30/04/2026
XƏBƏR LENTİ
Search
MENYU
mobile-logo
Ana səhifə / 2017 / Aprel

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Kino bizə nə deyir

Yalnız cəsurlar

Devid Millerin 1962-ci ildə ekranlaşdırdığı “Yalnız cəsurlar” filmi ədəbiyyatdakı Don Kixot motivindən bir qədər təsrilənmişdir. Filmin baş qəhrəmanı Con Börns (Krik Duqlas) müasir dövrdə kovboy həyatı həyatı yaşayır. Filmdə Don Kixot romanının mövzusu fərqli şəkildə işlənmişdir. Don Kixot əsəri cənagavərliyin bitməsini göstərirsə, bu ekran əsəri kovboy həyatının bitməsini nümayiş etdirir. Film Con Börnsün təyyarə uçuşunu izləyəndən sonra, hərəkətə keçməsi ilə başlayır. Onun ailəsi olmadığından atı Wisti onun üçün bir təsəlli vasitəsidir. O həbsdə olduğu dostu Maykl Keynin evinə gəlir. Onun həyat yoldaşı Cona müasir həyatın reallıqları, barədə xəbərdarlıq etsə də bu ona kar eləmir.                   

Bildiyimiz kimi vestern filmlərdində həmişə salon səhnələri olur. İçki içmək üçün bir salona gələn Con burada Koreya müharibəsində qolunu itirmiş bir şəxslə qarşılaşır, ona müharibədə nə etdiyini soruşanda, heç nə etmədiyini bildirir. Burada Conun dövlət siyasətinə olan laqeydliyini ortaya qoyur. Con kovboy kimi XX əsrdə daha çox anarxisti xatırladır. Onun həmçinin üzərində sənədləri də, olmur.  Con Börns burada təkqollu şəxslə döyüşməli olur. Həmin şəxs Con börnsü məğlub edə bilir. Bu epizod kovboyluğun əzəmətinin bitməsini göstərir.                            

Bunun nəticəsində həbsxanaya düşən Con orada polislərə xəsarət yetirməsi nəticəsində, əlavə olaraq 1 il cəza alır .Türmədə dostu Mayklla qarşılaşır. Onu türmədən xilas etməyə çalışır. Uşaqlıqdan bəri dostu olan Maykl onunla birgə qaçmaq istəmir, Maykl bunu ailəsinin olması ilə bağlayır. Biz burada iki dostun arasındakı sınma nöqtəsini görürük .

Qaçdıqdan sonra yenə dağlara üz tutan Conun, bu dəfə bir qədər sıxıcı macərası başlayır. Atı Visti ilə birgə arxasıyca düşən polislərdən yaxasını qurtarmaq istəyir. Salonda məğlub olan Con dağlarda polislərə qalib gələ bilir. Özünün köhnə tüfəngi ilə, polis helikopterini vurub sıradan çıxara bilir. Burada bir ironiya göz önünə gəllir. Polislərin onun arxasıyaca düşməsinin də mənasızlığı onların arasındakı dioloqlarda açılır.

Con Börns öz atı ilə birgə nəhayət məğlub olur. Avtomobil yolu onu bir qəhrəman olaraq sıradan çıxara bilir. Yel dəyirmanın Don Kixotu sıradan çıxardığı kimi. Avtomobilin onu vurması və yağışın altında özünün kovboy şlyapasının islanması kovboyluğun sonunu həzin tonlarla nümayiş etdirir.

“Yalnız cəsurlar” filmi tamaşaçılar arasında o qədər populyar olmasa da, bu film zənnimcə dünya kinosunun mühüm örnəklərdən biridir. Klassik vestern anlayışının bitməsini biz  bu filmin köməyi ilə aydın şəkildə görə bilərik.

 

ƏDƏBİ MÜHİT
0

Bu kitabı oxumusuzmu? 

 

 Sual: Bir cismi 20-ci mərtəbədən aşağı buraxsan neçə saniyə sonra yerə düşər?

 

 Uşaqlığımı keçirdiyim o gözəl kənddə bir X vardı. Yaşı 30-35 arası olsa da görkəmindən 50 yaş da verərdin ona. Rayon mərkəzində xırdacıq bir işi, səhərlər işə, axşamlar evə tələsən, amma xoşbəxt deyə bilməyəciyimiz həyatı vardı. Kənd camaatı X-i qəribə və hətta dəlisov bir adam hesab eləyirdi. Barəsində tez-tez lətifələr qoşurdular.

 

  Birinci sinifdə oxuyurdum. Bir axşamüstü dərsdən çıxıb (dərsimiz günorta növbəsindəydi) çantalarımızi bir tərəfə ataraq yoldaca oynayırdıq. Işdən qayıdan X bizi görüb danladı: “niyə indiyəcən evə getməmisiz, gedib niyə dərsinizi oxumursuz?” Oxumağın vacibliyindən danışdı bizə, nəsihət elədi – “oxumasaz mənim kimi əziyyət çəkəcəksiz”. Bax mən, dedi, hərdən istəyirəm gəlim sizin məktəbə, elə sizin birinci sinfə, başlayım taa birinci sinifdən onuncu sinfə qədər hər şeyi təzədən öyrənim. Üzünü kəndin başındakı məktəbə tərəf tutaraq baxdı-baxdı və “kaş mən sizin o məktəbdə keçilənlərin hamısını biləydim” deyib ah çəkdi.

  O sözü deməyi, sifətinin ifadəsi heç vaxt yadımdan çıxmır. Ümumiyyətlə, uşaqlığımdan unuda bilmədiyim dörd-beş baxış var ki, bəzən elə düşünürəm mənim bir insan kimi mahiyyətim, məzmunum bütünlüklə bu baxışların yaratdığı duyğulardan ibarətdir – sonrakı həyatımda bu duyğulardan təsirli və dərin heç nə yaşamadım sanki.

  Mən və yoldaşlarım gedib evdə danışmışdıq X ilə olan söhbəti – səhəri gün bütün kənd deyib-gülürdü ki, X təzədən birinci sinfə getmək istəyir. Ona gülmələri, lağ eləmələri əzab verirdi mənə, yadıma gəlir ki, “X gəlib birinci sinifdən başlasa hər şeyi öyrənə bilməzmi, gedib instituta girə bilməzmi?” tipli suallar verib anamı bezdirirdim…  

    Hamimiz orta məktəbdə hansısa fənni yaxşı oxumamışıq. Hətta müəllimlər keyfiyyətli olsa da, valideynlər kömək etsələr də bütün fənlərlə dərindən maraqlanmaq, onların hamısını yaxşı oxumaq yəqin heç mümkün də deyil. Mənə aydın olmayansa budur ki, niyə insanlar heç olmasa sonradan o dərslikləri yenidən oxuyub öyrənməyə cəhd göstərmirlər.

