidən ayrılacaqdı da. Ayrılmasa da, iki ev arasında yaşayacaqdı. Heçnədənsə belə daha yaxşı olardı. Bəs indi nə? Otuz iki yaşında, iki uşaqlı qadın. Kimə lazımdır? Yad uşaqlar kimə lazımdır?..

Ayaqda qalmaq lazım idi. Lakin necə?
Marina qızını bağçaya verir, özü də ora işə düzəlir. Məktəbdən çıxmalı olur. Bağçada ikisi də tox, uşaq göz qabağında idi. Yeməkxanadan evə də yemək aparırdı: qazançada şorba, üstündə — əriştəli kotlet qazançası, bankada — quru meyvə kompotu. Oğlu Saşa üçün mükəmməl qida alınırdı — zülal, vitaminlər. Yaşamaq olardı, acından ölməzdilər. Geyimə də pul çatırdı: maaşı, üstəgəl Volodkanın alimenti var idi. Qarınları dolu, əyni-başları geyimli, kecimli idi. Bayramlarda Snejana yaşıl məxmər donda və laklı balaca ayaqqabılarda hamıdan gözəl görünürdü.
Ancaq tək qarın doydurmaqla iş bitmir. Xüsusən də cavan yaşlarda.
Uşaq bağçasının müdiri Marinayla yaxınlaşmaq istəyirdi, ancaq müdirin ağzı noxud qoxuyurdu. Deyirlər, sevmədiyin adamlar pis qoxar. Sevdiklərin isə — ətir saçar. Qarşılıqlı cazibə qoxularda gizlənir. İtlərdə olduğutək. İnsanların bundan xəbəri yoxdu sadəcə.
Marina müdirlə öpüşə bilmirdi. Ürəyi bulanırdı.
Sonra dul kişi peyda olur. Kartof növbəsində tanış olmuşdular. Dul kişinin Saşayla yaşıd bir oğlu varıydı. Kişi qoca deyildi, qırx beş yaşındaydı. Pis deyildi. Marina ona diqqət eləməyə başlayır: mənzil sahəsi, maaşı var… Günlərin bir günü isə dul kişi belə deyir:
— Oğlunu anana ver. Qoy Snejana bizimlə qalsın. İki uşağımız olar — sənin qızın, mənim də oğlum. Bərabər.
Deyilən sözün mənası Marinaya çatanda, mənası isə tez çatmışdı, bir dəqiqənin içində, dul kişi artıq mövcud deyildi. Yəni fiziki cəhətdən hələ də otağın ortasında durmuşdu, lakin dəhlizə çatıb əynini geyinib qapıdan çıxmasına üç dəqiqə lazım oldu. Bundan sonra bu kişi Marinanın həyatından və yaddaşından silindi.
Saşa o vaxt on iki yaşlı idi. Uzunboylu, maral ayaqlarıtək nazik ayaqları və iri dizləri varıydı. O, hər yerdə anasının arxasınca gedir, ağır çantaları daşıyır, əsl kişi kimi kömək edirdi. Marina öz saç düzümü və makiyajı haqda Saşayla məsləhətləşirdi. O da buna bənzər məsləhət verirdi: “Bənövşəyi dodaq boyasını vurma, suda boğulmuşlara oxşayırsan…” Marina o zamanlar dəbdə olan bənövşəyi rəngi dodaqlarından silib zərif çəhrayı rənglə əvəz edirdi. Gerçəkdən də, daha cavan və daha təbii görünürdü.
Marina oğlunun tənbəl, təşəbbüskar olmadığını görsə də, onu dünyalar qədər se- virdi… Söhbət öz evladından gedəndə, nöqsanlar görünmür. Marina nöqsanları məziyyətə çevirirdi. Tənbəldir, ancaq sırtıq deyil. Təvazökardır. O “tənbəl olmayanlar” isə bütün bəşəri dəyərləri kərkədan kimi tapdalayıb keçirlər.
Dul kişinin arxasınca şappıltıyla qapı örtüləndən sonra Marina ağladı. Lakin göz yaşları nurlu və güclü idi. Marina anladı ki, məhəbbət yolları onun üçün bağlıdır, uşaqları üçün yaşamalı, onları ayaq üstə qoymaq gərəkdir.

