22/04/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Home / 2014 / Oktyabr

HEKAYƏ
0

CİB BIÇAĞIMI YOXLADIM

 

Gecə saat 2 idi. Yağış pəncərəyə vuran damlalardan və navalçadan süzülən yağışın yaratdığı gölməçədən hiss olunurdu. Yenə oyağam və yenə bu iyrənc insanlardan, cəmiyyətdən, bir sözlə hər şeydən iyrəndiyim günlərdəndir. Stolun üstündəki qarışdırıb arasından heç bir şey tapmadığım dəftər-kitab, bel çantam, 3 boş kibrit qutusu, yarımçıq şokoladdan ibarət dağınıqlığı qolumla itələyib yerə saldım. Çantamdakı pulqabımdan çantama dağılan qəpiklərin səsi beynimə çaxıldı, bir yandan dinləmədiyim və baxmadığım televizorun yavaşıdılmış, amma eşidilən səsi, digər tərəfdən damcılayan kranın səsi, stəkanı daşıran son damla oldu. Başımı əllərimin arasına aldım, gözlərimi yumub dodaqlarımı bir-birinə sıxdım, sonra  bir anda əllərim boşalıb yanıma düşdü. Ağlıma ilk gələn paltomu götürüb çıxmaq oldu. Geri qayıtdım, çünki, məqsədimə çatmaq üçün əsas vasitə evdə qalmışdı. Balaca cib bıçağı. Yağış, palçıq, islanmış saçlarım… Küçədə bircə nəfər adam yox idi. Gecə, soyuq, yağış…Hansı ağıllı çıxardı ki küçəyə?…Dar küçələr gecələr  qorxulu olur, yaşamaq istəyənlərə. Belə küçələrdə isə işıqdan danışmaq ağılsızlıqdır.  Bir qədər evdən uzaqlaşmışdım. Dalanlardan birinə yaxın səkidə oturdum. Ketlərim, paltom su içində idi, amma o an bunlar mənimçün çox önəmsiz idi. Cib bıçağımı çıxarıb yoxladım, mənə lazım olan vəziyyətdə idi, çox iti, əziyyət verməyəcəyini düşünürdüm.  Oturduğum yer hansısa evin qarşısı olduğundan bir sınıq-salxaq həyət işığından az-maz kölgə düşürdü. Yaş paltomun qolunu birtəhər yuxarı çəkdim, bıçağı biləyimə tuşlayıb gözlərimi yumdum. Miyoltu eşitdim. Əslində yavaş miyoldasa da, küçənin sakitçiliyində bunu eşitmək elə də çətin deyildi. Böyük ehtimalla bala pişik idi. Bu arada, pişikləri çox sevirəm, 5-6 dəfə evdə saxladıqlarım da olub. Nə isə. Pişiyin səsinə doğru, dalan boyunca getməyə başladım.  Və budur, dalanın qurtaracağında küncə qısılan bir pişik balası.  Çox balaca idi, yəqin ki, anasından ayrı düşmüşdü. Tükləri islanıb bir-birinə yapışmışdı, təcrübələrimə əsasən deyə bilərdim ki, pişik həm də xəstə idi. İndi mən iki seçim arasında qalmışdım: ya pişiklə birlikdə o yağışın altında, soyuq, qaranlıq və kimsəsiz küçədə ölmək, ya da bir heyvanın həyatını xilas edib yaşamaq. Bıçaqı qatlayıb cibimə qoydum. Pişiyi də götürüb evə yollandım. Anam və demək olar bütün məhəllə yatmışdı. Əynimi soyunmamış baytar dostum Pərvizə zəng elədim ki, elə səhər açılan kimi pişiyi yanına aparım və səhərin açılmasına bir neçə saat qalmışdı. Balıncımı sobaya yaxın yerə atıb pişiyi ora qoydum, qurumağa və istiyə ehtiyacı var idi. Sözsüz ki, o ac idi, amma soyuducuda ona yedirdəcək bir şey yox idi. Ağlıma 24 saat açıq market gəldi, tez evdən çıxdım, süd alıb evə qayıtdım. Südü qızdırıb qaba tökdüm, pişik südü ətrafa dağıda-dağıda, boğulacaq kimi içirdi. Südü içirdib onu balıncın üstünə, sobaya yaxın bir yerə qoydum, 5 dəqiqə sonra xumarlanıb yatmışdı. Həvəslə oturub onu izləyirdim. Üstümə qəribə bir yorğunluq çökmüşdü. Saat 4-ə qalırdı, pişik orda yatarkən, mən də ona baxa-baxa divanda sızıb qalmışdım. Bir də ayıldım ki, səhər saat 11-dir. Anam çoxdan işə getmişdi. Evdə eləcə ikimiz idik, pişik elə ordaca yatırdı. Əl-üzümü yudum, amma pişiyin yatmaq tərzi nəsə heç xoşuma gəlməmişdi. Şübhələndim. Ovcumu pishiyin burnuna yaxınlaşdırdım. Nəfəs almırdı. Özümü itirməmişdim, amma gözlərim dolmuşdu. Balaca cəsədini əlimə götürdüm, üzünə baxdım, elə bil gülümsəyirdi. Bapbalaca, yumyumşaq pişik hələ isti idi, bəlli idi ki, mən oyanmamışdan az əvvəl dayanmışdı balaca ürəyi.  Son dəfə başını sığallayıb, bir çit əskiyə büküb  evdən bir qədər uzaq ağacın altında basdırdım. Hava sakit idi. Yağış da yağmırdı. Evə qayıdırdım. Bayaqki sakit havanı bir anda qəribə, sərin külək əvəz etdi. Birdən ayaqlarım yerdən üzüldü, ağlamağa başladım, həm də elə bil küləyin təsiriylə uçurdum, gözlərimi yumub əllərimi qanad kimi aramla çırpırdım. Nə baş verdiyini özüm də anlamırdım. Dünən intihar məqsədiylə evdən çıxan adam indi bir anda həyatı sevməyə başlamışdı, üstəlik belə bir kədərli hadisədən sonra. İndi anlayıram. O pişiyi, o hadisələri. Bunlar həyatın oyunlarıdı. Yaşatmaq üçün yaşamağa dəyər, birilərinə ən xırda köməyin dəyirsə, varsan, yaşamalısan, sırf buna görə. Xeyirxah olmaq, yardım etməkçün hətta intihardan da vaz keçmək olar, gecənin bir aləmi yamyaş paltarlarla marketə qaçmaq da, divanda mürgüləmək də, ağlamaq da… Mən olmasaydım da o pişik öləcəkdi, amma o olmasaydı, indi bu hekayəni oxumayacaqdız və mən yol boyu kimin kimi xilas etdiyini düşünürdüm…

DÜNYA ƏDƏBİYYATI
0

Namiq Hüseynli

Konstantinos Kavafis – O şəhərə qayıtmaq

 

Hərlənib-fırlanıb öz şəhərinə qayıdan şair Konstantinos Kavafis

 

 

20-ci əsrin görkəmli yunan şairidir Kavafis. İsgəndəriyyədə doğulub, ona verilən ad Konstantios isə İstanbulun bizansca adından götürülüb. Atası İstanbullu, Yeniköylüydü, anası Fənərbahçəli. Türklər Kavafislə fəxr etmirlər, çünki o da türkləri sevmirdi. Bir də ingilisləri sevmirdi.

Kavafis 1863-də doğulub. Ailəsi İsgəndəriyyəyə İstanbuldan köçmüş, burda varlanmış, ancaq burda da günləri xoş keçməmiş, tezliklə İngiltərəyə, sonra İstanbula köç etmişlər. Lakin, sonda Kavafis yenidən doğma şəhərinə qayıdır.

Kavafis varlı ailənin 9-cu uşağı idi. Ailəsinin başına gələn keçməkeçlər, atasının erkən ölümü, ailənin müflisləşməsi, qardaş-bacılarının bəzilərinin xəstəliklərdən dünyasını dəyişməsi, İsgəndəriyyədə ingilislərin 1882-ci ildə törətdikləri soyqırım, ondan qaçış və uzun tənhalıq dönəmləri onu qorxaq, tənbəl, gözüqıpıq bir adama çevirmişdi.

Kavafis bütün həngamələrdən, baş ağrılarından yalnız 1900-cü illərdə qurtulur. Şeirlərinin çoxunu 40 yaşlarında yazmağa başlayır. 1900-cü illərdən başlayaraq ömrünün 32 ilini Kənd Təsərrüfatı nazirliyində kiçik məmur vəzifəsinə həsr edir, heç cür yaşadığı şəhəri tərk etməyə qərar verə bilmir, atasının nəhəg pambıq biznesinə bənzər bir biznes qurmaq onun üçün xəyal olaraq qalır və o ömür boyu, cüzi maaşla dolanır. O bir məktubunda yazırdı: “Yaşadığım şəhərə nə olub ki, gözəl şəhərdir. Bir az da varlı olsam bütün ömrümü buralarda keçirərdim. Di gəl ki, bu şəhərin bir əmması da var, insanın azadlığını yaman boğur”.

Bütün bu can sıxıntılarına baxmayaraq 32 il boyunca Kavafis Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin binasına gedib gəlir. Deyilənə görə hər gün işə gecikdi, hər günə yeni bir bəhanə uydurdu, bəzən işə tez gəlib papağını qapıçıya verdi ki, idarədə onu soruşan olsa, Kavafisin əslində işdə olduğunu hava almaq üçün qısa müddətlik otaqdan çıxdığını sübut edə bilsinlər.