   Bir həmkarım mənə deyirdi: “Sən heç fikir vermisənmi, adamlar bizdən nə işlə məşğul olduğumuzu soruşanda  riyaziyyatçıyıq deyən kimi o dəqiqə narahat olurlar. Cəld “mən orta məktəbdə riyaziyyatı bir az bilirdim, sonra unutdum”  kimi cümlələrlə qabaqdangəlmişlik edib özlərini siğortalayırlar sanki.  Bilirsənmi niyə belə edirlər?” Yox, dedim, bilmirəm, amma mən də diqqət etmişəm buna. “Məncə adamlar qorxur ki, biz onlara hesabdan sual verərik!”             

  Yaxşıca gülmüşdüm həmkarımın bu sözünə. Qəribədir ki, çoxları hesab qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək əvəzinə bütün ömürləri boyu zəifliklərindən sıxıla-sıxıla yaşamağı üstün tutur. Amma daha qorxmaq niyə, biz riyaziyyatçılar məgər sualmı veririk adamlara?!

 

 Sual: Əli bir işi 2 saata görür, Vəli isə həmin işi 3 saata görür. Əli ilə Vəli birgə işləsələr işi nə qədər vaxta bitirərlər?

 

  Sual 5-ci sinif riyaziyyat dərsliyindən götürülüb. Başqa bir həmkarım deyirdi ki, yaşı 10-dan çox olan adamlar arasında bu sualı eksperiment ediblər, məlum olub ki, cəmi 5 faiz suala düzgün cavab verə bilir. Həmkarım hətta deyirdi ki, 5-ə də inanmır, olsa-olsa 1 faiz suala düzgün cavab verər…

  Biz təkcə demokratik cəmiyyət deyil, həm də savadlı bir cəmiyyət qurmaq arzusundayıq. Cəmiyyət savadsız olarsa demokratiya da öz məqsədini, mənasını dəyişib eybəcər bir şəkil alar.  Bəs savadlı olmaq nə deməkdir? Mən bu sözu “yazıb-oxumağı bacaran” kimi anlamışam uzun müddət, ingiliscədəki “literacy” sözü də əsasən bu mənanı verir. Amma indi, elm-texnologiyanin bu qədər inkişaf etdiyi, 7 yaşdan yuxarı hamının yazıb-oxumağı bildiyi dövrdə “savad” sözü mənimçün yeni, daha yüksək bir məna qazanıb: məncə savadlı olmaq orta məktəb dərsliklərini yaxşı (“4” səviyyəsində) bilməkdir, yaxud heç olmasa “kafi” (həqiqi “3” – 70 faiz!) səviyyədə bilməkdir. Orta məktəbdə keçilənləri yaxşı başa düşən adam mənə görə təkcə savadlı deyil, həm də xoşbəxtdir! Məntiqlə düşünməyi bacaran, cəhalətə yuvarlanmayan, doğrunu yanlışdan, yaxşını pisdən seçə bilən insan! Orta məktəb mövzuları trivial mövzular deyil, bir insan bütün ömrü boyu o dərsliklərdə yazılanlar barədə düşünə bilər – bu, həm də ömür boyu sürən mənalı bir əyləncədir! Əlbəttə, savadlı olmaq həm də mədəni bir insan olmağın əsas şərtidir!

   Yaxşı orta məktəb təhsili olmayan bir yazıçı qoy özünü aldatmasın – təhsilsizliyi onun mətnində həmişə görünəcək. Yada salaq ki, bizim milli ədəbiyyatın əsasını qoyan adamlar dövrlərinin ən savadlı və dərrakəli insanları olublar. Füzulinin gəncliyində “kamil təhsil görmüş” biri olmağına baxmayaraq yenə də öz şeirinin elmsiziliyindən gileyləndiyi və  riyaziyyat, təbabət, astronomiya, yunan fəlsəfəsi və humantiar elmləri öyrənməyə baş vurması faktı məlumdur. Hardasa oxumuşdum ki, Nəsimi öz dövrünün riyaziyyatını mükəmməl bilirmiş. Təəssüf ki, oxuduğum mənbə yadımda qalmayıb, amma əgər doğrudan da beləysə, 14-15-ci əsrin riyaziyyatını mükəmməl bilmək həqiqətən çox dərrakəli birisi olmaq deməkdir. Bir az keçmişə gedib Nizamidən də elə onun öz əsərləri əsasında bol-bol danışa bilərik.

   “Hər oxuyan Molla Pənah olmaz” məsəli Vaqifin şeirlərinə görə deyildi, onun riyaziyyat, astronomiya, musiqi (o cümlədən də poetika) kimi sahələrdə biliyinə görəydi. Bizə daha yaxin dövrlərdən də bir neçə misal verək: Həsən bəy Zərdabi Moskva Dövlət Universitetində fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdi. Əli bəy Hüseynzadə Peterburq Universitetində riyaziyyat fakültəsində, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev isə Peterburq Yol Mühəndisləri Institutunda oxumuşdu. Vurğulayım ki, bu şəxslərin heç biri riyaziyyat yaxud hansısa texniki sahədə elmi tədqiqatla məşğul olmayıb (bəlkə Zərdabinin bəzi cəhdlərini çıxmaq şərtilə), söhbət sadəcə savadlı olmaqdan gedir. Qəribə də bir şey yoxdur burda, çağdaş dünya yazıçılarının da bioqrafiyası ilə maraqlansaq çoxlarının (bəzən yarımçıq) texniki təhsilləri olduğunu görərik. Ədəbiyyatımızın keçmişindən verdiyim nümunələrdən də görünür ki, bizdə də vaxtilə vəziyyət beləcə normalmış!

   Bəs nə baş verdi, necə oldu ki, elmə, təhsilə həvəsi olmayan bütöv bir ordu, əyalətçi təfəkkürlü, zəif intellektli, yeniliyə qapalı, etinasız, qeyri-mədəni insanlar doluşdu ədəbiyyata?  30-cu illərdənmi başladı bu, yoxsa daha dərindədir bunun kökləri?    

   Tez-tez qəzetlərdə, ədəbi səhifələrdə hansısa kitabların təbliğ olunduğunu görürəm. Mən də bu yazını yazmaqla orta məktəb kitablarını təbliğ etmək istədim. (1980-ci illərin) 8-ci sinif fizika dərsliyi, məsələn, hansısa bir bestseller roman qədər də olmadımı yəni?  Tanış olmayan oxucu üçün qoy aşağıda yazdıqlarım bu kitaba bir giriş/dəvət olsun. 

   Yazının əvvəlində qoyulan suala cavab üçün sadə bir düsturdan istifadə edəcəyik: h = (1/2)gt^2, burda g kəmiyyəti Yer səthində sərbəstdüşmə təcilidir, qiyməti (təxmini) 9.8m/san^2 -dir. 20 mərtəbəli bina isə təxminən h = 60 metr hündürlükdə olacaq. Burdan t-ni tapsaq t = 3.5 saniyə alacayıq.  Burdan həm də yerə dəydiyi anda cismin sürətini də hesablaya bilərik: v = gt =  34.3 m/san = 123.48 km/saat (çox bərk gedən bir arabanın sürəti qədər).