Snejana birinci sinifə getdi, Marina da məktəbə qayıtdı. Snejana yaxşı oxuyur, dərsi göydə tuturdu. Balaca qızın qeyri-adi olması gün kimi aydın idi. Başqaları da bunu görürdü.
Marina şəxsən özü üçün artıq heçnə gözləmədiyi vaxtda tale ona şahanə bir bəxşiş elədi. Bu bəxşişin adı Rüstəm idi.
Əvvəl Marina onun səsini eşitdi.
Telefon zəng çalanda qadın evdə oturub dəftər yoxlayırdı.
Marina dəstəyi götürdü:
— Alo!..
Xoş kişi səsi dilləndi:
— Xahiş edirəm, Camalı çağırın.
Marina nəzakətlə:
— Səhv düşmüsüz,— deyib dəstəyi asdı.
Diqqətini dəftərlərə yönəltdi, ancaq yenə zəng gəldi və eyni səs xahiş etdi:
— Xahiş edirəm, Camalı telefona çağırın…
— Dedim axı, ora düşməmisiniz. — Marina dəstəyi qoydu.
Beş saniyə keçdi. Zəng. Marina yüngülcə acıqlanaraq tənbeh edici səslə:
— Burda Camal-zad yoxdur. Siz hansı nömrəni yığırsız?
Xoş kişi səsi lazım olan nömrəni dedi.
Marina tələbkar səslə:
— Elə dediyiniz nömrəni də yığın.
Xoş bariton cavab verdi:
— Bağışlayın.
Marina telefonun dəstəyini yerinə qoydu, ancaq fikrini işinin üstünə cəmləşdirə bilmədi. Ona elə gəlirdi ki, o adam yenə zəng edəcək. Etdi də.
Marina it kimi:
— Alo!
Dəstəkdəki susurdu. Bədbəxt bariton sahibi, Camalı çağırmağa cürət etmirdi. Marina yoxladı:
— Bu sizsiniz?
Bariton boynuna aldı:
— Mənəm.
Marina ehtimalla:
— Telefon stansiyasında yanlış calayırlar.
— Bəs nə edək?
— Siz o Camalın nömrəsini mənə verin, mən ona zəng edim deyim, sizə zəng eləsin. Adınız nədir?
— Rüstəm.
— O sizi tanıyır?
— Əlbəttə. Doğma qardaşıyam.
— Yaxşı. Deyərəm, Camal sizə zəng eləsin. Nömrəsi nədi?
— Mənim?
Yox əşi. Sizinkini neyniyirəm? Camalın telefonunu deyin.
Rüstəm nömrəni dedi. Marina yazıb dəstəyi qoydu. Sonra lazım olan rəqəmləri yığdı. Eynilə əvvəlki səsə bənzəyən səs telefona cavab verdi. Deməli, Rüstəmlə Camal həqiqətən də qardaşdılar.
Marina rəsmi tərzdə:
Xahiş edirəm, qardaşınız Rüstəmə zəng edin. Onun zəngi sizə çatmır.
Camal soruşdu:
Bəs siz kimsiniz?
Telefonçu.
Marina dəstəyi yerinə qoydu. Fikrini işinə yönəltdi. Dörd dəftər yoxlamışdı ki, yenə zəng gəldi.
Rüstəm dedi:
Çox sağolun. Hər şey qaydasındadır.
Lap yaxşı.
Birdən Rüstəm soruşdu:
Sizin adınız nədir?
Marina anlamadı:
Nəyinizə gərəkdir?
Necə deyim e, alışdım sizə. Elə gözəl səsiniz var ki.
Marina gülümsədi.
Rüstəm təklif etdi:
Gəlin görüşək, filmə baxmağa gedək.
Bəs məni necə tanıyacaqsız?
Əlinizdə bir qəzet tutun.
Bariton təhlükəsiz və çox zərif idi. Həqiqətən, niyə də kinoya getməyəsən…
Marina soruşdu:
— Yaşınız neçədir bəs?
İyirmi altı. Çoxdur.
Marina kədərləndi. Özünün otuz iki yaşı varıydı. Altı yaş böyük idi.
Ərə getmir ki. Kinoya isə altı yaş fərqlə də getmək olar.
Marina göstəriş verdi:
Deməli belə. Əynimdə qara xallı ağ şərf olacaq. Məndən xoşunuz gəlməsə, yanımdan ötüb keçərsiniz.
Rüstəm ürəyiaçıqlıqla etiraf etdi:
Siz elə indidən xoşuma gəlirsiz.
Gənc avam oğlandır. Bu — həyat təcrübəsi basmış dul kişi deyil.
Marina Snejkanı Saşaya tapşırdı. Necə və saat neçədə yedizdirməyi göstərdi. Özü isə geyinib-keçindi, “Ağ yasəmən” ətri ilə ətirlənib kinoteatra yollandı.
Marina yarım saat gözlədi, Rüstəmin gəlməyəcəyini anladı. Daha doğrusu, gəlib, amma yanından ötüb keçibdir. İki uşaqlı rus xala onun nəyinə gərəkdir… Uşaqlar haqda, əlbəttə, bilmirdi, ancaq xəbər tutacaqdı. Marina köksünü ötürüb evə qayıtmaq üçün avtobus dayanacağına addımladı. On addım getmişdi ki, qəflətən, sanki yerin altından, qarşısında təbii ölçülü Ömər Şərif peyda oldu. Bəyaz dişlər, bəyaz köynək, xurmayı saçlar. Sarıyağız azərbaycanlı. Belə də olur. O, Marinanın əlindən tutub təngnəfəs dedi:
Məni Camal ləngitdi. Axırıncı dəqiqədə gəlib çıxdı.
Deyərdiz ki, tələsirsiz…
Deyə bilmərəm. Böyük qardaşdır.
Deməli, böyük qardaşı zora salmaq olmaz, Marinanı isə olar. Müsəlman ailə klanının yaxşı tərəfləri də, pis tərəfləri də var, bir çubuğun iki ucu olduğu kimi.
Marinaya aydın oldu ki, bu görüş heçnə verməyəcək. Rüstəm — həddindən artıq yaraşıqlıydı. Bu qadın onun nəyinə gərəkdir? Gülməlidir də. Heyifsilənirmi? Əsla. O, nə bir şey itiririrdi, nə də bir şey qazanırdı. Qurd keçinin nəyini yeyib? Həyat hələ qarşıdadır. Bu olmasın, bir başqası olsun. Bəlkə də — nə bu, nə də başqası. Kişi, nəsil artırmaq üçündür. Uşaqlar da artıq var. Proqram yerinə yetirilibdir.
Rüstəm dilləndi:
Jurnala gecikdik. Amma heçnə olmaz…
O, Marinanı çoxdan tanıyırmış kimi əlindən tutdu, qaçdılar. Qara xallı ağ şərf də küləkdə yellənirdi.
Jurnal başlamışdı, ancaq içəri buraxdılar. Öz yerlərinə keçib yanaşı oturdular.
Buğda ölkə ambarlarına tökülür, özbəklər pambıq yığır, pambıq da ağ qar kimi tökülür. Marina həddindən artıq gərgin vəziyyətdə ekrana, Rüstəm isə — qadına baxırdı. Marina yan baxışla görürdü: buna göz qoyulur. Oğlan ölçüb-biçir.
Rüstəm — yaxşı Azərbaycan ailəsindən olan yaxşı oğlan idi. Anası — Bakı teatrının qabaqcıl aktrisası — oğluna yaxşı Azərbaycan ailəsindən yaxşı bir qız axtarırdı, aktrisa olmasın, allah eləməsin… Belə qız hələ tapılmırdı. Həyat yoldaşını, gələcək uşaqların anasını seçmək asan iş deyil.
Qaranlıq zalda cavan rus qadını diqqətlə gözdən keçirir, qadın onun daha da çox xoşuna gəlirdi. Marinanın hər şeyində yumşaqlıq varıydı: sifətinin yumruluğunda, kətan saçlarında, mavi gözlərinin baxışında. Azərbaycan qızlarında belə mavilik, belə kətan yumşaqlıq olmur.
Film bitəndə Rüstəm artıq büsbütün vurulmuş və hər bir avantüraya hazır idi.