Şair kimi Kavafisi sağlığında çox az adam tanıyıb. Bir halda ki, bütün ömrü boyu cəmi 154 şeir yazmışdı və şeirlərini kiçik bir dost çevrəsinə oxumuşdu. Dostlarının təkidi ilə şeirləri bir-iki dəfə ədəbi dərgilərdə çap olunmuş. 1904 və 1906-cı ildə iki kiçik kitabçası işıq üzü görmüşdü. Ancaq adətən olduğu kimi ölümündən sonra onun haqqında Brodski də, Oden də, Çeslav Miloş da yazıb.

Kavafisə Avropa məşhurluğu çox təsadüfən gəlib desək yanılmarıq. Deməli, Birinci dünya müharibəsi dönəmində Qırmızı Xaç komitəsinin xətti ilə İsgəndəriyyəyə ingilis yazarı E. M. Forster təşrif buyurur. O ingilis ordusunda zabit idi. Həmin dövrdə İsgəndəriyyənin mədəni həyatı xeyli solğunlaşmışdı və ingilis zabiti qərb təhsilli, ingilis və fransız dillərini yaxşı bilən Kavafislə tanışıb dostlaşır. 1919-cu ildə “Ateneum” dərgisində Forsterin köməyilə Kavafisin şeirlərinin ingiliscə tərcüməsi və onun haqda Forsterin özü tərəfindən bir məqalə dərc olunur. Növbəti beş ildə Forster Virciniya və Leonard Vulfun vasitəçiyi ilə amerikan şairi Eliotu özünün “Kriterion” dərgisində Kavafisin şeirlərini çap etməyə razı saldıra bilir. Təbii, Kavafis bu şeirlərə görə cüzi qonorar da alır. Yeri gəlmişkən, bu Kavafisin şeirdən əldə etdiyi birinci və sonuncu qonorarı olur. İosif Brodskinin “Kavafisin tərəfində” adlı essesi isə şairin dünya ədəbiyyatında əbədi yerini təmin etdi.

Kavafis dindar bir adam idi, evində çoxlu ikonalar saxlayır, bir də anasının şəklini yanından ayırmırdı. Ancaq bir yandan da axşamlar evinin yaxınlığındakı klubda bol-bol içir, gözəl qadınlar üçün öz erotik şeirlərini oxuyurdu. Onun bütün həyatı şəhərin kiçik bir bölümündə yaşanıb bitib. İş yeri evinə çox yaxın idi, tez-tez baş çəkdiyi kilsəsi və klubu da evindən bir neçə yüz metr aralıdaydı. Hətta 1933-cü ildə boğaz xərçənginə tutularkən yatdığı və həm də dünyasını dəyişdiyi xəstəxana da evi ilə üzbəüz idi. O sanki bu kiçik arealda özü üçün bir mikrokosmos yaratmışdı.

Kavafisin beş-altı çox məhşur, dillərdə gəzən, tərcümə olunan şeiri var. Onlardan biri “Barbarları gözləyərkən” osmanlı türklərinin Konstantinapolu işğalıdan bəhs edir. Bütün bizanslı yunanlar kimi, onun da qəlbi hələ də o beş yüz illik işğalın ağrıları ilə döyünürdü. Şeir qədim yunan dramlarındakı kimi dialoq şəklində yazılıb. Bir nəfər sual verir, o biri cavablandırır:

 

 

– Bu meydanda yığışanlar, de nəyi gözləyirik?

– Bu gün Barbarlar gəlir deyirlər.

 

– Bəs senatımız nə deyir?

– Niyə qanunlar yazmırlar.      

 

(tərcümə Namiq Hüseynli.)

 

 

Kavafisin digər məhşur şeiri “Şəhər” sanki öz həyatının bir dəqiqəlik lentə köçürülməsidir. Şeir bir növ daim öz darıxdırıcı şəhərini tərk etmək istəyən adama danlaq kimi yazılıb (özünəmi?). İnsan hara gedirsə getsin doğma şəhərini yaddaşında gəzdirir. O bu şəhərdən heç cür qurtula bilmir. Elə öz şəhərini pisləyir, amma ondan, daha doğrusu onun qoynuna yaşadığı xatirələrdən yaxasını qurtara bilmir. Sonda isə Kavafis kimi, xatirələr qarşısındakı zəifliyini danlayan belə bir şeir yazır.

 

 

Şəhər

 

Dedin ki: “Başqa ölkəyə, başqa sahilə gedəcəyəm,

Bu şəhərdən daha yaxşı birisini tapacağam.

Nə edirəmsə, tale hamısını tərs çevirir

və qəlbim meyit kimi cansızdır.

 

Hara gedirəmsə, hara baxıramsa,

həyatımın qara xərabələri gözümə dəyir.

Bax, burada mən neçə-neçə illərimi məhv etmişəm.

Nə qədər mənim ruhum axı burada çürüsün?”

 

Sən nə yeni ölkə tapacaqsan, nə də yeni sahil.

Bu şəhər həmişə səni izləyəcək.

Sən bu küçələrdə addımlayacaqsan, bu məhəllələrdə yaşlanacaqsan,

bu evlərdə saçlarına dən düşəcək.

Sən bu şəhərdə ömrünü başa vuracaqsan. Başqa yerlərə ümid etmə:

səni aparmağa nə bir gəmi var, nə də sənin getməyin üçün bir yol.

Əgər həyatını burada, bu kiçik yerdə zay etmisənsə,

sən onu hər yerdə zay edəcəkdin.

 

(Tərcümə Əli Novruzov)

ŞEİR
0

 Toğrul Turqut 

Şeir qoxan qadın ətri

 

Tanış sima, tanış üzlər

Görməkdən bezibdir gözlər

Ətrafım əclaf tayfası

Rahat buraxmır kənizlər

Biri birindən də qəlizlər

İstərsən ki, tənha qalım

Kölgən belə səni izlər

 

Üz tutub bir dar küçəyə

Yeriyirəm bu soyuqda

Yağış da qoymur qalım tək

Şığıyır üstümə ürkək

Qəlbimi sıxılmış görcək

Bir siqaret yandırıram

Bürüyür hər yeri tüstüsü

Soyuqda, boranda ancaq

İsidər bir tək onun istisi

 

Çönüb arxaya baxıram

Gəldiyim yerdən çox uzaq

Bir qaraltı görünür

Boz şərfli, qara papaq

Məndən başqa gələn varmı?!

 

Bu küçəyə bu vaxt qonaq.

Yaxınlaşıb addım başı

Gedirəm asta sürətlə

Dağınıqdı üstü-başı

Hiss edirəm ki, mənim tək

Yoxdur onun da sirdaşı

Saçları çiyinəcən qısa

Qəhvəyidir gözü, qaşı

 

Uzadıram ona doğru

Yerdən götürüb çətiri

Adamı lap valeh edir

İslanmış qadın ətiri

 

Bayaq tək gəzdiyim küçə

İndi gəzirəm biriylə

Saat artıq çatıb üçə

Birləşdirmişəm əlimi əliylə

 

O, danışır dinləyirəm

 

İnsanların bir birinə nifrətindən

İtirilmiş, ad dəyişmiş hörmətindən

Pulla qazanılan toxluqdan

Çoxluq içində yoxluqdan

 

Sözünü kəsmirəm heç cür

Qalmasın deyə xətri

Fərqlənir min cür ətrin içindən

Yalqız qalan qadın ətri

 

Əlbətdə ki vardır sonu

Hər bir qaranlıq gecənin

Bilirəm.. Nə qədər olsa çətindi

Biz də ayrılacağıq indi

 

Səndən bircə xahişim var

Biz nə vaxt ölsək də birgün

Xatirələr qalsın diri

Bitirirəm son sətiri

Çün şairə əziz olur

Şeir qoxan qadın ətri

 