   Cavab (3.5 saniyə) bir az qəribə görünmürmü? Oxucu düşünə bilər ki, ilk mərtəbəni kobud desək bir saniyəyə düşür cisim (azca dəqiq olsaq 0.8 saniyəyə), onda 20 mərtəbəni təxminən 20 saniyəyə düşməzmi? Bununçün baxaq ki, istifadə etdiyimiz h = (1/2)gt^2 düsturu hardan gəlir. Əvvəla diqqət edək ki, suala cavabımız cismin kütləsindən asılı deyil (havanın müqavimətini də nəzərə alarsaq kütlədən asılılıq yaranar, amma əgər cisim çox yüngül deyilsə verilən hündürlük üçün havanın müqavimətinin təsiri çox kiçik olacaq, bunu nəzərə almamaq olar). Vaxtilə Galileo Galilei Pisa şəhərindəki məşhur qüllənin başından fərqli kütləli cisimləri yerə ataraq müşahidə edib ki, yüngül və ağır cisimlər praktik olaraq eyni vaxtda yerə dəyir. Galilei həm də yerə atılan cismin sabit təcillə hərəkət etdiyini, eləcə də yuxarıda  istifadə etdiyimiz düsturu bilirdi, amma bu düsturun neyçün doğru olduğunu izah edə bilmirdi. Burda əsas məsələ Yer səthinə yaxin təcilin sabit olmasıdır. Bu, Newton’un 2-ci qanunundan (F = ma) və cazibə qanunundan (F = GmM/R^2) dərhal çıxır – Yerin səthinə yaxin cisimdən Yerin ağırlıq mərkəzinə qədər məsafəni (çox cüzi xəta ilə) sabit olaraq R hesab edə bilərik. Biz hətta g-nin qiymətini də tapa bilərik burdan: g = GM/R^2. Demək ki, g təcili planetin radiusundan (R-dan) və kütləsindən (M-dən) asılıdır yalnız, cismin öz kütləsindən (m-dən) asılı deyil. Bu sərbəstdüşmə təcili başqa planetlərin də səthində sabit olacaq, sadəcə qiyməti başqa olacaq (Marsda bu təcilin qiyməti 3.7 m/san^2 -dır) . 

    Bəs təcil nədir? Əvvəla sual verək: sürət nədir? Məsələn, təsəvvür edin ki, yol polisi sizin arabanızı saxlayır və cərimə yazır ki, saatda 140 km-lə gedridiz. Siz də qayıdıb deyirsiz:”mən axı cəmisi 10 dəqiqədir evdən çıxmışam, saatda 140km-lə necə gedə bilərəm?” Bu zaman yol polisi gərək nə demək istədiyini sizə izah edə, çox güman ki, izah da edə bilməyəcək. Əslində sürət elə də bəsit anlayış deyil. Sürət məsafənin ani dəyişməsini ölçür (instantenous rate of change), sürət məsafənin törəməsidir. Eləcə də təcil sürətin törəməsidir. Təcil sabitdirsə o zaman məsafəni ifadə edən funksiya dərəcəsi iki olan polinom olacaq: h(t) = at^2+bt+c. Cismin atıldığı səviyyəni sıfır qəbul etsək o zaman c = h(0) = 0 alarıq. Digər tərəfdən v = h´(0) = b və g = h´´(0) = 2a olduğundan a = (1/2)g və b = v alarıq. Demək

 h(t) = (1/2)gt^2  + vt alırıq. Burda v başlanğıc sürətdir. Əgər cisim sadəcə buraxılırsa başlanğıc sürət sıfırdır və biz h(t) = (1/2)gt^2 alırıq. Amma biz cismi hansısa müsbət bir sürətlə ata da bilərik, bu zaman o, yerə daha tez düşəcək.

  Bizim kainatımızın faktıdır ki, cazibə qanunu tərtibi iki olan differensial tənliklə verilir (f´´ = 1/f^2 tənliyi),  tərtibi, məsələn, bir yaxud üç olan tənliklə deyil – elə bir funksiya tap ki, ikinci törəməsi kvadratının tərsi olsun. Bu qanunun nəticəsidir ki, Yer səthinə yaxın aşağı buraxılan (yaxud atılan) cisim sabit təcillə hərəkət edir. Sürətsə xətti olaraq artır. 20 saniyə hərəkətdə olan cisim 196 m/san =  705.6 km/saat sürət yığır, bir təyyarənin sürəti qədər yəni.

   Indi  təsəvvür edin ki, Yerə bir asteroid yaxınlaşır, çox uzaq məsafələrdən gəlir və yaxınlaşdıca da sürəti artır! Diametri hətta bircə kilometr olsa belə Yerlə toqquşanda müdhiş bir sürətlə hərəkətdə olacaq o asteroid. Neçə olacaq sürət, bizi nə gözləyir?! Bir səma cismi (özündən çox ağır) başqa  bir səma cisminə yaxınlaşarsa necə hərəkət edəcək? (vaxtilə belə bir fərziyyə vardı ki, Ay Yerin cazibəsinə düşmüş asteroiddir – indi bu fərziyyə rədd edilir).  Yaxşı oxuyan orta məktəb şagirdi bu tip suallara cavab vermək iqtidarındadır.

  Planetlər necə hərəkət edir, onların orbiti nə şəkildədir, hesablamaq olarmı bu orbiti? Ən qədim zamanlardan bu suallara cavab aramışlar – dərrakəli yunanlar, Şərqin müdrikləri çox baş sındırmışlar bu məsələ ətrafında.  Kepler, Galilei ciddi həmlələr etmişlər, amma biz indiki dərkimizə görə əsasən bir nəfərə, Isaac Newton’a borcluyuq. Məhz Newton bizə başa saldı ki, minilliklər boyu tamaşasına durub heyrətimizdən lal olduğumuz kainat özü əslində danışırmış. Həm də bizə çox tanış bir dildə danışırmış – riyaziyyat imiş onun dili. Newton’un təfəkkürünə işıq tutmaq üçün belə bir suala baxaq: tutaq ki, bir daşı götürüb uzağa atırsız və daş gedib 50 metr aralıda yerə düşür (hansı trayektoriya üzrə hərəkət edəcək daş?). Indi təsəvvür edin ki, daşı eyni bucaq altında daha böyük sürətlə atırsız, daş da gedib daha uzağa düşəcək (hansı bucaq altda atsaq daş daha uzağa düşəcək?). Bu qayda ilə uyğun bucaq altında hər dəfə başlanğıc sürəti artırırsız, daş da daha və daha çox uzağa gedib düşür. Yer axı məhdud bir kürədir, sürəti artırdıqca nə baş verəcək? Newton deyirdi ki, elə bir başlanğıc sürət olacaq ki, daş (havayla sürtünməyə müqavimətli cisim) artıq qayıdıb Yerə düşmək əvəzinə Yerin ətrafında fırlanmağa başlayacaq! Hansı sürətdir bu, necə hesablayaq o sürəti? Bu sürətlə hərəkət etsək kosmosa çıxarıq, minilliklərdir bunu arzulamırdıqmı? 