Avantüra uzun illər sürdü.
Marina düşünürdü: “Yaxşı ki, Volodka məni atdı. Yoxsa belə olacağı bilməzdim də…”
Rüstəm hüquq-mühafizə orqanlarında kapitan rütbəsində işləyirdi. Atası ilə qardaşı da bu sahədə çalışırdılar. Atası — general, Camal isə polkovnik idi. Ola bilsin, elə özləri özlərinə rütbə verirdilər…
Rüstəm işə gəlir, iş otağının divarlarına göz gəzdirir, sonra da Marinaya məktəbə zəng edirdi. Marina da bu zəngi gözləyir, tez dəstəyi dartıb qaldırırdı.
Rüstəm dillənirdi:
— Xahiş edirəm, Camalı çağırın.
Marina sevincək qaqqıldayır, zınqırov kimi cingildəyirdi. Rüstəm qadının xoşbəxt səsini eşidəndə bütün varlığı o səsə əks-səda verirdi. Rüstəm Marinanın qulağına elə şeylər pıçıldayırdı ki, deyiləsi deyil. Marina dəhşət içində o yan-bu yana göz gəzdirirdi: görəsən, eşidən varmı? Yox. Kimsə eşitmir, heç ağıllarına da gətirmirdi.
Marinanın ürəyi bu sözlərdən azqala dayanırdı. Nəbzi tamamilə gözlənilməz yerlərdə — boğazında, məsələn, dodaqlarında, daha da aşağılarda vurmağa başlayırdı. Müəllimlər otağındakıları azdırmaq üçün Marina quru səslə “Çox sağolun. Çox nəzakətlisiniz” deyirdi. Qoy elə bilsinlər, işlə bağlı danışır. Ancaq sevgi iş deyilmi? Bu — insan həyatında mövcud olan işlərdən ən başlıcasıdır.
Zəng vurulurdu. Marina jurnalı götürüb dərsə gedirdi. O, yuxuda gəzən lunatiklər kimi, heç yana baxmadan, dumanlı-dumanlı gülümsəyərək tərpənirdi.
Rüstəm tezcə plaşını götürüb küçəyə qaçırdı, cəld trolleybusa qalxırdı. İyirmi dəqiqədən sonra məktəbin yanında olurdu. Skamyaya oturub üzünü qaldırır, baxışını ikinci mərtəbəyə yönəldirdi.
Marina pəncərəyə yaxınlaşırdı. Rüstəmi görüb baxışını onun gözlərinə yönəldirdi. Onların baxışları kəsişir, baxışlardan da güclü elektrik axırdı. Bu elektrik sahəyə ağcaqanad, ya bir böcək düşərdisə, o andaca yerə yıxılıb ölərdi.
Marina dərsi keçə bilmirdi. Sinifdən çıxa da bilmirdi. Bu hərəkəti müdürün xoşuna gəlməzdi. Marina məsum uşaqlara müstəqil iş verir, məsələn, quş rəsmi çəkməyi tapşırırdı. Ya da “Yayı necə keçirmişəm” adlı inşa yazmağı tələb edirdi. Sonra yenə pəncərənin yanına qayıdırdı. Donub qalırdı. Böcəklər də onların məhəbbət axışı sahəsindən uçanda ölüb düşürdülər.
Axşamlar Rüstəm, Snejanaya dərslərində köməklik edir, Saşa ilə şaxmat oynayırdı. Demək olar, Rüstəm həm ər, həm də ata idi. Uşaqlar, xüsusilə də Snejka, onu sevirdilər. Snejka doğma atasını xatırlamırdı. Qəlbindəki bu yeri Rüstəm tutmuşdu. Çoxları Snejka ilə Rüstəmin bir-birlərinə oxşadığını deyirdi. Həqiqətən də, nəsə var idi.
Hərdən qonaq gedərdilər. Ancaq bu — Marinanın çevrəsi idi. Rüstəm Marinanı öz çevrəsinə çıxarmırdı. Marina məşuqə statusunda idi, Azərbaycanda isə bu status, yumşaq desək, prestijli deyil. Ancaq onlar nə qanır? Heç kəsin heç vaxt belə yaxınlığı olmayıb. Marinayla Rüstəm birlikdə yeyir, birlikdə yatır, birlikdə düşünürdülər. Onları bir-birindən heç bir qüvvə ayıra bilməzdi.

Marinanın böyük qardaşı Pavel öldü. Volodkanı döyən o həmin oğlan. Xəstəliyin adı uzun və qəliz idi: limfoqranulematoz. Qan xəstəliyidir. Görən, nədəndir?
Ölüm haqda arayış almaq üçün Marina xəstəxanaya getdi. Qardaşının əşyalarını təhvil verdilər: pencəyi, şalvarı və saatını. Saat hələ işləyirdi. Marina ağladı. Rüstəm yanında dayanıb əzab çəkirdi. Paveli tanımırdı, ancaq ilk dəfə idi sevgilisini dərdli görürdü, ürəyi az qalırdı partlasın.
Sonra xəstəxananın parkından keçdilər. Birdən Rüstəm cığırın ortasında Marinanın üzünü, gözlərini, ağzını ehtirasla öpməyə başladı. Günün günorta çağında camaatın gözü qarşısında öpüşmək müsəlman əxlaqına zidd idi. Bura Fransa deyil. Amma Rüstəm əxlağı vecinə almırdı. Marina da ehtirasla ona cavab verirdi. Dərd, yersiz ehtirası arxa plana çəkməli idi. Ancaq qətiyyən belə deyildi. Həcmli bir əşyanı hovuza endirdikdə, suyun səviyyəsi qalxdığı kimi, Marinanın öz qəmini sevgidə boğması da sevgini daha yüksək, daha dolğun edirdi.
Bəlkə də dərd çəkəndə qanın içinə adrenalin buraxılır, xoşbəxtlik isə onu parçalayıb bədəndən çıxarır. İnsan da intuitiv olaraq sevgiylə müalicə olunur.
Çox ehtimal ki, xöşbəxtlik və dərd — bir çubuğun iki başıdır. Və bir bütünü təşkil edirlər.