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Cahilliyə, mövhumatçılığa qarşı eyhamla işlədilən bu ifadə Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin 1913-cü ildə yazdığı “Cənnətin qəbzi” hekayəsi ilə məşhurlaşıb. Yazıçı cənnətə düşmək üçün axunddan qəbz almaqdan ötrü olmazın zülmünü çəkən kasıb bir adamın faciəsini təsvir etməklə cəhaləti, insanların avamlığını tənqid edir. O vaxtdan “cənnətin qəbzini” ifadəsi məşhurlaşır.
Bundan sonra isə Cəlil Məmmədquluzadə felyetonlarının birində bu ifadəyə müraciət edir: “Əli şiəsi elə bir yaranmışdan ibarətdir ki, onun gecə-gündüz fikri-zikri cənnətin qəbzini mollalardan yalvarıb istəməkdir”.
Amma məsələ burasındadır ki, “cənnətin” qəbzi və ya müasir deyimlə ifadə etsək, “cənnətin bileti”ni əldə etmək istər indiki, istərsə də XX əsr maarifçilərinin iddia etdiyi kimi təkcə müsəlmanlarda deyil, xristianlar arasında da məşhur olub. Təəssüf ki, keçmiş və indiki qələm sahibləri ya tarixi bilgi qıtlığından, ya da müsəlman ictimaiyyətinə antipatiya səbəbindən bütün cahilliyin kökünü müsəlmanlıqda axtarmaqda meylli olsalar da “cənnətin qəbzi” ilk olaraq orta əsrlər Avropasında yayılmış fərmanla başlayıb. Roma papası III İnnokentinin (1198-1216) zamanında imzalanmış günahların bağışlanması haqqında kilsə fərmanına (indulgensiya) görə guya kim bu rəsmi kağızı alsa, Allah onun bütün günahlarını bağışlar, həmin şəxs cənnətə gedərmış. “İndulgensiya” dilimizdə “cənnətin qəbzi” kimi ifadə olunur.
İnsanlar indulgensiyanı – cənnət qəbzlərini kilsə qarşısında elədikləri xidmətlər və ya müəyyən pul müqabilində ala bilərdilər. İstənilən şəxs qəbzi həm özü, həm də dünyasını dəyişmiş başqa birisi üçün almaq imkanına malik idi.
Bu tarixi faktı yazmaqla demək istəyirəm ki, görəsən öncəliklə qərbdə formalaşmış və geniş tətbiq olunmuş bu cənnət biletləri nəyə görə şərq insanında daha çox gözə batır? Bəlkə də müsəlmanın fani dünya ilə yanaşı axirəti düşünməsi ona daim “o dünyası”nın da rahatlığını təmin etmək istəyindən qaynaqlanır?! Belə bir deyim var: “Bir gözün bu dünyanı, bir gözün axirətini görsün” və ya “Hər bir müsəlman kəfənini qabaqcadan hazırlamalıdır”. Təbii ki, bu tövsiyələr hədislərdən, dini qaynaqlardan gəlir, amma dərindən düşünəndə bir insanın əbədiyyətə hazır olmasında pis nə var?! Haqq-hesab, mizan-tərəziyə inam və hazırlıq şəxsin bu dünyadakı əməllərinə daha diqqətli, daha məsuliyyətli, daha vicdanlı olmasına zəmin yaradar.
Qəbz və ya ilahi sənəd məsələsinə yenidən qayıtmaq istəyirəm: xüsusilə XX əsr maarifçilərinin əsas hədəfi olan sadə müsəlman xalqının bir adəti də vardı – Allaha, peyğəmbərə, imamlara məktub (və ya ərizə) yazmaq. Belə ki, şəxs arzu və istəklərindən ibarət məktubunu dini ocaqlara (əsasən Məşhəd, Kərbala, Nəcəf şəhərlərinə. O yerlərə gedə bilməyən daha yoxsul təbəqə isə yaşadığı ərazilərdəki pirlərə) qoyardılar. Buna hətta indi də rast gəlmək mümkündür. Valideynlərim Məşhəd ziyarətinə gedərkən qonşuluqdakı bir qadının “Həsrət Abbasa ərizə” adlı bir kağızı gətirib anama verdiyinin şahidi olmuşdum (O zaman buna çox gülmüşdüm. Amma sonralar belə bir adətin digər dinlərdə də olduğunu və hətta psixoloqların bu ənənə haqqında gəlirli kitablar yazdığını görəndə peşman oldum.).
Bu adət də zaman-zaman qərbmeylli maarifçilərin tənqid hədəfi olub. Amma adlarını dərin hörmətlə andığımız, jurnalistikamızın, ədəbiyyatımızın realist nümayəndələri özlərindən təxminən 20-30 il sonra tərəqqi və müasirliklərini əldə rəhbər etdiyi qərb məşhurlarının “ilahi məktublarla” zəngin kitablarını görsəydilər nə deyərdilər?..
Məsələ burasındadır ki, sadə xalqın bu ənənəsindən qaynaqlanan psixoloqlar və yazarlar insanların Tanrıdan və digər müqəddəslərdən yazılı sürətdə diləyini məqbul hesab edirlər. Hətta bunu kitablara töküb xeyli gəlir də əldə ediblər. Belə yazarlardan ən məşhuru olan amerikalı ədib Napoleon Hill, sonuncu versiyası “Düşün və varlan” (zaman-zaman başqa adlarla da nəşr olunub) kitabında bu məsələyə toxunub. Onun sözlərinə görə, arzu öncə niyyət halında şüurun altına yerləşir və sıx-sıx təkrarlandıqca cücərir və nəhayət öz bəhrəsini verir. Əslində bu fikirdə yeni heç bir şey yoxdur. Sadəcə işin maraqlı tərəfi odur ki, N.Hill bu istəyin Tanrıya ünvanlanaraq kağıza yazılmasını və göz önündə bir yerə qoyulmasını tövsiyə edir. Onun fikrincə bu, hər şeydən öncə Tanrı və insanı bir-birinə yaxınlaşdırır, yazılı istək insanın içində arxayınlığa çevrilir və onda fövqəlgücə inamı artırır, həmçinin arzularının həyata keçməsi uğrunda təkcə bəxt faktoruna da etibar etmir, özü də bu istiqamətdə ciddi hərəkətə gəlir. Sadəcə olaraq insan nə istədiyini və konkret hansı zaman üçün lazım olduğunu dəqiq yazmalıdır. Psixoloq buna konkret misallar da çəkib: dünyanın ən tanınmış avtomobil markasının sahibi Henri Ford vaxtilə eyni üsula əl atıb (elə N.Hill də Fordun tövsiyəsi ilə həmin kitabı yazıb). Dünya şöhrətli idmançı-aktyor Bryüs Li isə “Mən 2 ilə bütün dünyada məşhur, zəngin aktyor olmaq istəyirəm. Elə bir aktyor ki, hətta mən öləndən sonra da haqqımda danışılsın” yazaraq hər gün nahar etdiyi kafedəki masanın üstünə yapışdırıb – artıq məlumdur ki, Linın Allaha məktubu cavabsız qalmayıb.
Bütün bunlara nəzər saldıqda bir inciklik baş qaldırır: nəyə görə qərblinin dini ənənəsi tərəqqi, şərqlinin isə cəhalət hesab olunur? Qərb insanının zaman-zaman şərqi tənqid etməsini hardasa anlamaq olar – ekzotik, müəmmalı, dünyadakı əhəmiyyətli icadları, rəqsi, mədəniyyəti, adət-ənənəsi, zəngin mətbəxi və bir çox xalqlarının hələ də öz milli-tarixi geyimlərini bu günə qədər saxlaması – bütün bunlar qərblidə həsəd, qısqanclıq yarada bilər. Bəs şərqli niyə özü-özünü bəyənmir, niyə əli qələm tutan hər kəs elə tarixin bütün dönəmlərində öz şərqlisini, xüsusilə də müsəlmanını aşağılayır, onun özündə saxladığı inanc və adətləri cahilliyə bağlayır?! Göründüyü kimi avropalı və ya amerikalı öz insanının inanclarını tənqid etmir, əksinə ondan ilhamlanıb psixoloji kitablar bağlayır. Olmazmıydı ki, bizim tərəqqipərvər maarifçilərimiz də sadə müsəlman xalqını rusla, erməniylə və avropalılarla tutuşdurmaq əvəzinə xalqın lap elə ən cahil düşüncələrindən N.Hill və ya başqaları kimi xariqələr yaratsınlar? Sualların cavabını hər düşünən beyin öz vicdanında axtarsın. Amma cəhaləti qaldırmaq, insanları maarifləndirmək üçün oturub-durub xalqı tənqid etmək əvəzinə həmin inancların elmi izahını axtarmaq lazım idi – lap elə həsrətində olduqları qərblilər kimi!

HEKAYƏ
0

Təhlükəli rəqəm

 

     Ev, pəncərə, masa, çarpayı, qəzetlər, sınıq kətil, kirli pərdələr, köhnə televizor, tavandan asılmış tək bircə lampa, ora-bura atılmış pal-paltar…

     Təklik, tənhalıq, darısqallıq və eyni zamanda da gen-bolluq: “Bu tək canımla 2 otağı neynirəm mən?”

     Böyük şəhər, iri şəhər, qaynaşan adamlar – təklik, tənhalıq… Meqapolislərdə tənhalar daha çoxdur.

     Şəhərin qayğıları, gündəlik problemləri, inkişaf, münasibətlər, gərəklik – qalası bildiyi ev, bu qalanın divarlarından boylanan soyuq etinasızlıq və O.

     Küçədən gələn avtomobil səsləri, qonşular, uşaqlar, hay-küy, canlanma – özü ilə domino, özü ilə nərd, özü ilə dialoq, özü ilə nahar, sifətini görməkdən bezmiş sınıq güzgü….
     Bu gün yuxudan bir az tez durdu. Amma elə vacib görüləsi işi də yox idi. Televizoru yandırıb, qabağına keçdi. Köhnə kresloda yerini rahlayıb, eynəyini taxdı və pultu əlinə aldı. Bir müddət boş-səmərəsiz yerə kanalları çevirəndən sonra birində dayandı. Tarixi mövzuda sənədli film idi. Ekranda imperatorlar, krallar bir-birini əvəz etdikcə, onların hökmran olduğu tarixi dövrlər haqda müfəssəl, insiqniya göstəriciləri (taxt-tac, skipetr) haqda isə səthi məlumat verilirdi. Taxtların möhtəşəmliyi, tacların qiymətli daşları göz qamaşdırırdı. O, bütün bunlara baxandan sonra qeyri-ixtiyari gözlərini öz senil (qocafəndi) ekzistensiyasına çevirdi. Kontrast şokedici idi. İlahi! Niyə axı o, bu günə düşmüşdü? Tam bir lümpen həyatı yaşayırdı indi. Əlbəttə, özünü krallarla müqayisə etmək axmaqlıq idi. Amma indiki durumunda ona yüksək zümrənin həyatını nümayış etdirmək heç yerinə düşən bir şey sayıla bilməzdi. Sanki hansısa bir gözəgörünməz həyatının səmərəsizliyini dönə-dönə başına çırpmaq üçün hərdən bir şey  tullayırdı yoluna…, bir az da belini qırırdı.