   8-ci sinif fizika dərsliyi bizə öyrədir ki, özümüz o sürəti hesablayaq. O sürəti hesablayanda biz kosmosa uçmuruq, amma həyatın zirvələrinə doğru pərvazlanırıq. Bunu Newton’dan (hansısa başqa alimdən) sonra etməmiz bu işin sevincini zərrə qədər də azaltmır. Təbiəti dərk edə bilmək kimi möhtəşəm bir hissi biz də yaşayırıq. Bu hissi bircə dəfə yaşayan insan artıq həyatın alçaqlıqlarına yuvarlanmaz, heç zaman qalxdığı o zirvələrdən düşmək istəməz.             

 

HEKAYƏ
0

Xalq yazıçısı

(süjetsiz hekayə)

 

Məkanın cənnət olsun, Rafiq Tağı!

 

Uzun illərdi yüksək dərəcəli məmur və deputat Yurdsuz Elli yeni kitabının təqdimatına hazırlaşırdı. Kitabın təqdimatı yaxınlarda açılışı olmuş, son modern üslubda tikilmiş iri ticarət mərkəzinin geniş, izdihamlı salonunda təşkil olunacaqdı. Əlbəttə, ona yaraşmazdı ki, “mən də yazıçıyam” deyən hər yerindən duran cızma-qaraçılara qoşulub yazıçılar idarəsinin kiçik, darısqal salonunda kitabını ictimaiyyətə təqdim etsin. O, doqquz milyonluq xalqın tanınmış adamı, ictimai xadimi, deputatı, yüzlərlə oxucusu olan yazıçısı idi. Bu təqdimatda onun deputat yoldaşları, siyasətçilər, alim adı alanlar, məşhur şəxslər iştirak edəcəkdi. Yeri gəlmişkən tədbirə yüksək cəmiyyət üzvlərinin gəlməsi yeni ticarət mərkəzinin daha çox tanınmasına təkan verəcəkdi.

Ən əsası isə təqdimatdan sonra ticarət mərkəzinin balaca restoranında xüsusi dəvətnamə paylanmış dəvətlilərə  müəllif tərəfindən qonaqlıq veriləcəkdi.

Çünki, o, başa düşürdü ki, təkcə kitabla təqdimat samballı alınmayacaqdı. Dəvət etdiklərinin böyük əksəriyyəti qonaqlığa görə həvəslə gələcəkdilər, ürəklə kitab alıb, onu bəhbəhlə tərifləyəcəkdilər. Əks halda vaxtın azlığı-işin çoxluğu kimi bəhanələrlə tədbirə gəlməkdən yayınacaqdılar. O bir qədər xərcə düşsə də, havayı yemək fürsətini qaçırmaq istəməyən binəvalara ürəyində “ay qarınqulular” deyib güləcəkdi. Sonra da özlərini şəstlə ziyalı sayanların oxumağa həvəsləri olmayan kitabın nəfis cildinə baxıb “paçka-paçka” tərif demələrinə qulaq asaraq özünü zamanının “xalq yazıçısı” duyacaqdı…

Qayda-qanunla bu fəxri ad ona çoxdan düşürdü. Axı onun nəyi, hansı cəhəti çatmırdı? Yaşı altmışı ötmüşdü. Nəşr olunan kitablarının sayını unutmuşdu. Bakıdan qeyri  Moskvada, İstanbulda kitabını çap etdirmişdi. Artıq “Seçilmiş əsərlər” adı ilə küllüyyatının çapına başlamışdı. Haqqında ən “bərk gedən” tənqidçilər kitablar yazmışdılar. Ötən yubileyində barəsində verilişlər və  sənədli film hazırlanmış, iki pyesi tamaşaya qoyulmuş, bir romanına isə bədii film çəkilmişdi. Dəfələrlə mükafatlara layiq görülmüşdü. Qəzetlər, saytlar televiziyalar növbə ilə az qala hər ay ondan müsahibələr alırdılar. Adı dərsliklərə salınmışdı, dövrün ədəbiyyat tarixində yaradıcılığı ilə bağlı ayrıca oçerk yazılmışdı. Qısası, xalq yazıçısı olmaq üçün hər şeyi etmişdi.

O özündən əvvəlki məşhur olan, sonra öləndə unudulan yazıçıların talelərindən ciddi nəticə çıxarmışdı: xalqa, hökumətə arxayın olmamalı, həyatda ikən imkanlarından maksimum istifadə edib özün-özünü bacardığın qədər “əbədiləşdirməlisən”.

Odur ki, əlinə düşən hər vasitədən yararlanmağa çalışırdı. Ədəbi mühitdə ətrafına xeyli tərəfdar yığmışdı. Molla Pənah Vaqif demişkən xeyli “xərmöhrəni dürrə bərabər” etmişdi. Onun himayəsi sayəsində onlarla nasirlər, şairciklər və “şairə” xanımlar yazarlar birliyinə üzv olmuş, yaradıcılıq təqaüdü almışdılar.

Qohumlarından bacısı uşaqlarını, ən ümdəsi isə qızını və oğlanlarını işlə, evlə təmin etmişdi. Qızına işlədiyi institutda eimi dərəcə almışdı. Çox arzulayırdı ki, üç oğlundan biri səfir işləsin, işlədiyi ölkələrdə onun kitablarını çap etdirsin. Amma nə etsin ki, oğlanlarının heç biri səfir olmaq istəmədi, polisliyə, gömrükçülüyə üstünlük verdilər.

Hətta sağ ikən keçmiş əlyazmalarını, sənədlərini də dövlət arxivinə  verib kartotekada özünə yer açdırmışdı. Adətən məşhurlar üçün bunu dünyasını dəyişəndə edirdilər. Özü var ikən niyə də etməsin? Özündən sonrakılara elə də etibarı yox idi. Kim onun xatirəsini özü qədər qiymətləndirəcəkdi?  Görə-görə gəlmişdi vəzifədən çıxan kimi, ya da ölən kimi tamam unudulanları.

İstəyirdi ki, oğlanları və qızı kimi nəvələrinə də faydası dəyənədək  unudulmasın. Ondan sonra unudulsa belə  sərfəsinə deyildi, “qurdla qiyamətə qalmayacaqdı ki”.. 

Əlyazmalarını arxivə daşıyarkən xəlvəti orda işləyən qızların pıçıldaşmasını eşitmişdi:

-Xeyir ola, ölməmiş əlyazmalarını gətirib?

-Yəqin evində darısqallıqdır, evini gərəksiz kağız-kuguzdan təmizləyir..

Qazandığı ədəbi “nailiyyətlərinə” görə paxıllığını çəkənlər də çox idi. Ən çox da yaşıdları və özündən yaşlı yazıçılar. Cavan yazarları öyrədib onların dili ilə hədyanlar yağdırırdılar. Daha ikisi mütəmadi köşə yazılarında onu kitabları qarışıq yıxıb sürüyürdülər. Əslində belə yazılar ona şöhrət gətirirdi, onu daim gündəmdə saxlayırdı. O cavan köşə yazarlarının məqsədi ədəbiyyata xidmət yox, onu söyməklə imzalarını tanıtmaq idi. Əmin idi ki, günlərin birində tanındıqdan sonra heç nə olmayıbmış kimi barışığa gələcəkdilər. Cavanlığında özünü göstərmək üçün özü də bu yoldan istifadə etmişdi.