Sevgini ağırlaşdıran xoşagəlməz bir şey var: abortlar. Onların qarşısını almaq mümkün deyildi. Marina, çox istəkli o ağuşlar içində nəticələr haqda nə düşünmək istəyir, nə də düşünə bilirdi. Zəriflik və ehtiras şüalarında hər şey sönüb yox olurdu. Təbiət, səhlənkarlığın qisasını alırdı. Təbiətin öz qanunları var.
Marina abortlara Rüstəmdən qat-qat rahat yanaşırdı. Rüstəm, sevimli qadınını abort otağına yola salanda, ilan vurmuş at kimi başını bulayırdı:
— Məni evladsız qoyacaqsan.
Rüstəm uşaq istəyirdi, ancaq evlilik təklifi etmirdi. O, hər şeyi olduğu kimi saxlamaq, üstündən də bir uşaq, oğul istəyirdi. Məsələn, Fərhad adlı.
Günlərin bir günü Marina fikrə getdi: niyə də yox? Qoy balaca bir Fərhad doğulsun, iki uşaq olan yerdə üçüncü də olar.
Marina növbəti abortu gecikdirirdi. Sevgi barını öldürməyə ürəyi gəlmirdi. Anasının yanına məsləhətləşməyə getdi. Anası, Bakı kəndlərinin birində yaşayırdı. Marina elektrik qatarla yol gedir, getdikcə də uşağı saxlamaq qərarına yaxınlaşırdı. Bu fikir onu içdən gücləndirir, körpəni də indidən sevməyə başlayırdı.
Anası sərtcə:
Ağlına da gətirmə, — dedi. — Niyə atasız uşaq böyütməlisən? İkisi azlıq edir?
Marina sakit səslə:
Onu sevirəm.
Hə, nə olsun? Azərbaycanlılar yalnız özlərinkilərlə evlənər. Dinləri belədir.
Ruslarla isə eləcə gəzirlər. Azərbaycan qızlarıyla gəzə bilməzlər. Bəribaşdan evlənmək gərəkdir. Ruslar isə burdakılar üçün cələbdi…
“Cələb”ın nə olduğunu Marina yaxşı bilirdi.
Anası həmişəki kimi kobud idi. Ola bilsin, qızına görə əzab çəkirdi, bu əzab da ağızdan bu cür köpüklənib tökülürdü.
Marina ayağa qalxaraq:
Gedim. Evindən kələm qoxusu gəlir. Ürəyimi bulandırır.
Həqiqətən də, hər şeydən ürəyi bulanırdı. Doğma anasından da.
Marina, evinə qayıdarkən yolda anasının, əfsuslar, qadın xoşbəxtliyi görmədiyini, bunu heç təsəvvür də edə bilmədiyini düşünürdü. Anası üçün sevgi — pasportda möhür və birgə yaşayış demək idi. Bəs birgə yaşamaq nədir? Ruhsuz-qanadsız əmək, qarşılıqlı qıcıqlanma, daimi neqativdən çıxış yolu kimi də — vodka. Dincəlmə. Ya da indikilərin dediyi kimi — relaksasiya. Xalq vodka ilə özünü müalicə edir, vodka ilə də öz kökünü kəsir.
Qadınlar kişilərdən güclü və davamiyyətlidir. Anası içmir, həyata tab gətirir. Bununla belə, yazıq, sevimli kişi qoxusunun nə olduğunu bilmirdi belə.
Rüstəmdən fərqli qoxular gəlirdi: nəfəsi — çiyələk, qoltuğunun altı — qarağat yarpağı, qarnı — quru şərab ətri verirdi. Rüstəm, torpağın bütün ətirləri ilə, südəmər körpə təki təmiz və bihuşedici qoxuyurdu. Marina da bu ətri canına çəkməyə, canavar kimi isti dili ilə yalamağa və qorumağa hazır idi.
Volodka sevgidə xudbin idi. Solist kimi, təkcə özü haqda düşünürdü. Tək və əsas o idi, hamı da ona uyğunlaşmalı idi. Rüstəm isə tamam başqadır. O, duetə dəvət edirdi. Kişi və Qadın duetinə. İkisi də xoşbəxtlik almağa yox, xoşbəxtlik verməyə çalışırdı. Digərinin xoşbəxtliyindən özü də xoşbəxt olurdu.
Aah! Bu insanı necə də sevirdi. Onun necə yemək yeməsindən xoşu gəlirdi: çeynəməsindən, udmasından. Necə yatmasından xoşu gəlirdi: sakit nəfəs alırdı, qarnı da qadının əli altında tərpənirdi. Rüstəmin bəsit insan olmasına baxmayaraq onun söhbətlərini dinləməkdən xoşu gəlirdi. Rüstəm kitab oxumazdı. Nəyinə gərəkdir? Başqalarının fikirləri nəyinə gərək idi? Mahnı oxumaq olarsa, daha musiqidən baş çıxarmaq nəyə lazımdır ki? Rəsm əsərləri isə ancaq divardan asılmaq üçündür. Mütləq onlara baxmağa gərək yoxdur.
Onun əsas realizasiyası sevgi idi. Bax, burda o, nəhəng idi. Böyük duyğularla aşıb daşmaq, böyük duyğuları da qəbul etmək də istedaddır.
Marina üçün üç dəyər mövcud idi: uşaqları, təsərrüfat və Rüstəm. Yaxşı biş-düş edirdi, qazanların başında cadügarlıq etməyi bacarır və sevirdi. Qadındı. Anasının yeməkləri yaxşı alınmazdı. Uşaqlarını yarımçıq sevərdi. Sevərdi, amma onlar üçün heçnə etməzdi. Kişiyə qarşı sevgini palçıq sayardı. Soruşan gərək: insan nə üçün yaşayır?
Marina, hər şeyə rəğmən, anasıyla söhbətdən sonra gedib yenə də abort elətdirdi. Biri az, biri çox.
Rüstəm başını silkələyir, soruşur:
İçindəki bir insanı öldürməyə necə cürət edirsən?
Marina cavab vermirdi. Deyə bilərdi: “Evlən, ondan sonra tələb et.” Gəl ki, bu, kobudluq olardı. Rüstəm onunla evlənmək istəsəydi, deyərdi. Təklif etmirsə, demək —istəmir. Bu haqda danışmaq da təhlükəlidir. Danışıb-danışıb münasibətləri məhv etmək olardı. Həqiqət ilə birgə, ancaq Rüstəmsiz qalardı. Nə ilə bitəcəyi bilinməyən bu xöşbəxtliyin içində qalmaq daha yaxşı idi.
Marinanın cəsarəti bircə suala çatırdı:
Məni atmayacaqsan ki?
Rüstəm, qadının əllərini ürəyinin üstünə qoyub gözlərini bərəldirdi:
Səni heçvaxt atmaram… Həmişə bir yerdə olacağıq. Ölənədək.
Qadın da rahatlaşırdı. Ölümə çox var. Hər günün içində də Rüstəm var.

* * *

Günlər həqiqətən də bir-birinin ardınca qaçırdı.
Saşanın on səkkiz yaşı tamam oldu. Əsgərliyə çağırdılar, harasa apardılar. Kazarmada yer verdilər.
Yarım il keçmişdi ki, Saşa qaçdı. Qatara minib Bakıya gəlib çıxdı. Qapının ağzında peyda oldu. Marina hər şeyi anlayıb yerindəcə dondu. Ayaqları saxlamırdı. Əsgərlikdən qaçmaq — maddədir. Türmədir. Türmənin on səkkiz yaşlı oğlanın başına nə açacağını təsəvvür etmək çətin deyildi.
Marina Rüstəmdən kömək istəyir. Rüstəm də — öz general atasından. General, lazım olan yerə zəng edir. Saşa geri qayıdır. Hərbi hissədə bunun yoxa çıxmasını guya heç görməmişdilər. Sanki xəstələnmişdi, indi isə sağalıb qayıtmışdı.
Üç aydan sonra bir zəng də lazım olur ki, Saşanı Bakı ətrafındakı hissələrin birinə dəyişsinlər. Saşa, hərbi sanatoriyada başını girələyir, cığırları süpürür, boru, kərpic daşıyırdı. Muzdurluq edirdi. Həftəsonları evə gedirdi. Sonralar isə tədricən evdə gecələməyə başladı. Hamı rahat idi. Kimin sayəsində? Rüstəmin.
Rüstəm ailə büdcəsinə pul gətirmirdi. Onun maaşı öz cib xərclərinə güclə çatırdı. Amma buna baxmayaraq, rayonda yaxın qohumları yaşayırdı deyə, Rüstəm ayda bir dəfə bir dolu maşın, keyfiyyətinə söz olmayan ərzaq — ev çaxırı, kəsilmiş hind toyuğu və çoşqa, mer-meyvə, hələ diri, əsnəyən osetrina balığı gətirirdi.
Rüstəm bunların hamısını masanın üstünə boşaldırdı, elə gözəl natürmort alınırdı ki, adamın onları yeməyə heyifi gəlirdi. Belə anlarda Rüstəm özünü müftəxor yox, əsil kişi, ailə başçısı hiss edirdi.
Snejana fikirli-fikirli ölmüş donuz balalarının sifətlərinə, məğlub edilmiş simurq quşunun — hind toyuğunun — ağarmış boynuna baxırdı, hələ bərkiməmiş başına qəddarlıq haqda fikirlər gəlirdi. Görünür, qəddarlıq, həyat sxeminin tərkib hissəsi kimi daxil edilibdi.