    Axı o pis adam deyildi. O nə səfil idi, nə tüfeyli. Tam kasıblaşmış ziyalı idi. Nə vaxtsa orta məktəbdə fizikadan dərs deyirdi. Uşaqlar onun tədris etdiyi fənni zəif qavrasalar da, onu çox sevirdilər, dərslərində sakit otururdular. Çox təmiz və üzüyola adam idi. Bəlkə elə buna görə arvadı səhərdən axşama qədər onu yonmaqla məşğul idi. Qadın heç cür səsini kəsmək bilmirdi və yazıq fizika müəllimində özünəhörməti tamam-kamal öldürmüşdü. Və o təkcə qadının yox, elə öz gözündə də bivecin, fərsizin birinə çevrilmişdi. Nə isə… Nəhayət, arvadı həyatını büsbütün dəyişməyi qərar verir və uşaqları da onun üstünə atıb, qaçır ondan. İndi gecə klubunda ofisiant işləyirdi və bu bizim qəhrəmana məlum idi. Ailə tərəfdən bəxti  gətirməmişdi binəvanın. İki uşağını tək böyütmüşdü. Səhərlər dərs deyir, axşamlar zavodda qarovulçuluq edirdi. Gecə yuxusuzluğu, kasıbçılıq, daimi stress sağlamlığında dərin iz buraxmışdı. İndi onda hər cür xəstəlik tapmaq olardı: şəkərli diabet, artrit, yüksək qan təzyiqi, böyrək çatışmazlığı və s.və il. Dərmanlarsa çox bahaydı…

    Uşaqları da naxələf çıxmışdı. O, övladları üçün həm ata, həm ana olmuş, onlar isə qədrini bilməmişdilər onun. Qızı 18 yaşında məktəbi bitirdikdən sonra kiməsə qoşulub çıxıb getmişdi. Atası onu oxumuş, savadlı görmək istəyirdi. Qızınsa oxumaqla arası yox idi. Oğluna gəlincə,  o da atasını çoxdan tərk etmişdi. Başqa ölkədə özünə şığınacaq tapmışdı, işləyirdi orda. Əli bəzən gətirirdi, bəzən yox. Gətirməyəndə atasına yazırdı. Atası da ona öz yetimpayı təqaüdündən kəsib göndərirdi. Göndərirdi ki, yad şəhərdə evin kirayə haqqını heç olmaya ödəyə bilsin. Belə vaxtlarda ata özü ac və dərmansız qalırdı. Amma heç kəsin bundan xəbəri yox idi,…. onun aclığından, şəkərinin və təzyiqinin qalxmasından və… tənhalığından. Əslində onu aclıqdan daha çox tənhalıq üzürdü. O, kimsəsiz və bədbəxt idi. Oğlu yalnız özünə lazım olanda zəng vururdu atasına. Onu soyub talayır və bir neçə aylıq itirdi.

    Yox, bu veriliş ovqatını lap təlx elədi…, kanalı dəyişdi, burda da bayağı mövzularda  söhbətlər gedirdi – gender məsələlərindən danışırdılar. Bir mövzünü nə qədər çeynəmək olar? Başqa bir kanal tutdu. Tanınmış psixoloq çıxış edirdi. Qulaq asmağa başladı. Maraqlı şeylər öyrəndi. Sən demə, həyatından bezib intihar edən adam ən son məqamda, ölümünə lap azacıq qalmış, yəni artıq iş-işdən keçəndə, ölümün son dərəcə yaxın olduğunu anlayanda it kimi peşman olur. Və anlayır ki, həyatı heç də onun düşündüyü qədər ağır deyilmiş, müəyyən şeyləri hətta dəyişə də bilərmiş, və düşdüyü vəziyyət də çıxılmaz deyilmiş. Bir az qulaq asdı psixoloqun sözlərinə, acıdığını hiss etdi, televizoru söndürüb, mətbəxə keçdi. Çaydanı plitəyə qoydu. Soyuducunu açdı, içində bir-iki şey vardı. O bir-iki şeyi çıxartdı, yəni kolbasa ilə yumurtanı və günəbaxan yağını. İstədi kolbasa qızardıb, üstünə yumurta vura, sonra birdən nəsə saxladı onu….. Pəncərəyə yaxınlaşıb, dərin fikrə getdi. Baxdı, baxdı və ona elə gəldi ki, qarşı binanın yerində bir vaxtlar işlədiyi zavodun bacalarını görür. “Yox, ola bilməz” dedi özünə, o zavod başqa şəhərdə yerləşirdi axı, bizim qəhrəman ora qatarla gedib-gəlirdi. Nə isə, yemək fikrindən daşındı. Çıxartdığı ərzaqları qaytarıb yerinə qoydu. Niyə də bişirməliydi axı? Yemək üçün? Niyə də yeməliydi axı?… Tutalım yedi, sonra nə edəcəkdi? Yenə də “günü necə başa vurum, nə edim” kimi suallardan canı zinhara gələcəkdi, sonra yatacaqdı, duracaqdı, televizora baxıb, güllərini sulayacaqdı, gedib kolbasa alıb, yenə qızardıb yeyəcəkdi, sonra yenə “indi nə edim…..?”, bir gözü də daima qapıda, sanki kiminsə yadındaymış, kimsə qapısını açacaqmış, bir qulağı da səsdə, sanki kiməsə lazımmış…

    Pəncərə önündə duranda nə fikirləşmişdisə, o fikirlər eks-fizika müəlliminin  bütün planlarını büsbütün dəyişdi. Asılqana yaxınlaşıb, köhnə, nimdaş, ora-burasını güvə dağıtmış paltosunu əyninə aldı. Papağı yox idi ki, başına basa. Həyatı boyu papaq qoymazdı, yaz-qış. Nə küləkdə, nə qarda, çovğunda. Dəhlizdəki güzgüyə baxdı. Öz-özünü tanımadı. Bu üzü tüklü, gözlərinin altı qapqara, alnını qırışlar çapmış, dişsiz, eynəkli, keçəl adam o idimi?…. Həyata da, qocalığa da nifrət elədi. Əslində elə də qoca deyildi. Görünüşü və ürəyi qocalmışdı, bioloji yaşı o qədər deyildi. Elə bu vaxt qulağına qaynayıb daşan çaydanın səsi gəldi. Qayıtdı mətbəxə, qazı söndürdü, işığı keçirtdi, dəhlizə keçib ayaqqabılarını geyindi. Elə çıxmaq istəyirdi ki, birdən duruxub qaldı. Yenidən mətbəxə döndü. Soyuducunu elektrik şəbəkəsindən ayırdı. Gözucu pəncərədən eşiyə baxdı, hava çox tutqun gəldi ona. Dəhlizdən keçəndə çətirini götürüb, qoltuğuna vurdu, qapını çəkib, açarla bağladı.

    Küçə…ürəkaçan bir şey olmasa da, hər halda hava təmiz idi. Aramsız yağışlardan sonra ozon iyi duyulurdu havada. Amma o, bu əlahiddəliyi sezmədi, əfsus. Bir az küçə ilə irəlilədi, tini burulub üzüaşağı getməliydi ki, birdən ayaq saxladı. Nəsə düşünüb, geri döndü, evə gəldi, mətbəxə keçib, soyuducunu yenidən şəbəkəyə qoşdu. Bu dəfə hiss olunurdu ki, hərəkətlərində bir narahatlıq və əsəbilik var. Sanki vacib işindən qoymuşdular onu. Mətbəxdən çıxıb, otağa daxil oldu, burdakı pərakəndəliyi çalışdı görməsin.

    Tez-tələsik çıxmaq istəyəndə qolu köhnə servantın açıq yan gözünə qoyulmuş qədim bir dekupaj nümunəsinə toxundu – anasının yadigarına. Vaz yerə düşüb, çilik-çilik oldu. Onu bir az da bədbinlik basdı, gözləri yaşardı, anası gəldi xatirinə, qayıdıb bir də uşaq olmaq istədi, anasına sığınmaq istədi… Qoltuğundakı çəliyi dəhlizə atıb, evdən çıxdı. Gülməli idi çəlik götürməyi…

    Küçə ilə yeyin addımlarla irəliləyirdi, hətta demək olar qaça-qaça. Sanki tələsirdi harasa. Birdən ilan vurmuş təki dayandı.     Hara qaçırdı? Hara tələsirdi? Bəlkə bir gözləyəni var? Bir az dayanıb nəfəsini dərdi və elə həmən dəqiqədən başladı saymağa:

    1, 2, 3, 4, 5…

    Yavaş-yavaş sayırdı və hiss edirdi ki, təngnəfəsliyi keçir, nəbzi yavaşıyır, sakitləşir. 17-yə çatanda dayandı. Yenə gözləri doldu (ümumiyyətlə, son vaxtlar çox kövrək olmuşdu). Bu ayın 17-si onun həm toy, həm doğum günü idi. İki xoşbəxt hadisə eyni günə təsadüf etmışdi. Ayaq saxladı, ciblərini eşələdi, siqaret qutusunu tapdı, içində iki siqaret qalmışdı. Yandırıb, damağına qoydu, ürəyində həkimlərin “aterosklerozla sənə siqaret çəkmək olmaz” fitvasına güldü. Sonra yenə saya-saya yoluna davam etdi:

    18, 19, 20, 21, 22…….

    Gedirdi və sayırdı.

    31, 32, 33….

    Yolda birinə yaxınlaşıb soruşdu:

    – Bağışlayın, saatı deməzsiz?

    Dedilər saatı.

    45, 46, 47, 48…..

    Bir başqasına yaxınlaşdı:

    – Bağışlayın, metro hansı tərəfdədir? Piyada yol çoxdu ora?

    Əslində çox gözəl bilirdi stansiya haradadır və bir azdan çatacaq ora. Sadəcə vaxtı uzatmaq istəyirdi.

    52, 53….

    Budur, bu da metro. Gəlib çatdı. Eskalatorla aşağı endi. İnsanlarla dolu platformada bir az yubanmağı qərara aldı. Boş skamya tapıb əyləşdi və saymağına davam etdi:

    67, 68, 69…

    Bu vaxt yanında oturmuş uşaq onun dirsəyinə toxunub dedi:

    – Əmi, ayaqqabının bağı açılıb.