Hələ ki yazırdılar: “Yurdsuz Elli cild-cild kitablar yazsa da kütlənin sevgisini  qazana bilmədi, kütlə onun əsərlərini oxumur.”

Təzə xəbər deyildi, kütlənin onu oxumadığını bilirdi. Buna görə ürəyində kütləyə qarşı gizli nifrəti də vardı. Amma nifrətini heç vaxt hiss etdirməzdi. Dilinə gətirsəydi sevimli xalqı ondan inciyə bilərdi, düşmənlərinə tənə girəvəsi verərdi  Bəs o zaman necə xalqın yazıçısı olardı?.. “Niyə sizi hamı oxumur” sualı veriləndə, “mənim əsərlərim kütlə üçün deyil, hazırlıqlı oxucular üçündür” cavabını verərdi. Ürəyində isə “oxumurlar, cəhənnəmə oxusunlar”, – düşünərdi. Ona kütlə gərək deyildi. Məmur piramidasının yuxarı dairəsinin diqqəti ona kifayət idi.

Kütlənin onu sevməməsinin səbəbini anlayırdı: bu onların istədiyi həqiqəti  yazmamasından irəli gəlirdi. İstəsə belə, əsərlərində həqiqəti geniş yaza bilməzdi, istənilən problemdə xalqın özünü günahkar sayıb mövzunun ötəri qırağından keçərdi. Ən çox xarici ölkələrdən, tarixi şəxsiyyətlərdən, ya da detektiv-filan yazardı.

Dövrünün həqiqətlərini yazsaydı, əldə etdiklərini yavaş-yavaş itirib özünü kütlənin içində görərdi. Elə bu səbəbdən də ona nə həqiqət gərək deyildi, nə də kütlə. Ona ən son arzusu – “xalq yazıçısı” fəxri adını almaq lazım idi.

“Xalq yazıçısı” adını alarsa qəbrinin Fəxri Xiyabanda olacağına doxsan faiz ümid edə bilərdi…

                                                        ***

Yeni kitabın təqdimat tədbiri böyük qələbəliklə keçdi. Təqdimat günü onlarla qəzetlər, saytlar onun təbəssüm dolu fotosunu yayımladılar. Telekanalların axşam xəbərlərində təqdimatdan reportajlar verildi.

Ticarət mərkəzi ilə razılığa əsasən təqdimatın keçirildiyi salonun icarə haqqı əvəzinə tədbir zamanı alınan kitabların səhifələri arasına mərkəzdə satılan müxtəlif çeşidli malların güzəşt kuponları, hədiyyələr vəd edən reklam bukletləri qoyulacaqdı. Kitab alan oxucular mərkəz tərəfindən kiçik hədiyyələr, və  bahalı mallara  endirimlər əldə edəcəkdilər.

“Həm qiraət, həm ticarət” adlanan bu qeyri-adi tədbirdən xəbər tutan xalq ticarət mərkəzində  anşlaq yaratmışdı.

Kitab təqdimatına gələnlər aldıqları hədiyyələrdən, əldə etdikləri endirimlərdən razı qalmışdılar. Ticarət mərkəzi də kitabın bu sayaq təbliğatından xeyli razı idi.

Rəsmi hissədən sonra restoranda verilən qonaqlıq “qarınqulu ziyalılara” da ləzzət etmişdi. Deputat, ictimai xadim  Yurdsuz Elli  də tədbirin sonunda məmnun görünürdü, bir neçə saat ərzində yüzlərlə kitabı satılmışdı.

Demək onun kitabını  alanlar hələ vardı. O, adi, sıradan bir yazıçı yox, fəxri ada layiq “xalq yazıçısı” idi…

 

04.2017

 

 

 

 

HEKAYƏ
0

Ax, Alabaş…

Maşın dağ yolunda irəlilədikcə sarp qayalı yaşıl oba geridə qalırdı. Sərraf kişi taksinin ön oturacağında səssiz-səmirsiz oturub fikrə getmişdi.

Ömürbillah şəhəri sevməmişdi; vur-tut cəmi iki dəfə Bakıya getmək məcburiyyətində qalmışdı, o da əziz-xələf oğlunun xatirinə. Oğlu onu şəhərə aparmaq üçün nə qədər israr etsə də, Sərraf kişi hər dəfə bir bəhanə tapır, “hələ bir evlən”, “hələ bir uşağınız olsun” deyə-deyə hər dəfə onu başından edirdi. 

Bu dəfə məsələ başqa idi. Sərraf kişi şəhərə tələsirdi. Oğlundan aldığı xəbər onu əməlli-başlı qayğılandırmışdı. Bir dəqiqə belə kənddə qərar tuta bilmirdi. Sübh tezdən mal-qaranı qonşuya tapşırıb  yola qoyulmuşdu.

Nigarançılıq Sərraf kişinin yaxasını heç cür buraxmırdı. Oğlunun xasiyyətinə bələd idi, o, həmişə atasından bir şey gizlətmək istəyəndə telefonda müxtəsər danışardı. İndi də belə etmişdi. Sərraf kişi də danışığı qısa kəsib dərinə getməmişdi. 

Maşında hay-küydən ağız deyəni qulaq eşitmirdi; söz-sözə calanır, heç kim susmaq bilmirdi. Sərraf kişi onların fikirlərini başıyla təsdiqləyir, hərdən candərdi “düzdür, elədir” deyirdi. Ürəyində dua edirdi ki, onu söhbətə qatmasınlar. Bilirdi ki, danışmağa başlasa, söz dönüb-dolaşıb ona gələcək, ondan şəhərə nə üçün getdiyini soruşacaqlar. Onlara düzünü deməyə utanır, yalan danışmağı da özünə sığışdırmırdı.

Əslində utanmalı bir şey yox idi. Sərraf kişi itkin düşmüş vəfalı dostunun arxasınca Bakıya gedirdi. Məsələ ondaydı ki, o, adam deyildi, it idi. Kim eşitsə gülərdi: Sərraf kişi kənddən şəhərə it üçün gedirdi. 

Sarıbaşla Alabaş Sərraf kişinin dayağı, vəfalı dostu Dəhrənin əkiz balası idi. Sərraf kişi Dəhrə ilə birlikdə dağların isti-soyuğunda illərlə can çürütmüşdü. Elə bil heyvan dil bilir, təkbaşına qoyun-quzuya göz-qulaq olurdu. Bir neçə dəfə qurdlarla mərd-mərdanə boğuşub sürünü mətanətlə qorumuşdu.