* * *

Həftəsonları Marina, Rüstəm və Snejana dənizə gedərdilər.
O vaxtlar Xəzər dənizi təmiz, şəfalı idi. Rüstəm uzaqlara üzürdü, adam lap qorxurdu. Snejana çimərlik paltarında, yaş qumdan qala düzəldirdi. Marina burda da boş durmurdu: tərəvəz təmizləyir, salfetkaların üstünə düzürdü. İsti yemək termosta idi. Birinci və ikinci yemək üçün geniş boğazlı xüsusi termosu var idi.
Rüstəm üzməkdən soyuq, ac və darıxmış qayıdırdı. Tüklü sinəsiylə qadının günəşdən istilənmiş bədəninə sarılırdı. Qum dənəciklərinin qonduğu sifəti öpüşlərə bürüyürdü. Xoşbəxtlik — bax — budur! Xöşbəxtliyin təsviri: qumlu boş sahildəki qadın və kişi…

Rüstəmin anası isə hələ də yaxşı Azərbaycan ailəsindən yaxşı bir qız axtarırdı. Tapır da. Qızın iyirmi yaşı vardı. Adı İradə idi.
Adı Rüstəmin xoşuna gəldi. Qız da xoşuna gəldi: başıaşağı, hətta bir qədər hürkmüş görünürdü. Rüstəmin qıza yazığı gəlirdi. Ümumiyyətlə, Rüstəm ürəyi yumşaq adamdı. İradənin əndamı yetişmişdi, böyük sinəsi və möhtəşəm kök budları vardı, amma qadınlıq onda hələ oyanmamışdı. O, akvariumdakı qəribə balığa tamaşa edərcəsinə maraqla, ancaq soyuq-soyuq Rüstəmə baxırdı.
İradənin iyirmi, Rüstəmin otuz altı yaşı, Marinanın qırx iki yaşı var idı. Qırx iki yaşda daha doğmazlar. İyirmi yaşda isə — doğarlar, həm də bir dəfə yox, istədiyin qədər. Məsələnin bu tərəfi hər şeyi həll etdi. Rüstəm uşaq istəyirdi. O, atalıq üçün artıq yetişmişdi, Marina isə bütün imkanları əldən vermişdi. Marina riskə getmək istəmirdi. Riskə getməyən isə qazanmaz.
Rüstəmin anası səbirsizliklə nəvə istəyirdi, Rüstəm də onun istəyini nəzərə almalı idi. Müsəlman dünyasında ananın istəyi qanundur.
Hər şey zaqsla, bir də sadə toy ilə bitdi. Toydan sonra — yataqla. İradə ilə yaxınlıq, əlbəttə, alındı. Duet alınmadı ancaq. Moçart alınmadı. Elə-belə… köpək valsı oldu.
Yuxuda Rüstəm ağlayırdı. Səhər anası soruşdu:
Dedin ona? — “Ona” sözünü xüsusi vurğuladı. O, Marinanı heçvaxt adıyla çağırmazdı.
Rüstəm boğuq səslə:
Yox,— dedi.
Anası qətiyyətlə əmr ələdi:
Get de. Onsuzda biləcək. Qoy səndən eşitsin.
Rüstəm trolleybusa oturub məktəbə getdi. Sözünü hazırlamaq istəyirdi, amma alınmırdı. Düşündü: hələ getsin çatsın, sonra vəziyyətə baxar. Sözlər öz-özünə gəlib dilinə çıxar. Marina deyə bilər: “Ruslarla gəzirsiz, özününkülərlə isə evlənirsiniz.” Bu da həqiqət olacaq, ancaq bütöv həqiqət yox. Deməli, yalan olacaqdır. Marinaya deyəcək ki, yalandır. O da cavab verəcək: “Onca gün tanıdığın bir qızla evləndin. Məni isə on ildir tanıdığın. Söz də vermişdin — ölənədək atmayacaqsan…”
Rüstəm məktəbə yaxınlaşdı, içəri girməyə isə cürət etmədi. Bura Marinanın ərazisi idi, riskə getmək də istəmirdi. Ona elə gəlirdi ki, kimsə burda arxasına bir təpik qoyacaq, həyətdən top kimi başı irəli çıxacaq.
Bədən tərbiyyəsi müəllimi Heydər bayıra çıxdı. Tanış idilər. Rüstəm salamlaşdı. Heydər cavab verdi:
Salam. Marina lazımdır? Onun əlavə məşqələləri var.
Rüstəm xahiş etdi:
— Çağır da, nə olar!
Heydər qapıdan içəri girib az sonra yenə görsəndi.
Gəlir, — deyib idman meydançasına qaçdı. Orada yuxarı sinif şagirdləri cavan heyvan təki artıq ora-bura qaçışmaqdaydılar.
Rüstəm şeir oxuyan olsaydı, çox yaxşı bir şairə xanımın “Aah, ətraf cavanlarla doludur” sətrini yada salardı. Amma Rüstəm şeir haqda düşünmürdü. O, Marinaya bəd xəbər gətirmişdi. Qədimlərdə bəd xəbər gətirənlərin başını bədənindən ayırardılar, halbuki onların heçbir günahı yox idi. Onlar təkcə məlumat ötürücüləri idi. Rüstəm isə günahkardı, deməli, onun başı iki dəfə vurulmalı idi: günahkar kimi də, bəd xəbər gətirən kimi də.
Boz Orenburq yaylığına bürünmüş Marina, məktəbin geniş qapısına gəldi. Mart ayının başı idi, külək acıqlı-acıqlı vıyıldayırdı. Rüstəm onun qadın zərifliyini və mühafizəsizliyini gördü. O, yaylığa eyni zamanda gənc qız kimi və qoca qarı kimi bükülürdü.
Rüstəm qəflətən anladı, apaydın gördü ki, bu qadını taleyin ümidinə atıbdır. Ağlamağa başladı.
Marina onsuzda uca olan qaşlarını biraz da qaldırdı:
Nə olub sənə?
Rüstəm hey ağlayır, ağzından bircə söz də çıxara bilmirdi.
Marina onun göz yaşlarına bələd idi. Rüstəm, sevişməkdən sonra, xoşbəxtliyin ağırlığına tab gətirməyəndə ağlayardı. Sevgilisi üçün darıxanda telefonda ağlayardı. Rüstəm sentimental və kövrək idi, adamın duyğularını tərpətməkdən xoşu gəlirdi. İndi də, on günlük iş məzuniyyətindən sonra hisslərlə oynayırdı. Səfeh.
Marina güzəştlə gülümsəyirdi. Məktəbin qapısı ağzında, yuxarı sinif şagirdlərinin gözü qabağında onu qucaqlaya bilməzdi. Ona görə də soruşdu:
Axşam gələcəksən?
Rüstəm:
Gələcəyəm.
Marina:
Qaçım gedim. Orda sinifdənkənar məşqələm var.
Dönüb getdi. Ağlına gəlmədi. Heçnə hiss etmədi. Qəribə idi də. Marina olduqca intuitivdir. O, sevdiyi insanda baş verən hər şeyi duyurdu. Burda isə — sükutdur. Görünür, Rüstəmin özündə heçnə dəyişməmişdi. Pasportunda möhür peyda olmuşdu. Amma pasportda, qəlbində yox.
Marina çıxıb getdi. Rüstəm durduğu yerdə qaldı. Göz yaşları küləkdə quruyurdu. Fikirləşirdi: “Doğrudan da, niyə də axşam gəlməyim?” Nə olacaq? Heçnə. Keçmiş həyatının bütün kökünü birdən-birə qopara bilməz axı. Otuz altı yaş — yetkin yaşdır: öz dəyərlərin, öz bağlılıqların var. Eynən belə…
Axşam Rüstəm Marinagilə gəldi — mövsüm meyvə-tərəvəzi natürmortu ilə, Snejana üçün kukla ilə, Marina üçün də sevgi ilə. Bu sevgi, sözün əsil mənasında gözlərdən fışqırıb barmaqların ucundan süzülürdü. Ancaq, qəribə görünsə də, gecə saat on ikidə Rüstəm evə hazırlaşmağa başladı. O, həmişə Marinanın yanında gecələyərdi. Gecəboyu bədənləri bir-birinin ətrini alar, yeni səviyyədə, ilahi bir səviyyədə xüsusi yaxınlıq yaranardı. Marina üçün bu yaxınlıq orqazmlardan daha vacib idi.
Rüstəm:
Qala bilmərəm. Anam xəstələnib.
Ana — müqəddəsdir. Marina inandı.