    Ayaqqabısına nəzər saldı. Doğrudan da bağı açılıb sallanmışdı. Uşağın başını tumarladı, əyilib səliqə ilə bağladı. Şalvarının sürtülmüş dizində balaca bir deşik diqqətini cəlb elədi. Əlini onun üstünə qoydu ki, uşaq görməsin. Uşaqlar çox diqqətli olur. Görüb təəccüblənəcəkdi ki, görəsən belə yekə əmi niyə deşikli şalvarda gəzir. Onların zənniycə əmilər hamısı təmizkar, səliqəli və ütülü olmalıdır.

    75, 76, 77…

    Durub  perrona keçdi. Saya-saya o baş-bu başa gəzindi. Burda adamlar zaldakı qədər çox deyildi, amma ardı gəlirdi. Bu adamların hamısının bir həyat planı vardı. Hamısının hardasa bir gözləyəni vardı. Hamısı kiminsə yanına, hansısa bir işin dalınca, hansısa məqsədlə gedirdi. Tək bircə o idi tənha, kimsəsiz, işsiz-gücsüz, məqsədsiz…

    82, 83…

    İndi lap asta-asta sayırdı, lap asta…. və indi nədənsə bir az rahat, bir az xoşbəxt idi. Amma qəribə bir hiss də çulğamışdı onu. Qorxu hissinə bənzəyirdi.

    94

    Qatarın perrona yaxınlaşdığını uzaqdan eşidilən uğultu xəbər verdi. İnsanlar hərəkətə gəldi. Yüngül bir çaxnaşma yarandı.

    95… 96… 97… 98…

    Budur, qaranlıq, sanki ucsuz dəhlizdən qatarın işıqları da göründü, səs get-gedə güclənməyə başladı. Qatara oturmağa tələsənlər kimi o da bir az irəli hərəkət etdi.

    99

    Nəhayət! Gəlib çıxdı.

    100!

    Maşinistin düz gözlərinin qarşısından sürüşən insan silueti…, tükürpədici şaqqıltı və sıyrıntı səsləri…, ürəyinin qəfildən qopub dabanlarına enməsi…, qulaqlarında isti partlayış…

    Osa…, osa lap son anda nəhayət anladı ki, həyatı heç də onun düşündüyü qədər boş, darıxdırıcı və mənasız deyilmiş. Hətta onun pəncərə qırağındakı beqoniyanı sulamasında da bir məna varmış, səhərlər üzünü qırxmasında da, oğlundan aldığı təkəm-seyrək məktublarda da, hansılarda ki, salamdan qabaq pul istənilir. Həyatı boyu anlamadıqlarını yarım saniyəlik uçuşu anlatdı ona.

    Amma artıq gec idi, çox gec…

GÜNDƏM
0

Bardakı bakirə qız

Hər zaman yazı yazmadan əvvəl mənim düşüncələrimə zidd olan insanlara yazının başlığını göndərirəm. Onların verdiyi sərt reaksiyaya görə yazının başlığını daha sərt tutmağa çalışıram. Çünki, bu insanlar ümumiliklə yazının içindəkini oxumadan rəy bildirən insanlardır. Mənim məqsədim mənimlə eyni fikirdə olmayan insanların yazımın oxumasıdır. Daha öncə yazdığım “Bunların paltarını çıxartmaq lazımdı” və “Bacımı toyda bəyəndilər” başlıqlı yazım digər yazılarımdan daha çox oxundu və daha çox söyüş sahibi oldum. Bizimkilər demiş: “O da mənə nuş olsun”. Elimizin məşhur bir sözü var “Ağıllı olub dünyanın dərdini çəkəcəyinə, dəli ol dünya sənin dərdini çəksin”. Doğurdan da bizim cəmiyyətə tam uyğun bir sözdü. O qədər dərdini çəkəcək mövzu var ki, hansı birini düşünəsən bilmirsən. Namaz qılanı namaz qaydalarına əməl etmir, xeyirxahı xeyir işlərini rüşvətlə qazandığı pulla edir, pozğunu isə, utanmasa həccə gedər. Necə deyərlər, nə namuslusu namusludur, nə də pozğunu pozğun. Ən yaxşısı düşünməyim deyirsən amma o da bizlərə yaraşmaz.

Son zamanlarda Bakımızın “müasir” gəncləri arasında özümə yer tapmağa çalışıram. Çünki, yaş həddim elə bir vaxta gəlib çatıb ki, gəncliyimin demək olar ki, son zamanlarını yaşayıram. Ölkəmin müasir gəncləri hər bir mövzuda olduğu kimi əyləncə mövzusunda da hər millətdən fərqlənir. Bu modern gənclərin məqsədi nədir, hələ də anlamış deyiləm. Uzun müddət xaricdə yaşamışam, bir çox qız dostlarım olub, onlarla diskoya, piknikə gedərdik və türklər demiş “əyləncənin dibini görərdik”. Mən hələ heç bir zaman xatırlamıram ki, hər hansı bir qız bərabər əyləndiyi yoldaşına evlənmə gözüylə baxsın. Bunun da səbəbi qız əyləndiyində vicdan əzabı çəkmir. Çünki onlar yalan danışmır, onlar sevir bərabər olur, ya da bəyənir biriylə bərabər olur. Gələk gözəlim məmləkətimə. Həftənin stressini atmaq üçün yenicə bəyəndiyin qızı dəvət edirsən canlı musiqi dinləməyə, iki viski yanında meyvə sifariş edirsən bir tərəfdən qabarıq hesab ödəmə dərdi içini didik-didik edərkən, digər tərəfdən qızın sənə baxışını düşünürsən. Və “o” an, içkinin qana verdiyi adrenalinin təsiri ilə əlini qızın belinə atırsan, qız da başını sənin çiyninə qoyur. Yanaqdan xəfif bir busədən sonra fəlakət qopmağa başlayır. “Mən sənin bildiyin qızlardan deyiləm, hər qıza belə yanaşırsan?”, “Görəsən neçə qızı belə aldatmısan?” və sair bu kimi sözlərlə həftənin stressinə bir stress daha əlavə olunur. Oğlanların azad olduğu, qızlarımızın basqıda olduğu cəmiyyətdə gecə diskoya getmə cəsarəti tapan qız nəyə görə evlənmə dərdi çəkir? Nəyə görə əyləncənin dadını çıxartmır? Çünki fikir olaraq azad olmaqla, hiss olaraq azad olmaq başqadır. Bizim gəncləmiz hələ ki, fikir olaraq azaddır ama hissləri 60-cı illərdə qalmışdır. Gənclərimiz öz aralarında yalan danışmağa məcburdur. Sənə ulduzlar altında evlənmə təklifi edəcəm deyib “muasir” görünüş adı altında qızı aldadan oğlanımız, “bardakı bakirə görünümlü qız”la bərabər olmağa məcburdur.

ŞEİR
0

hər gün özümü süpürüb atıram evdən çölə…
külqabımdakı ölmüş siqaret cəsədi kimi oluram hər gün…
mən doğulanda bir mələk ölmüşdü bir uşağın qəlbində…
sahildə suiti cəsədləri var idi onda…
balaca idim, bir fincanım var idi
rəngli, bapbalaca…
o da öldü dünən gecə…
çırpdı özünü əlimdən yerə, dözmədi…

***
Ayrılıq, ayrılıq, yaman ayrılıq…
Ayrılığı ölümə tay tutan şairlər, qınayıram sizi…
Ayrılığı tay tutaydız bir qədəh zəhərə,
Ovuclarda daim sıxılan şüşə qırığı desəydiz…
Bilmirəm mən gedim hara gecələr…
Gecələr soyuq olur isti otaq
Biri üçün çox darıxırsansa hələ
Vurur qəlbimizə yara gecələr…

yay bitəndə yenə bavulunu götürüb gedəcəksən
o uzaq şəhərə, o mənsizliyə..
təyyarələr günahkardı, bavullar günahkardı..
o şəhər günahkardı…
hava limanında yadına düşəcəm…
qayıdıb sağollaşmaq gec olacaq…
barmaq izlərin yapışacaq təyyarənin şüşəsinə…
ad günün, mən doğulan gün idi…
indi ölüm günümdür mənim,
ölmək çətindir aprelin ortasında,
yazın ayaq səsləri gələrkən…
tez qayıt, baxdığın filmlərdən,
oxuduğun kitablardan,
sevdiyin qadınlardan bir tel gətir…
qar yağsa, qardan bir ovuc götür,
bəlkə ikimizin baxdığı buluddan düşdü bir qar dənəsi…

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Div

 