Bir gün necə oldusa, Dəhrə yoxa çıxdı. Sərraf dağı-daşı ələk-vələk elədi, ancaq Dəhrəni tapa bilmədi. Elə bil yer yarılıb onu içinə çəkmişdi. Dəhrəsiz heç cür rahatlıq tapa bilmirdi. Günlərlə kənd-kəsəyi gəzib soraqlaşandan  sonra axırda onu çay yatağında tapmışdı. Dəhrəni ölü kimi yerdə uzanıqlı görəndə tez yanına qaçmışdı. Yaxınlaşanda onun cansız cəsədinin yanında zingildəyən iki küçük görmüşdü. Dəhrənin açıq, iri gözləri sanki balalarını qorusun deyə Sərraf kişiyə yalvarırdı. O, ürək yanğısı ilə Dəhrəni torpağa basdırandan sonra küçükləri götürüb evə gəlmişdi.

Küçüklər o qədər heysiz-gücsüz idilər ki, ağızlarını açıb süd içə bilmirdilər. Sərraf kişi onlara minbir zəhmətlə qaşıq-qaşıq süd içirmişdi. Üşüməsinlər deyə üstlərini bərk-bərk basdırıb hər cür qulluğunda durmuşdu.

Küçüklər dirçəlib güclənənə qədər Sərraf kişi onların başında pərvanə kimi fır-fır fırlandı. Hər ikisinin yerişi-duruşu eynən Dəhrə idi. Sərraf kişi onları gördükcə köhnə günləri yada salır, Dəhrənin o kədərli gözlərinin güldüyünə inanırdı.

Sərraf kişinin qəribə bir xasiyyəti vardı. Öyrəncəli olduğu bir şey sınsa, ya da itsə, az qalırdı uşaq kimi oturub ağlasın. Qulpuqırıq fincan, kənarları qırılıb kələ-kötürləşmiş kasa onun ən sevdiyi əşyalar idi. Arvadı başqa kasada yemək versə, aləmi bir-birinə vururdu. Əslində, elə bu xasiyyətinə görə şəhərə getmək istəmirdi. Doğma el-obasından bir gün ayrı qalan kimi kənd üçün burnunun ucu göynəyirdi.

Bir dəfə oğlu şəhərdən ona təzə çəkmə alıb gətirmişdi. Arvadı ərinin xasiyyətinə bələd idi. Bilirdi ki, Sərraf kişi köhnə-yırtıq çəkməsindən əl çəkən deyil. Ona görə də köhnə çəkməni tez aparıb zibilliyə tullamışdı. Sərraf çəkmələrini tapa bilməyəndə bərk əsəbiləşmişdi. Oğlu onu dilə tutub sakitləşdirmək üçün yarıciddi-yarızarafat demişdi:

 – Ata, köhnə şeylərdən istifadə etsən, köhnələrsən, yenilənmək lazımdır. Gör sənə nə gözəl çəkmə almışam: yüpyüngül, yeni texnologiyadır.

Sərraf kişi başını yırğalayıb köks ötürmüşdü:

– Köhnə əşyalarda mənim xatirələrim var, mən xatirələrə vəfalıyam. Onları tərk etmək, bir tərəfə tullamaq mənə xəyanət kimi gəlir.

Sərraf kişini bir sual narahat edirdi: kim Alabaşı şəhərə aparmışdı və bunu necə bacarmışdı? Axı Alabaş anası Dəhrə kimi, əkiz tayı Sarıbaş kimi zəhmli, yekəpər it idi. Bu sual onun dərd-qəminə yağ töküb daha da alovlandırırdı.

Küçüklər yavaş-yavaş ətə-cana gəlir, güc-qüvvət əldə edirdilər. Hər ikisi bir-birlərinə oxşayırdı. Sadəcə birinin qulağının yanında ovuc içi boyda ala var idi, digəri isə başdan-ayağa qızılı-sarı rəngdə idi. Sərraf ona görə birincisinə Alabaş, digərinə Sarıbaş adını qoydu. 

Hər birində Dəhrənin yerişi, Dəhrənin baxışı vardı. Sərraf kişi dostunun əziz-xələf yadigarlarını gözündən kənara qoymaq istəmirdi. Əlindən gəldiyincə onları sürünün yanında təkbaşına qoymurdu.

Onlar boy atdıqca Sərraf kişi onlara qarşı daha çox doğmalıq hiss edirdi. Fəqət bir şey onu çox darıxdırır, ürəyinə qarmaqarışıq fikirlər salırdı. Alabaşın qəribə xüsusiyyəti onu yaman narahat edirdi.

Bir gün Sərraf kişi gördü ki, Alabaş önündəki sümüyü iki pəncəsiylə tutub gəmirir. O, itin bu halını görəndə mat-məəttəl qalmışdı. Önündəki sümüyü qonşu çoban atmışdı. Alabaş da cumub sümüyü ləzzətlə dişinə çəkirdi. Halbuki nə Dəhrə, nə də Sarıbaş belə bir şey etməzdi; Sərrafdan başqa kim yal atsa, öldürsən yeməzdilər. Hətta başqa adamlara hürüb yanlarından uzaqlaşdırırdılar.

Sərraf kişi tez əl atıb ürəyini tutdu, nəfəsi çatmırdı. Maşındakılar duyuq düşməsin deyə yavaşca pəncərəni açıb təmiz havanı içinə çəkdi.

Belə de… Sən demə Alabaşa belə kələk gəlmişdilər. Kəndə gəlib-gedən qəssablar ona sümük atıb aldatmış, sonra da maşına mindirib şəhərə aparmışdılar. Sərraf kişi nə qədər düşünsə də, ağlına başqa bir cavab gəlmədi. Ancaq bu cavab onu çox narahat edirdi. İstəyirdi ki, belə olmasın. Alabaşı zorla maşına mindirib qaçırsınlar, ya da nəsə başqa bir yolla aldatsınlar. Ancaq bu, mümkünsüz idi. Heç kim o böyüklükdə iti zorla maşına mindirib oğurlaya bilməzdi. Bu qaçılmaz cavab onun ürəyini elə sıxırdı ki, az qala taksini saxlatdırıb düşəcəkdi. Ancaq Alabaşı görmək istəyi ona güc gəldi.

Sərraf kişi avtovağzalda düşdü. Oğlu orada gözləyirdi. Atasını maşına mindirib evinə apardı. Yolda ikisi də ordan-burdan danışdılar. Heç biri mövzunu Alabaşın üstünə gətirmək istəmirdi. Axırı Sərraf dözə bilmədi:

– De görüm Alabaşı harada görmüsən? Sağdırmı barı?

– Hə, hə, sağdı, narahat olma. Gedək bir az istirahət et. Görəcəksən.

– Necə yəni görəcəm? Bu heyvancığaz harda yaşayır, nə yeyir, nə içir?

– Ata, Alabaş bizim məhəllədədir; daha doğrusu, axşamüstü bizim məhəlləyə gəlir.

Sərraf kişi udqundu; utanmasaydı, ağlayacaqdı. Bu boyda şəhərdə Alabaş necə yaşaya bilərdi? Axı onlar yad adamlara öyrəşməmişdilər. Birdən yolda ağlına gələn şey  yenə zehnində peyda oldu. Yoxsa… yox, yox, Alabaşı götürüb mütləq kəndə qayıtmalıydı. Özü də günü sabah.