Ananın xəstəliyi uzun çəkdi. Bir il. İkinci il. Nə etməli? Yaşlı qadındır…
Onun çıxıb getməsinə Marina yavaş-yavaş alışdı. Heçnə olmaz. Qayıdır gəlir ki…
Rüstəm həftədə iki dəfə gələrdi: bazar ertəsi və cümə axşamı. İki xidməti gün. Qalan günləri isə anasıyla keçirirdi. Bu rejim oturuşmuşdu. Bunun öz üstünlükləri də vardı. Uşaqlara daha çox vaxtı qalırdı.
Saşa, mart pişiyi kimi elə hey hardasa veyillənirdi. Evə ancaq yemək yeməyə gəlirdi. Əvvəl Marina narahat olurdu, sonra vəziyyətlə barışdı. Oğlanlar böyüyür, quşlar təki uçub yuvadan gedirlər.
Snejananın on üç yaşı var idi, yeniyetmə idi. Məktəb. Volodka, qanuni ata, uşaqlarla maraqlanmırdı. Öz erməni qadınıyla birlikdə hardasa İrkutskda yaşayırdı. Orda da iki uşağı vardı.
Marina başa düşmürdü: adam öz ciyar parasına, həm də belə gözəl və keyfiyyətli doğma qızına necə laqeyd ola bilər? Başqaları ona heyrət edirdi, özününkünün isə vecinə deyildi. Müsəlmanlar belə eləməz. Cənub xalqlar evladsevər xalqlardı. Kaş Rüstəmə doğardı. Amma deyərlər, “kaş”ları əkdilər, bitmədi…
Snejana küncdə oturub məktəb bayramına Yeseninin “Hoy, qutsal Rusiyam mənim…” şeirini əzbərləyirdi.
Soruşdu:
“Hoy” nə deməkdir?
Marina izah etdi:
“Ehey” deməkdir.
Onda niyə “hoy”?
Marina fikrə getdi. Rusiyada yaşasaydılar, belə sual yaranmazdı. Köksünü ötürdü, amma ağrı-acısız. Marina Bakıda doğulubdur, türk şivəsi, mədəniyyəti, yeməyi onun içinə hopmuşdu. O, bu sadəlövh gözəl xalqı sevirdi. O, Azərbaycan abu-havasından qidalanmış, özü də cüzi ləhçə ilə danışırdı. Bu ləhçədən əl də çəkmirdi, əksinə, onu bəsləyirdi. Rus ruhunu da — blinləri, mahnıları, sifətləri də sevirdi…
Marina əsl beynəlmiləlçi idi. Onunçün yaxşı və pis insan vardı. Milliyyətin isə nə fərqi…

Bir gün Rüstəm Moskvaya gedir, iş məzuniyyətinə. Deyir: ixtisas artırmağa gedir. Rüstəmin vəzifəsi böyüyürdü, artıq o, polkovnik rütbəsində idi.
Moskvadan zəng edib üç gündən sonra, çərşənbə axşamı gələcəyini xəbər verdi. Marina sevinclə telefon dəstəyinə:
Nə bişirim: kələm dolması yoxsa şorba? — qışqırdı.
Rüstəm düşünmədən cavab verdi:
İkisini də.
Marina Rüstəmin ac olduğunu, yemək istədiyini anladı. Yazıq Rüstəm, yad, biganə adamların arasında hardasa gəzir. O isə sevgi və pərəstiş edilməyə alışıbdır. Anası, Marina, uşaqları, qardaşı Camal onu həddindən çox sevirdilər. O, sevgi içində üzürdü, sevgisiz isə üşüyüb donurdu. Sevgisiz qanı dayanırdı.
Marina qışqırdı:
Özün necəsən oralarda?
Rüstəm qışqırdı:
İxtisas artırmadı.
Telefon şıqqıldayıb kəsildi.
Axşam narahat halda Camal zəng etdi. Onlar Marinayla tanış idi, demək olar, dost idilər. Camalın arvadıyla Marina danışmazdı. Görürdü ki, o, bunu ikinci sort sayır. Cələb saymasa da, cələbə yaxın bir şey sayırdı.
Camal soruşdu:
Rüstəm zəng etmişdi?
Marina iltifatla xəbər verdi:
Hə. Çərşənbə axşamı gələcək.
Bəs uşaq?
Marina anlamadı:
Hansı uşaq?
Camal sorğu-sualını davam etdi:
Əməliyyata saxlayırlar ya yox? Professor nə dedi?
Marina heçnə anlamırdı:
Hansı professor?
Camal susdu. Dəstəyi arvadı götürdü. Dəqiq soruşdu:
Uşağı əməliyyata saxlayırlar yoxsa imtina etdilər?
Marina təkrarladı:
Hansı uşağı?
Bəs sən heçnə bilmirsən?
Nəyi bilməliyəm?
Qardaşının arvadı biraz susdu, sonra:
Yaxşı. Özünüz həll eləyin, — deyib dəstəyi asdı.
Telefonun yanında Marinanın ayaqları qatlandı… Ağzı qurudu. Fikrini cəmləşdirməyə çalışdı. Deməli: Rüstəm hansısa bir uşaqla Moskvaya gedib. İxtisas artırmağa yox, onu professora göstərmək üçün gedib. Əməliyyat lazımdır. Demək, uşaq xəstədir. Kimin uşağıdır? Camalın? Onda Camal elə özü gedərdi. Demək, bu — Rüstəmin uşağıdır. O, evlənib, uşağı da xəstə doğulub.
Marina məktəbin qapısında Rüstəmin ağlamasını yadına saldı. Elə o vaxt evlənib. O vaxtdan da gecələməyə evinə getməyə başladı.
Hər şey zəncirvari ard-arda düzüldü. Yalanın üstü açıldı.