Div, yoxsa dövrümüzün “patriarxı”?
Rasim Qaraca “Kim yatmış kim oyaq” nağılının davamını yazsaydı, yəqin ki, adını “Yeddi nar çubuğu” qoyardı. Çünki nə qədər ki, Cırtdan və dostları arasında ikitirəlik var, çətin ki onlar qu quşu, əqrəb və nərə balığının tərpədə bilmədiyi arabanı hərəkətə gətirməyə nail olsunlar. Bu yəqin ki, inam və güvənlə bağlıdır, bu ikisi isə özlüyündə qətiyyətə bağlı. Qətiyyət isə fədakarlıq olmasa, tərəddüdə məğlub olar. Tərəddüd iradəni zəiflədər, zaman itkisinə, bəlkə də, ən gözəl fürsətlərin əldən çıxmasına səbəb olar. Divimiz söz yox, hələ uşaqlıqdan yaxşı tərbiyə görmüş, “Makiavelli” oxumuş atasından həyat dərsləri almışdır: “yadında qalsın oğlum, insanlar, onlara mərhəmətli davrandığın zaman, səninlə hesablaşmazlar” və ya “…bax sənin nənən bu “xalqa” yağlı əppək verməsəydi, onlar səni yarı yolda qoyub qaçardılar” və s. Məlum məsələdir ki, iki şeyin eyni bir vaxtda eyni məkanda olması qeyri-mümkündür. Belə olan halda, “hökmdar” mərhəmət və qorxu arasında seçim edəndə “çiy” süd əmmiş insanın elə öz “xeyri” üçün məhz qorxunu seçməli olur. N.Makiavelli: “…hansı daha yaxşıdır: hökmdarı sevmək, yoxsa ondan qorxmaq? Hökmdarı sevmək insanların qərar verəcəyi bir şey, ondan qorxmaq isə məhz hökmdarın, buna görə də müdrik bir hökmdarın başqalarından yox, məhz özündən asılı olan bir şeyə güvənməsi daha etibarlıdır; əsas olan odur ki, heç bir halda təbəələrinin nifrətinə tuş gəlməyəsən”. Qayıdıram nağılımıza. Cırtdanın “dostlar”ının onunla nə dərəcədə həmfikir olması, hələ Qənbərin “satqın” çıxmasından əvvəl də insanı düşündürür. Hər dəfəsində divin “Kim yatmış, kim oyaq” sözlərinə az qala bağıraraq “hamı yatıb, Cırtdan oyaq” deyən Cırtdanın səsinə heç bir dostcığazı oyanmır. Öz dərdini unudub xalqın dərdini çəkənin demirəm ki, yuxusu ərşə çəkilsin (burada maraqlı bir məqam odur ki, ayrı-ayrı motivlərdən də olsa, həm Cırtdan, həm də Div məhz xalqın dərdindən daim “oyanıq”dı), ən azından hər hansı bir hənirti yuxusuna haram qatmalı deyildimi? İndi isə dekonstruksiya olunmuş nağılın özünə dekonstruktiv yanaşmağa cəhd edək. Kiçik bir qeyd: Derrida bu anlayışın yardımı ilə mətnin daxili ziddiyyətliliyini ortaya qoymaq, təkcə təcrübəsiz “sadəlövh” oxucunun deyil, müəllifin özünün də nəzərindən qaçan “qalıq mənaları” üzə çıxarmağa cəhd göstərirdi.
“Mən heç də səni devirmək istəmirəm – Cırtdan etirazını bildirdi – sadəcə istəyirəm öz xalqımı xilas edəm…” Maraqlıdır, Cırtdan hardan bilir ki, “xalq” xilas olmaq istəyir? “Azacıq aşım, ağrımaz başım” deyən xalqın “ağrımayan başına dəsmal bağlamağa” dəyərmi? Hələ eramızdan əvvəl “çörək və tamaşa”ya qane olan xalq kütlələri o vaxtdan dövrümüzədək çoxmu dəyişib? Cırtdanın nəzərindəmi ki, məhz insanların ən yaxşı maraqlarından çıxış edən İsa Məsih elə xalqın gözü önündəcə çarmıxa çəkildi? Sizcə, yalnız Bulqakovun Pontiy Pilatımı buna görə bütün ömrü boyu vicdan əzabı çəkməliydi?
“…mən hər şeyi bilirəm. İstəyirsən sənə nağılın sonunu da danışım. Necə məni xəlbirlə suya göndərəcəksən, boynuma dəyirman daşı salıb çayda boğacaqsan”. Deməli, Div öz Cırtdanını gözləyir, sonunun qaçılmaz olduğunu bilir, buna görə də daim ayıqdır, hələ bəlkə də, Məlikməmməd tək axşamları gözünə yuxu getməsin deyə çeçələ barmağını çərtib duz da tökür. Ssenarini dəyişmək çətin məsələdir, tamaşanı yarıda kəsmək olar, amma final dəyişilməz qalacaq. Müdrik Div də bunu bilir.
Cırtdanın ən yaxın dostu Qənbərin onun haqqında yazdıqlarına bir daha nəzər salaq:
“Son beş ildə Cırtdanın bu səfsətə və sayıqlamaları, zərərli məfkurə və meyillər daşıyan əsərləri, həmçinin onun ziyalılarımıza atdığı bir sıra böhtanlar, ideologiyaməza qarşı bəzən passiv, bəzən də qeyri-səmimi münasibəti partiyamız tərəfindən dəfələrlə ifşa edilmişdir. O, bir neçə dəfə öz səhvlərini islah edəcəyinə söz vermişsə də yazdığı məqalələrdə öz sözünü yerinə yetirmək üçün heç bir hərəkət göstərməmişdir. Cırtdan, bu gün də nənəsinin gül balası olaraq ölkədə demokratiyanın bilavasitə inkişafında və onun böyük məsələlərinin həllində heç bir aktivlik göstərməyib… Bütün bunlara əsasən Cırtdanın həbs olunmasına və ya ölkə vətəndaşlığından xaric edilməsinə möhkəm əsaslarımız vardır”. Kim bilir, bəlkə elə Qənbər əzəl başdan onların gizli iclaslarının dinlənildiyini bilirdi, elə bəlkə, cırtdanı xilas etmək üçün, onu xalqının gələcək lideri kimi gördüyü üçün əslində düşünmədiyi sözləri deyərək qorumaq istəyirdi. Bəzən anamız da bizə zəhər kimi dərman içməyə məcbur edir, lakin bunun məlhəm olduğunu bildiyimizdən biz ona heç vaxt qəzəblənmirik. Burda digər maraqlı məqam odur ki, əgər Qənbər və digər dostlar həqiqətən də, xain çıxmışsa və Cırtdan onları illər boyu özünə dost bilmişsə, onun nüfuzuna bir xələl gəlmirmi ki? Minlərlə insan içində özünə üç-beş nəfər həqiqi yoldaş, dost tapa bilməyən, “aldadılan”, “fil qulağında yuxuya verilən” Cırtdan xalqı xilas edə bilərmi?
Divimizin Cırtdanı belə tez ələ gətirməsi (ona “öldürücü” yerlərdən zərbələr endirməklə: əvvəlcə hisslərinə: “dostunun satqınlığı”, eqosuna: “şəxsiyyətinə yüksək qiymət qoymaq, hörmətlə yanaşma, canıyananlıq, tamahına: “bir ovuc dollar paçkası” – bu məhz axırda gəlməli idi, çünki qüruruna toxunulacaq şəkildə verilən “pay”dan yalnız ən alçaq insanlar imtina etməz. Həm də fikir verin, görün Div necə həssasdır, Cırtdanın qürurunu necə oxşayır: “…al bu pulları, yaz, yarat, intellektual işlərlə məşğul ol”, demir ki, get özünə bir maşın al, ye-iç kef elə, sən də bu beş günlük dünyada bir gün gör, o yəqin, fikirləşib ki, insanın, hətta ən alçaq insanın belə həyatda tək amalı “qarnı” olsa, heyvandan fərqlənməz) bizdə belə bir şübhə oyada bilər ki, bəlkə elə, Cırtdan yalandan “səs-küy” salıbmış ki, özünə Div kimilərin diqqətini cəlb etsin və “ürəyəyatan” şəkildə “susdurulsun”? Halbuki, bir azca ağlı olan Cırtdanı bu “sövdələşmə” ayıltmalı, özünə, öz qüvvəsinə inamı daha da qüvvətləndirməli, tutduğu yolun düzgünlüyünə bir daha əmin etməli idi. O hər halda xalqın adını dilinə gətirmişdisə, bu hərəkəti ilə nəinki öz mənliyini, bütün xalqı satmış oldu.
Beləcə, nağılımızın sonuna yaxınlaşdıq: Cırtdan həyatının ən dərin yuxusuna getdi, Div isə bayıra çıxıb manqal üçün odun toplamağa başladı. Kim yatmış – Cırtdan, kim oyaq – Div. Məqaləmə Divin ölümündən sonra tapılan və atasına müraciətlə yazdığı gündəlikdən həmin gün üçün yazdığı sözlərlə yekun vururam: “Atacan, bilmirəm, sevinimmi, yoxsa kədərlənimmi. Bu Cırtdan da qəlp çıxdı. Gözüm yenə də yollarda qaldı. Qorxu içində yaşamaq da bir şey deyil”.
P.S. Hara getməli? İt hürən tərəfə, yoxsa işıq gələn tərəfə? Nə qədər ki hara gedəcəyini bilmirsən, hansı yolla gedəcəyin fərq etməz.  

ƏDƏBİ MÜHİT
0

 

 

                                    AZAD    QARADƏRƏLİ                                   

 

                                     BÖYÜK  SUAL  İŞARƏSİ

            (Gənc yazıçı Cəlil Cavanşirin “Qadın corabları” romanı barədə qeydlərim)

 

            Cəlil Cavanşirin “Qadın corabları” romanını oxumağa başlayanda  bu sətirləri yazacağımı bilmirdim. Axı mən, birincisi, tənqidçi deyiləm, ikincisi də  oxuduğum kitabların hamısı  haqda  yazmağa məcbur da deyiləm. Amma bəzi kitablar var ki, onlardan vaz keçə bilmirsən. Məsələn, Cəlildən daha gənc dostum, Slavyan Universitetinin Yaradıcılıq Fakultəsində dərs deyərkən tanış olduğum Səxavət Sahilin kitabından yazdığım kimi…

            “Heç kimsə hünər nərdivanını əli cibində dırmanmamışdır… “ Müəllifini unutduğum bu deyimdə böyük həqiqət var. Yazı prosesi də bir hünər nərdivanı kimi düşünülsə, burada yazarın işi daha zor. Yəni, müasir yazıçı “Səid Səidənin sevgisinə qarşılıq almayınca 9-cu mərtəbəyə çıxıb özünü atacağını bildirdi…”, yaxud “Ey  şanlı Vətən torpaqları..!” tipli ritorik, patetik  cümlələrlə zəngin ədəbiyyat nümunələrinin artıq arxada qaldığını  yaxşı bilir. Dünyanın klassik və müasir ədəbiyyat nümunələrini oxumuş, ədəbiyyatın təkcə “ədəb, ərkan və əxlaq” bildirmədiyini, bəlkə də bütün elmlərin və sənətlərin başında gəldiyini anlayan  müasir yazar modern ədəbi düşüncəyə  sahib birisi kimi  hekayətin hekayədən, romantikanın romandan çox fərqli bir şey olduğunu da bilməmiş deyil.