Günbatana qədər evdə rahat otura bilmədi. Nəvələrini götürüb məhəlləyə düşdü. Məhəllədə təkəmseyrək insanlar görünürdü.

Məhəllədəki kiçik parkda bir neçə skamya vardı. Kənarda böyük zibil qutuları yerləşdirilmişdi. Tükləri kir-pasaq içində olan pişik və itlər zibilliyə daraşmışdı. Pişiklər ağzınacan dolub-daşan qutuların üstündə ağnayıb zir-zibili yerə atırdı.

Sərraf kişi onları görən kimi biixtiyar zibilliyə tərəfə addımladı. Qotur itlərdən bəzilərinin bədəni yara-xora idi. Kiçik bir sümüyə görə bir-birlərinə diş qıcadıb mırıldayırdılar. Nisbətən güclü olanlar zəifləri qovub uzaqlaşdırırdı. Sərraf kişi onları ürək ağrısı ilə izləyirdi. Onlardan heç biri Sərraf kişiyə məhəl qoymurdu. Elə bil onu heç görmürdülər. Halbuki kənddə bir itə yaxınlaşmaq üçün şir ürəyi yemək lazım idi.

Zibilliyə atılmış çörək, pal-paltar, cürbəcür ev əşyası Sərraf kişinin diqqətini çəkdi. İlk dəfəydi ki, zibil qabında belə şeylər görürdü. Həmin əşyaların nə üçün zibilliyə atıldığını heç cür anlaya bilmirdi.

Gün qüruba tərəf əyildikcə narahatlığı artırdı: Alabaş gəlib çıxmaq bilmirdi. Məhəllənin alaqaranlığında boğuşan itləri güclə sezmək olurdu.

Uzaqdan yaxınlaşan böyük qaraltı Sərraf kişini uşaq kimi sevindirməyə yetmişdi. “Özüdür ki var, gələn Alabaşdı”, – deyə gələn iti fərəhlə nəvəsinə göstərdi. Ala-toran küçədən çıxıb gələn Alabaşı yekəpər siluetindən tanımışdı.

Alabaş Sərraf kişiyə məhəl qoymadan digər itlərin yanına getdi. Sərraf kişi itə tərəf bir az da yaxınlaşdı: “Alabaş, Alabaş!” – deyə səsləndi. Ancaq Alabaş özünü o yerə qoymadı. Sərraf kişi cibinə qoyduğu bir tikə çörəyi çıxarıb yerə atdı və Alabaşa səsləndi. Digər itlər tez atılıb çörəyi götürmək istəsə də, yekəpər Alabaş onların hamısını qovaladı. Yerdən qapdığı çörəyi çənəsinin arasında o tərəf-bu tərəfə çevirərək yeməyə başladı. Alabaş arıqlamışdı, böyürləri bir-birinə dəyirdi. Bir ayağı axsayırdı, bədənində çoxlu zərbə və diş yarası vardı. Görünür, onu başqa itlərlə boğuşdurmuşdular, qüvvədən düşəndən sonra da küçəyə atmışdılar.

Sərraf kişi yerə çöməlib Alabaşının gözlərinə baxmaq istədi. İt başını qaldırıb bomboş gözlərlə baxdı. Elə bil onu heç tanımırdı. Sərraf kişi doluxsundu. Alabaşın Sarıbaşla qurda-quşa sinə gərdiyi günlər gözünün qabağından şütüyüb keçirdi. İndi isə önündə yad bir heyvan dururdu, o bir parça çörək üçün tanımadığı birinin ayağını yalayan zavallı bir məxluqa çevrilmişdi. Tamam yad, tamam özgə bir varlığa dönmüşdü. Bu yadlıq, bu özgəlik Sərrafın ömür boyu qorxub qaçdığı hislərdi.

Sərraf kişi daha Alabaşa baxa bilmədi. Nəvəsinin əlindən tutub evə getdi. Səhər kəndə gedən ilk maşınla evə qayıtmağa qərar verdi.

Səhəri gün gəlininin təkidiylə bir-iki qurtum çay içib oğlunun maşınına mindi. Yolda heç biri danışmırdı. Oğlu atasını yaxşı tanıyırdı, Alabaşa görə onun ürəyinin necə qan ağladığını çox yaxşı bilirdi.

Sərraf kişi kənd üçün, dağlar üçün, Sarıbaş üçün çox darıxırdı. Gözlərini yumub Dəhrənin açıq qalan gözlərini, Alabaşın iki ayağı üstə qalxıb onu qucaqlamağını xatırladı. Həmişə maraqla baxdığı şəhərə artıq baxmaq istəmirdi. Ona elə gəlirdi ki Alabaşı belə yadlaşdıran, sümsükləşdirən bu dəbdəbəli evlər, bərbəzəkli parklar, izdihamlı küçələr idi. İndi sadəcə Sarıbaşı görməyi arzu edirdi. Onun tüklü boynuna sarılıb rahat nəfəs almaq istəyirdi.

ƏDƏBİ TƏNQİD
0

Herman Hessenin muncuq sarkazmı

 

Bizlərdən hər biri yalnız cəhd, sınama, impuls və durmadan haralarasa tələsən zərrəciklərik.

 

Qurtulmaq istəməyənin xilası

 

İnsan ruhu beyinçün Edem sayıla biləcək o misilsiz İşıqlar diyarında da rahat və sakit deyildi…

 

 

İdarəolunmaz

İyirminci əsrin tanınmış simalarından olan Herman Hesse Kalv adlı əyalət şəhərciyində (cənubi Almaniya) anadan olmuşdu.  Meşələrlə əhatə olunmuş şəhər çay kənarında yerləşirdi. Uşaqlıqdan patriarxal kənd atmosferində böyümüş Hessenin qəhrəmanları sivilizasiyanın nailiyyətlərini tanımamış, texniki tərəqqiyə tapınmağı özləri üçün artıq saymışlar. Sosial mədəniyyətə, ictimai əməyə, kollektivizmə, hər cür qrup birləşmələrinə nifrətin də burdan qaynaqlanması zənn olunur.

Hesse protestant missionerləri ailəsində tərbiyə almışdı. Moralist valideynlərin protestantlığın tövbə/indulgensiya şansı buraxmadığı, insanın kilsənin köməyi və vasitəçiliyi ilə günah yükündən azad olmadığı, onu əzən daxili sarsıntıları ilə başbabaş buraxıldığı bir mühitdə böyümüş övladının bütün əsərlərində protestant oğullarının bu konfessiya ilə konfliktindən söhbət açılır.

Hessenin çox mürəkkəb yeniyetməlik dövrü olub. Onun sayagəlməz qəribəliklərindən biri də olduğu yeri yandırmaq istəyi idi. İpə-sapa yatmayan divergent təbiətli Hesse məktəbdən-məktəbə adlamış, valideynləri, qonşular və müəllimlər üçün növbənöv problemlər törətmiş, evdən qaçmış və nəhayət, idarəolunmazlığı üzündən psixikasının sağlamlığını şübhə altına qoyub, ruhi-əsəb müalicəxanasına yerləşdirilmişdi. Əlacsız qalan biçarə valideynlər bəlkə şeytan əsarətində olan oğullarının cinlərini qovmaq üçün ekzorsistə müraciət etməli olmuşlar. Bunu əngəlləməkçün Hesse  intihar cəhdinə əl atmış və xoşbəxtlikdən məqsədinə nail olmamışdı.