Rüstəm qayıtdı. Söz verdiyi kimi, çərşənbə axşamı gəlib çıxdı. Onu kələm dolması və şorba gözləyirdi.
Rüstəm yeyir, yedikcə də dodaqları yağdan parıldayır, damcılar çənəsinə axırdı.
Marina onun iştahını qaçırmaq istəmirdi, amma boşqabı kənara itələyib arxaya çəkiləndə soruşdu:
Professor nə dedi? Əməliyyatı boynuna götürdü ya yox?
Rüstəm mavi gözlərini Marinaya dikib məsum-məsum baxırdı.
Marina onun dürüst mavi gözlərinin içinə:
Evlisən, bir uşağın da var.
Kim dedi?
Camal.
Sən də ona qulaq asırsan?
Həm də necə…
Yalan deyir hər şeyi. Mənə paxıllıq edir. O, arvadını sevmir, sadəcə qorxur. Heçkəsə qulaq asma.
Rüstəmin sifəti sakit, aydın idi, yalançılarda belə olmur. Yalan — görünür, qığılcım kimi gözlərin dərinliklərində gizlənir, dodaqlardan süzülür. Marina şübhəyə düşür: yalan deyən hansıdır — Rüstəm ya Camal? Soruşmaq, onları üzləşdirmək olar. Lap onun evinə getmək də olar. Deyək, arvadını və oğlunu görəcəkdir. Sonra nə? Marina deyəcək: aldatdın məni. Lakin aldadırdımı? Evlənməyinə söz vermişdimi? O, yalnız sevirdi. İndi də sevir. Xəstə uşağı qoyub bura, onun yanına gəlibdir. Qadına olan sevgi mərhəmətdən güclüdür. Rüstəm məşuq idi, məşuq da qalıbdır. Bununla belə, Marinanın anası haqlı çıxdı: onlar özününkülərlə evlənir.
Bircə mənə qulaq as, başqa heç kəsə! — Rüstəm əmr edib masanın arxasından çıxdı. — Hamı paxıllıq edir. Heç kəsin də belə sevgisi yoxdu…
İçqırıb duşa getdi.
Marina çarpayıda yer salır, əllərinin hərəkətləri isə yavaşlanmışdı. Əlləri artıq inanmırdı. Bu — yaxşı əlamət deyil.
Sonra uzandılar. Rüstəmdən əvvəlkitək çiyələk ətri yox, yediyinin qoxusu gəlirdi. Ətlə soğan qoxurdu. Nəfəsi qadının düz üzünə vururdu. Marina dözməyib dilləndi:
Get ağzını yaxala.
Rüstəm ağır-ağır enib neandertal adam kimi çılpaq getdi. Adam ona baxmağa utanırdı. Bu da yaxşı əlamət deyil.