            Haşiyə. Bir dəfə gənclərdən “kultura” sözünün mənasını soruşdum və təəssüf ki, bilmədiklərini görüncə özüm izah etməli oldum. “Kultura” sözünün ilk anlamı “torpaq” mənasındadır. Yəni əkinçilik mədəniyyətindən başlanır o biri mədəniyyətlər də…

            Yazıçı hər mənada əkinçidir. Amma onun əkinçidə olduğu kimi yançıları, köməkçiləri də olmalıdır. Səpin səpənlər, cütçülər, hodaxçılar, qoruqçular… (Yəni yazıçı romanı işləyərkən bir neçə adamın işini görə bilməlidir.)

            Sözümün canı odur ki, modern düşüncəyə sahib yazıçı bir alim, bir tədqiqatçı, bir  nağılçı və həm də bir etirazçıdır…

                                                                             ***

            Cəlil Cavanşirin romanı bir  bitkin süjetə malik, maraqlı təhkiyəsi olan, oxucunu ardınca apara bilən əsərdir. Yəni başladınsa, qurtarmaq istəyirsən. Həm də o qədər sadə bir quruluşa malikdir ki, hazırlıqsız oxucu da çətinlik çəkmədən onu oxuyub anlaya bilər. Mən müəllifin bazara işlədiyini düşündüm: indiki gənclik mürəkkəb konstruksiyalı, dili ağır mətnləri oxumaqdan qaçır axı.

            Romanda kriminal  hissələr, hətta  bəlkə də düşünülmüş şəkildə oxucunu cəlb etməyə hesablıanmış  ekstremal  süjetlər də var ki, məncə müasir ədəbi prosesi bunlarsız təsəvvür etmək mümkün deyil…

            Amma…

            Elə bilirəm ki, Cəlilin mənim təriflərimə ehtiyacı yoxdur və ədəbi tənəzzülümüzə səbəb olan yalançı təriflər nə mənim  xörəyimdir, nə də gənc dostum bunu özünə rəva görməz.

            Mən romanda nələri görmək istərdim?

            Ceyms Coysu oxuyanda  özümü  qürurlu irland kimi hiss etmişdim, baxmayaraq ki, onu ölkəsindən qovmuşdular, amma o, bir irland qədər, bir dublinli qədər nəhayətsiz zəngin (daxilən), yaxud miskin (hər mənada) həmvətənləri ilə fəxr edirdi. Mən bunu görmək istərdim romanda.

            Müəllifini hələ də tanımadığımız (əslində, bu  o qədər də vacib məsələ deyil, vacib olan mətndir) “Əli və Nino”nu oxuyanda mən “ türk heysiyyətli, qərb qiyafəli” (Əli bəy Hüseynzadə) bir qəhrəmanın daxili dünyasını, mənən zəngin, sevgisinə sadiq  obrazını və vətəni üçün canını belə verməyə hazır  olduğunu görmüşdüm. (Xahiş edirəm, şüarçılıq kimi görünməsin, bu zatən o romanda belədir və sonda o, həqiqətən vətən uğrunda  yadellilərə qarşı vuruşaraq şəhid olur.)

            Tolstoyun, Dostayevskinin, Cek Londonun, elə bizim Sabir Əhmədlinin romanlarında dövrün, epoxanın bütün izləri ilə yanaşı, geyimlərini, adət-ənənələrini, məişətini görə bilərsən.  Hətta Milan Kunderanın romanlarından birinin qəhrəmanı Tomaşın saysız-hesabsız  qadınlarından olan Sabinanın şlyapasının rənginəcən təsvir olunması….

            Cəlilin romanının qəhrəmanı Nicat və dostları etirazçı gəncliyin nümayəndələridir, fəqət nəyə və kimə etiraz etdikləri açıqlanmır, yaxud  ötəri deyilir, bunun mexanizmi əsərdə işlənməyib. (Əslində bu, eyni zamanda  həm sağçı, həm solçu müxalifətin də bəlasıdır:  20 ildir kimə, nəyə və niyə etiraz etdiklərinin ideoloji əsasını işləyib hazırlaya bilmədikləri üçün əbədi müxalifətdə qalıblar.)

            Əsərdə  psixiatr var, amma ustalıqla işlənmiş psixoloji səhnələr azdır. Yəni əslində bu psixoloji roman olmalıydı, fəqət dedektivə daha çox meyillənib.

            Romanda fərdiləşdirmə çox aşağı səviyyədədir. Bu da obrazların danışığını çox bəsitləşdirir. Qadınlı-kişili hamı eyni söyüşü sanki əzbərləyiblər:”Gicd…..  oğlu!” Hətta bu o dərəcədə adiləşib ki, polislə digər obrazların yerini dəyşsən, bir fərq görünməyəcək – hamı müəllif kimi danışır, söyür…

            Əsərin əsas qəhrəmanı Nicatın romanda çoxlu dostlarının adı keçir, amma  Şahindən  və psixiatr Orxandan  başqa heç kim yadda qalmır. Yəni bircə ştrixlə də olsa, onların daxili keyfiyyəti, xarakterləri çözülə bilərdi.

            Əsərin əsas obrazlarından biri olan Könülün iç dünyası yoxdur, mənəvi aləmi çox bəsitdir, amma bir də gördün Spinozadan danışmağa başladı.

            “Corabı çox vaxt deşik olurdu və bu deşikdən görünən baş barmağını  ciddi-cəhdlə gizlətməyə çalışırdı” – bu cümlədən sonra  obrazın kimliyi, hansı ailəyə mənsubluğu və daxili  təmizliyi üzə çıxır. Obrazın açılması üçün çox lazımdır bu cür təsvir – nə yazıq ki, bu kimi detallar romanda çox azdır.

            Yazıçı özünü əsərin içərisində çox dərinlərdə gizlətməli, az-az hallarda zühur etməlidir. Amma burada tərsinədir: müəllif bizə əsəri oxumağa imkan vermir. Hətta arada təxminən belə sözlər də işlədir: əsər mənimdir, mən bilərəm, oxuyursan oxu, oxumursan, oxuma…  

            Yazıçı narkomanlığa, narkotik yayanlara qarşı amansız olmalıdır, bu,  “Qadın corabları”nda da belədir. Amma əsərin “dartan” cayıllarını düşünəndə adamı qorxu bürüyür: yəni ölkədə narkomaniya bu boydadırmı? Hətta kənddə balaca bir oğlan belə dünışır:”Kəndimizin həmişə dəyirmana  yığışıb dartan  cayıllarından bir az “ot” istədim.”

            Cümlədə yerinə düşməyən, yaxud otuzdurulmayan söz və cümlələr var: “Nicat hətta namaz qıldığı vaxtlarda da allaha inanmamışdı.” (Bu hal ola bilər, amma bunun psixoloji açılımı olmalıydı.) Yaxud bir kəndli ata görün necə danışır:”Gedin, həyatınızı qurun, mənim sizin ailənizə baxacaq qədər imkanım yoxdur.”  (Əslində  kəndli qoca  təxminən belə danışar:”Gedin ev-eşik sahibi olun, mənim yaxamdan əl çəkin.) Belə bir əndirəbadi cümlə:”Zəhərlənmək arzusu ciyərimdə qalmışdıı.”  Bu cümləni  isə əsərə heç  yaraşdırmadım:”…Könüllə  görüşüb  bu məsələləri aydınlaşdırmasaydı, yəqin ki, Orxan baş götürüb hansısa bir hekayəyə-zada qəhrəman gedəcəkdi.”  Belə bir  cümləni  də yalnız türkiyəli oxucu başa düşə bilər:”Bir həyat qadınına aşiq oldumş”. “Nicat hər dəfə bir bəhanə ilə onların başını yozurdu” –  yozurdu sözü yerində deyil…

                                                                                     ***

            Elə bilirəm ki, bu əsər, göstərdiyim qeydlərə baxmayaraq, Cəlil bəyin yaradıcılığında yeni bir addımdır. Bu əsərdə yeni  dünyagörüşlü, yaxud dünyagörüşdən məhrum gəncliyin yetişdiyini bizə həyəcanla xəbər verir müəllif. Vəziyyət o dərəcədə mürəkkəbdir ki, əsərin  psixiatr  qəhrəmanının özü belə   psixiatra ehtiyac duyur.  Vəziyyət o dərəcədə kritikdir ki, hərəkat adamlarının içinə soxulmuş birisi, əslində hərəkatı içəridən dağıdan muzdlu  casusdur, amma əsər  başa çatır, qəhrəmanların heş biri bundan xəbər tutmur. İş o çillədədir ki, hamını qorumağa borclu olan birisi arvadını və bacısını qoruya bilmir…

            Əsərdə böyük bir sual işarəsi var: “Kimdir müqəssir?”

            “İnsanı şərait formalaşdırır” (Monteskyo) deyən müdrik nə dərəcədə haqlı idi? Melanxoliya, ruh düşkünlüyü, sonda alkoqola və narkotikə təslim olmaq romandakı gəncliyin ən zəif  cəhətləridir. Tez-tez dağılan ailələr, qadın və kişi anomaliyaları, sonsuzluq, maddi imkansızlıq, cəmiyyətdə  tarazlığın pozulması, əxlaqi dəyərlərə arxa çevirmək roman qəhrəmanlarının ölən yeridir. Sevgi ilə oynamaq, sevən adamı barmağına dolamaq, kitabsızlıq, elmi biliklərdən uzaq düşmək, ədəbiyyatı və ədəbi istedadı ciddiyə almamaq gənclərin həm mənəvi, həm fiziki məhvinə səbəb olur. İstedadlı adama qiymət verməyən cəmiyyət qısırlaşır…

            Ədəbi kluarlarda bu əsərin müzakirəsi  nə dərəcədə olub, olmayıb, bilmirəm, amma bir onu bilirəm ki, Cəlil Cavanşir də daxil, bu nəsil tezliklə özlərinin bir neçə tənqidçisini, esseistini yetişdirməsə, vəziyyət yaxşı olmayacaq. Çünki əsərin yazılması və çapı azdır, onun oxucu və ictimaiyyət üçün şərhi də lazımdır.  Əsərin  nakam qəhrəmanı  Nicat Aslan demişkən: “Əslində hər şey çox sadədir…”

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Arxa cəbhədə üzü cəhənnəmə

Yazar Ülviyyə Tahir kitabını (“Üzü Cəhənnəmə”) verib dedi ki imkan varsa oxu və fikrini yaz. Açığı deyim ki həvəssiz yanaşdım. Düşündüm ki romantikadan bol kitabdı. Uzun uzadı təsvirlər, hisslərin tərənnümləri, gərəksiz uzun psixoloji portretləri oxumaq perspektivi gəldi durdu gözümün qarşısında. Kitabı alıb oxusunu bilərəkdən bir müddət gecikdirdim. Ondan əvvəl nəzərdə tutduğum kitabları oxudum sonra bu kitaba keçdim.Kitab gözləmədiyim şəkildə ilk səhifədəncə tutdu məni. Süjet xətti kəskin döngələrlə müşayət olmasa da Məni maraqda saxlaya bildi.Roman aran rayonlarının birində baş vermiş 3 sevgi hekayəsindən bəhs edir. Hadisələr 91-ci ilin sonu 92-ci ilin ortalarını əhatələyir.

Müharibənin qızğın çağında orta statistik Azərbaycan kəndi təsvir olunub. 3 cüt yeniyetmənin sevgisi müharibənin qızğın çağında məsum görünsələr də toplumda olan gərginlikdən paylarını alırlar.toplumda olan gərginlikdən paylarını alırlar. Romanı müharibə dövrünün əsəri sayıram.
image

Seymur Baycanın “Quqark”ı, Aqil Abbasın “Dolu”su savaş romanları kimi məşhurlaşsalar da “Üzü Cəhənnəmə” A.Abbasın “Dolu”su savaş romanları kimi məşhurlaşsalar da “Üzü Cəhənnəmə” əsərini onlardan üstün sayıram. Bu romanda nə savaş səhnələri var, nə də iki tərəfi də eyniləşdirmək cəhdləri. Burada bir sistemin dağıntılarından qurtulmamış digər bəlaya düçar olan insanların yaşantısı var. Sovet insanı kitablarda oxuduğu, ekranlardan gördüyü müharibəylə qarşılaşdı. Üstəgəl də uzun illərdi ona unutdurulmağa çalışılan millətçi hisslərin sunamisinə uğrayaraq. Sənubərlə Əsgər, Gülgəzlə Elmar və Firuzəylə Sabit sevgilidilər. Sabitdən başqa hamısı məktəblidilər. Yeniyetmə eşqi hakimdi qəlblərinə. Iş elə gətirib ki elin yazılmamış kasta ierarxiyasına görə onların bir birinə qovuşması uyğun görünmür. Qızlardan birinin anası pis ad çıxrdıb, digəri çox kasıbdı, üçüncüsü isə şəxsi ədavət üzündən. Lakin buna baxmayaraq sevgililər bir-biriləriylə görüşməyin yolunu tapırlar. Ailələrin müdaxiləsi də nəticə vermir. Elmarla Gülgəzin münasibəti o həddə gəlib çatır ki Gülgəz hətta hamilə qalır. Bunu eşidən Elmarın anası Fənər özündən çıxır. Pis ad çıxartmış Gülgəzi anasının davamçısı sayır. Amma özü yekə oğlanları olmasına baxmayaraq kolxoz sədriylə gizlində görüşür. Hətta ona görə aborta da gedir.Hamilə qalan Gülgəz qonşuların müdaxiləsiylə Fənərin evinə gətirilib molla kəbiniylə gəlin elan olunsa da Elmarın anası bununla razılaşmır. Əlinə düşən ilk fürsətdə Gülgəzi incidir, əsl gestapo düşərgəsinin həyatını yaşadır. Sonda bunlardan bezən Gülgəz özünü yandırır, Fənərin qaynı da Fənəri yabayla öldürür.
Sənubərlə Əsgərin də sonları ölümlü olur. Burda da iki nəfər ölür. Biri Sənubərin atası Nazim, digəri isə Əsgərin özü. Nazim Sənubəri Əsgərə olan sevgisindən çəkindirib qohumuna verə bilməməsi və buna görə qınaqlara tuş gəlməsi səbəbindən ürək tutmasından ölür, Əsgər isə Sənubərin atasının son xaişinə görə yox cavabından sonra cəbhəyə gedib orada şəhid olur. Düz 8 güllə yarası alır. Firuzəylə sabit isə… bu qalsın sona.
Yuxarıda qeyd etdiyim kimi hadisələr 91-ci ilin sonlarından başlayır. Yenidənqurmayla qurulu sistem dağıdılıb, yenisi isə yoxdu. Üstəlik də müharibə. Sovetin sinifsizləşdirmə siyasəti nəticəsində az çox bərabər imkanları olan əhali arasında get gedə fərqlənənlər ortaya çıxır. Yeni burjua təbəqəsi yaranır. Cəmiyyətin qaymağını yeyib cəfasından uzaq qalırlar. Gedən müharibə onlarlıq deyil. Onların balaları uzağı arxa cəbhədəki hərbi hissələrdə xidmət edirlər. Vətən deyilən şeyi kasıblar qorumalıdılar.
Toplum sürətlə kastalara bölünür. Buna uzun illərdi buxavda saxlanılan mentalitet də yardım edir. Nəsil, soy-kök insanların statusunda önəmli mövqeyə çıxır. İnsanlar milli dəyərlərin qayıtması pərdəsi altında feodal ənənələri geri qaytarırlar. Bu səsəbdən gəncləri sevgilərinə müdaxiə etdilər. Əvvəllər bu səviyyədə deyildi kasta fərqləri.Üstəgəl sovetin aşkarlıq elan edərək cinsəl mövzuları cəmiyyət üçün nisbətən sərbəst etməsi də var. Qərbdən gələn seksual məzmunu bol filmlərə xüsusi həvəs göstərmələr toplumun dəngəsini pozdu. Belə qəbul olundu ki Qərbdə ancaq seksdən danışırlar. Insanların başqa mövzuları yoxdu. Seks azadlığı altında hamı istədiyi adamı yatağa sala bilər. Adamlar az qala küçəcədə sekslə məşğul olurlar. Qərbdən gələn bütün dəyərlərə də elə o gözlə baxmağa başladılar. Gənclərin bir-birilərini uzaqdan məsum sevgilərini də bu baxış açısının travması ilə qarşı çıxdılar. Əgər bunlara üz versək sonrası elə o kinolardakı kimi olar.
Romanın dili sadə və axıcıdı. Işlədilən sözlərin sayı deyərdim digərlərinə baxanda xeyli çoxdu. Bölgələrə xas sözlərdən tez tez istifadə olunsa da yamaq kimi görsənmir. Əksinə yerinə düşür. Qəhrəmanların məhz kənddə yaşadıqlarını və kənd insanının elə bu cür də cümlələr qurub danışdığını göstərir. Personajların dialoqları uğurlu qurulub, kimin nə dediyini rahat anlamaq olmur, yenidən oxumalı olmursan.Müəllif hər yeni epizoda girəndə təsvirlərdən istifadə etsə də bu uzaq başı iki cümləlikdi. Uzun uzadı lazımsız izahlar yoxdu. 1-2 cümləylə ortamı aydınladır. Seçilən sözlər də bir birini mənaca təkrarlamır. Romanda bəyənmədiyim əsas cəhətə ümumi panoramanın aydınlanmamasıdı. Müharibə dövrünün kəndinin ab havası tam verilməyib. Çayxanalarda savaşın müzakirə edilməsindən bəhs edilsə də azdı məncə. Personajlar sanki anidən ortaya çıxır. Niyə belə reaksiya verdiyi, niyə belə dediyi tam açıqlanmır. Ailələr arasında münaqişənin olması deyilsə də səbəb ortada yoxdu. Sonu verilməli olan qəhrəmanların finalı yoxdu. Onlar birdən birə yoxa çıxırlar. Roman əsasən bir neçə adamın üzərində fokuslansa da əlaqə qurmaqda çətinlik çəkdiyi hiss olunur.
P.S. Sabit Firuzənin xəstəliyindən sonra evdən qaçır. Amma söz verir ki qayıdacam. Firuzə də hamının zənn etdiyi kimi tutulduğu xəstəlikdən ölmür. Əksinə hər gün yola çıxıb sevgilisini gözləyir ki gəlib aparacaq. Nəhayət 19 il əvvəl tərk etdiyi kəndə gələn Sabit hamının dəli sanıb fikir vermədiyi Firuzəni götürüb aparır.