Birinci Saşa çıxıb getdi. O, Azərbaycanlı tərəvəz alverçilərinə qoşulub Moskvaya yollandı. Moskva bazarında alver edirdi. Azərbaycanlılar onu özlərinki hesab edirdi. Ləhçəsi doğma idi.
Elə oradaca sarısaç bir qızla tanış oldu, Marina da tezliklə toy şəkilləri aldı. Fotoşəkillərdə Saşa, gənc gəlinin barmağına nişan üzüyü taxırdı.
Gəlin gözəgəlimli deyildi, xırda gözlü, sərçəburun idi. Marina öz Saşasına belə arvad arzulamırdı. Özü bilər…
Marina ağlayıb-ağlayıb bütün ümüdlərini Snejanaya bağladı. Qız uşağı anaya daha yaxındır.
Snejana məktəbi bitirirdi. Sinif yoldaşı Maqsud Hüseynov ona vurulmuşdu. Maqsudun atası nazir idi.
Marina şirin xəyallar içində idi. Qızı varlı, nüfuzlu evə gəlin gedəcək. Marinanın statusu da birdən-birə qalxacaq. O — ibtidai sinif müəlliməsi, boşanmış qadın, rus cələbi olmayacaq. O — Hüseynovların qudası olacaq, onların ortaq nəvələri olacaq. Hüseynovların pulu uşaqlara da, nəvələrə də, üstəlik gələcəkdəki dörd nəsilə də bəsdir. Əlavə məşqlərdən imtina etmək, hətta məktəbi atmaq da olar. O, Rüstəmin valideynləri — general və aktrisanın fırlandığı çevrədə görünəcək, onlarla rahatca salamlaşacaq.
Ancaq dəhşətli hadisə baş verdi. Snejana qonşu həyətdən Oleq adlı bir tatar oğlana aşiq oldu. Oleq — ailənin ilkidir, on qardaş-bacısı var. On ac-yalavac tatar balası bütün günü həyətdə sürünür, tırtıl yeyirdilər.
Bu necə baş verdi? Bunu Marina necə gözdən qaçırdı? Qonşulardan eşitdi. Sən demə, həmin bu Oleq hər gün qızını yola salır, hər gün də onlar ön qapıda dayanıb mırt vururlar. Anası cələbdi, qızı da özünə oxşayıb…
Marina anladı, üzülməyə vaxtı yoxdu. Snejananı dərhal olduğu mühitdən qoparıb Oleqdən uzağa göndərmək lazımdır. Moskvaya. Saşanın ailəsinə. Saşa ona tibb texnikumu tapıbdır. Həkim olmaz, tibb bacısı olar. Yenə də pis deyil.
Sənədləri göndərdilər. Qəbul imtahanlarına dəvət gəldi.
Moskvaya uçmaq lazım idi.
Marina qızını yola salmağa getdi. Təyyarə gecikirdi. Bufetə girdilər. Qızını əzizləmək üçün Marina Snejanaya pirojna aldı. Yad qızın yanında qızı necə olacaq? Ağrıdan ürəyi dayanırdı. Snejana ağzı yumulu çeynəyirdi. Onun ağzı balaca və pişik ağzıtək incədir. Gözləri böyük, yumru, narahat baxışlıdır. Bu üzü, bu uşaq əllərini Marina necə də sevirdi. Ancaq qızına olan sevgisi qəlbinin dərinliklərində gizlədilmişdi, çölə isə zəhərli tüstütək kobudluq çıxırdı. Eynən öz anasındakı kimi. Yaşlandıqca Marina sifətdən də, xasiyyətdən də anasına daha çox bənzəyirdi. Öz məqsədinə çatmaq üçün vəhşi öküz kimi hər şeyi yarıb keçməyi bacarırdı.
Marina:
Moskvaya getdiyini Maqsud bilir?
Snejana:
Əşi, rədd olsun…
Deməli belə. Hər şey aydındır. Statusu yerində qalacaq, hətta enəcək də. Hüseynovların pulu başqalarına xidmət edəcək.
Bəs o… — Marina, “Oleq” adını tələffüz belə etmək istəmədi. — O bilir?
Snejana:
Yazacağam ona. — Ətraflı danışmaq istəmədi.
Marina nəzakətlə:
Xahiş edirəm, de, səni zibilxanaya çəkən nədir?
Onu sevirəm. Sənin o Maqsudundan isə zəhləm gedir. Onun barmaqları elə bil donuz sardelkalarıdır.
Barmaqların bura nə dəxli var?
Bəs nəyin dəxli var?
Marina hecalayaraq:
Perspektivlər. Sənin bu kəndçi tatarının nə perspektivi var? Süpürgə? Görəsən, sizdən olan uşaqlar nə olacaq?
Snejana gözlərini qırpdı, çay fincanına iki göz yaşı düşdü.
Marina köynəyinin düyməsini açdı. Havası çatmırdı:
Bacarmıram…
Cəmilə adlı ofisiant qız yaxınlaşdı, Marinanın keçmiş şagirdi idi. Şəhər, onun şagirdləri ilə dolu idi. Qızlar, bir qayda olaraq, ali təhsil almağa can atmırdılar.
Cəmilə salamlaşdı:
Salam, Marina İvanovna. Xəbər verdilər – reys yenə gecikir. Eşitmisiniz?
Snejana şəfqətlə təklif etdi:
Sən qayıt. Özüm minib gedəcəm.
Marina çaşqın-çaşqın Cəmiləyə baxdı.
Gedin, gedin… Mən ondan muğayət olaram.
— Balaca uşağam ki, mənə baxsınlar? — Snejana çiynini çəkdi.
Marina anladı ki, qızıyla ciddi söhbət alınmayacaq. Qəlbləri bir-birinə həddindən artıq yaxındır. Snejana bu sıxlığa dözə bilmir. Marina incitməyini bitirib getsə, qız da bir qədər sakitləşər.
Marına çıxıb getdi. O, avtobusda yol gedir və səssiz-səssiz ağlayırdı. Yanaqlarından axan göz yaşlarını götürürdü. Günlər necə də ləng keçirdi. On yeddi il isə bir andaca uçub yox oldu. İndi də, bax, Snejana gedir. Elə yaxşı ki, gedir. İlk məhəbbətin ömrü qısa olar. Gözdən uzaq, könüldən iraq.
Yarım saatdan sonra Marina mənzilinə girən kimi zəng çalındı. Cəmilə idi. Xəbər verdi ki, Snejana təyyarəni gözləmədi. Qızın dalınca uzunboylu qaraşın bir oğlan gəldi və harasa birlikdə yoxa çıxdılar. Minişdə də Snejana yox idi.
Özünü-sözünü itirmiş halda Marina:
Bəs bilet?
Cəmilə:
— Hə də… — Bundan başqa nə əlavə edə bilərdi?
Bilet batdı. Snejana Oleqlə qaçdı.
Marinanın sifəti odtək yanırdı, elə bil sifətinə qapı çırpmışdılar. O, dəqiqəbaşı “hə də…” deyirdi.
Anası sevgi nədir, bilmirdi, Marinanı da başa düşmürdü. Marina isə sevgi-ehtirasın nə olduğunu bilir, ancaq yenə də qızını anlamır. Bu nədir? Nəsillərin toqquşmasıdır? Yox. Snejana, tərbiyyəli, kitab oxuyan oğlanı, qızıl medalçı Maqsudu seçsəydi, heçbir nəsillər toqquşması da baş verməyəcəkdi.
Özü də iş pulda deyil. Məsələ ünsiyyətdədir. Ailənin abu-havasındadır. Digər tətəfdən, Rüstəm də heç filosof deyil. Bu isə onunla xoşbəxt idi. Hətta indi də, o yalandan sonra da xoşbəxtdir.
Marina mənzildə o yana-bu yana gedir, qaçmaq istəyir, amma hara qaçacağını bilmirdi. Lənətə gəlmiş o Oleqin harada yaşadığını bilmirdi. Marina, təsadüfən içəri uçub girmiş quştək çırpınıb özünü divarlara vururdu.
Rüstəm gəldi — həmişəki kimi aydın və ürəyiaçıq idi. Marina özünü Rüstəmin üstünə atdı. Rüstəm onu tutub qucaqladı, isitdi. Onun qucağında Marina sakitləşdi. Rüstəm filosofyana söylədi:
Nə olar — olar. On yeddi yaş nədir ki? Bu — sadəcə başlanğıcdır. Günəş şəfəqidir.
Şəfəqdən də qabaqdı. Günəşin ilk şüasıdır. Qoy Oleq olsun. Sonra başqası. Zorla qoparıb ayırmaq olmaz! Özü qopacaq. Bircə uşağa qalmayaydı.

Çox keçmədi, ortaya uşaq məsələsi çıxdı. Snejana hamilə idi. Marina bunu yadlardan öyrəndi. Snejana nə zəng edir, nə də gözə dəyirdi. Görünür, qorxurdu.
Marina gözlərini yumub dua edirdi ki, uşaq dünyaya gəlməsin, bətndə ölsün. Tanrıdan belə şey istəmək günahdır, günah. Uşaq isə bərk-bərk Snejananı Oleqə bağlayacaq. Marina isə Snejananı geri qaytarmaq, yuyub-bəzəyib təmiz və işıqlı başqa həyata adlatmaq istəyirdi. Heminqueydəki kimi.
Snejana bir il yarımdan sonra əlində səkkiz aylıq uşaqla peyda oldu. Demək, aeroportda o, artıq hamilə idi.
Snejana dilənçi cır-cındırları açdı, ordan soxulcan kimi nazik balaca qız çıxdı. Adı rus adıdır — Aleksandra, Alya. Körpə, Marinaya baxıb gülümsədi, elə bil tanıdı. Və bu dişsiz təbəssüm, bıçaq kimi düz ürəyə batdı. Marina da onu tanıdı. Doğma ruh kosmosdan uçub gəlmişdi.
Marina qızcığazı qucağına aldı və bir daha vermədi. Snejana geri istəmirdi də. O, Moskvaya getməyə, tibb texnikumunda oxumağa hazırlaşdı.
Anası haqlı çıxdı. İndi Snejana Marinanın dəlilləri ilə razılaşırdı. Oleq — həyatın dibidir. Orda yaşamaq qeyri-mümkündür. Orda heç it də yaşamaz.
Çexovun üç bacısı dediyi kimi — “Moskvaya, Moskvaya…”

Ardı var

Ruscadan çevirən: İlahə Ucaruh

Mənbə: Виктория Токарева “Своя правда”<