Beləcə hələ uzun müddət davam edəcəkdi ki, möcüzə baş verir. Hessenin çılğın barışmaz ruhunun rahatlıq tapması evlərində olan  zəngin kitabxana sayəsində baş tutur. Kitablar onun təbibinə çevrilir.  Hesse kitabları oxumur, onları canına hopdururdu. Akademizmə,  məktəb fənnlərinə ikrah duyan oğlanda evdəki bu biliklər xəzinəsinə maraq hədsiz idi.

 

“Muncuq oyunu”

1919-cu ildən sonra uğurlu yazıçılıq fəaliyyətinə başlamış Hesse öz daxili təbəddülatları, çəkişmə və üzüntülərini qəhrəmanlarına transformə edir, sonra onları istənilən həyat səhnələrində yoxlayırdı. Onun bütün qəhrəmanları özünü axtaran insanlardı. Müəllifin ruhu bütün əsərlərinə hopmuşdu.  “Demian” romanı psevdonim altda nəşr olunsa da redaktor əlyazmanı oxuyan zaman demişdi: kitabın tək bir çatışmayan cəhəti Hessenin dəst-xətiinə oxşarlığıdır.

Hessenin romanları, yuxarıda qeyd edildiyi kimi həmişə ruhunun bioqrafiyası olub, qəlbinin şəklini çəkib onlarda müəllif. Onun əsərləri  xarici təsirlər deyil, daxili proseslərin dinamikasından bəhrələndiyi üçün ruhsal həyatın ensiklopediyası, psixoloji çoxçalarlıq antologiyası qismində taksonlanıb ədəbiyyatşünasların mərkəzəqaçan adlandırdığı roman tipinə aid edilir. Bu roman tipinin yaradıcıları sırasında Abelyar, Russo, Tolstoy  kimi nəhənglərin imzası var – introspektivliyin məxəzi.

Romantik Novalisin baxışlarının davamçısı olan Hessenin əsərlərində dəqiq sosial, coğrafi, tarixi faktlara uyarlılıq  meyli duyulmur, yalnız introversiya və özünütəhlildə təkmilləşmiş şüur halı göz önünə gətirilir. Hessenin bütün əsərləri psixoloji təbəddülatlara,  özünüaxtarıma,  ruhi devrimlərə, keçilməz sualtı cərəyanlara, dəruni qatların təhqiqinə həsr olunur. Bu pleyada sıralanmasında  “Muncuq oyunu”  müəllifin  psixologizm adına  toxuduğu xalıda  dürr danələridir.

1946-cı ildə Nobel mükafatı  yazıçıya təkrarolunmaz stil, humanizm ideyalarının tərənnümü və həmçinin  “Muncuq oyunu” üçün verilmişdi. Digər əsərləri ilə müqayisədə romanın əlahiddəliyi  onun həm mərkəzəqaçan,  həm mərkəzdənqaçan fabula tipinə uyuşmasıdır. Burada həm məkan canlandırılmasına, anturaj təsvirlərinə xeyli yer ayrılıb,  ətrafdakı həyat özəllikləri göz ardı edilməyib, həm də personajların mənəvi parametrləri, zehni yüksəliş, daxili dünyanın səngimək bilməyən səsi qabardılıb gözəl bir süjet akkompanementi şəklində nəşət edib.

U.Ekonun “Qızılgülün adı” əsərində yazılmamış kitabların qaramatına aid qeyd var. O qeydi burda da səsləndirmək olar. Zənnimcə bu kitab yazılmasaydı, onun kabusu ömür boyu Hessedən əl çəkməyəcəkdi. Əsər istənilən dövr, əsr, kəsim üçün aktual olduğundan yaranması mütləq idi.

Hessenin əsərlərinə avtobioqraflıq səciyyəsi ilə yanaşı digər realdan köçürmələr də xasdır. Məsələn, magistr Tomas fon der Travenın  prototipi Trave çayı yaxınlığında (Lübeke) doğulmuş Tomas Mann, İakov atanın prototipi – italyan İntibahının  tanınmış tarixçisi  Yakob Burkxardt idi.

Adı gedən əsər  bəzilərinin keçmişdən, bəzilərinin gələcəkdən gəldiyini dedikləri Kastaliya salnaməçisinin dilindən Hesse tərəfindən qələmə alınmışdı. Bu baxımdan tarixçinin gələcəkdən gəlməsi daha təsirli. Bir çox tədqiqatçılar əsərin vaqiətini gələcəyə aid  etməkdə  israrlıdırlar, Hesse gələcəyi belə görürmüş.

Roman-pritça  fəlsəfi olmaqla yanaşı çox dəyərli  bir psixokult  nümunəsidir. Zəka, bilik sahiblərinin  mürəkkəb daxili aləmi məharətlə açılmışdır. Cəmiyyətdə özünü itirmiş insan müəllifin demək olar bütün yaradıcılığında  obraz vakansiyalarını doldurmuş yetərincə dolğun  bir mövzudur.

Yunq təlimi ilə maraqlansa da  onun eqosentrizmindən  uzaq duran Hesse bu təlimdən introspeksiya – daxilə baxış, özünütəftişi əxz etmişdi.

 

Kütləvi zöhd  (Seçilmişlər diyarı və onun yaranma səbəbi)

Bilinmir keçmişdəmi, gələcəkdəmi ya çağımızdamı, hansısa dövlətdə öz daxili qüdsiyyət qanunları ilə yaşayan  Kastaliya  adlı Pedaqoji əyalət mövcuddur. Bir növ İtaliya Vatikanı kimi. Əyalətin adı Parnas dağının cənub yamacında yerləşən və Apollonun oğlunun şərəfinə Delf adlandırılan şəhərdəki buz sulu Kastaliya çeşməsindən götürülüb.

Kastaliya əhli ölkə əhalisindən tam fərqli yaşam tərzi sürüb başqa “məssəbə” qulluq edir. Adi məktəblərdən yığılıb Kastaliyanın elit tədris ocaqlarına yönləndirilmiş şagirdlər burada xüsusi nizam-intizama alışdırılır, yüksək musiqi təhsili alıb, bir çox elmlərə – riyaziyyat, fizika, kimya, ədəbiyyat, astronomiya, məntiq – yiyələnirdilər.

Bütün digər fundamental elm sahələrini qoynuna alan, sevə-sevə öyrənən və öyrədən Kastaliyada tarix predmetinə heç cür yer tapılmır. Məmləkət üləmaları və tələbələr yalnız İndi ilə, üfüqi kəsik – sinxroniya ilə maraqlanır, İndiyə qədərki yolu, vertikal kəsiyi, qatlarla dərinə enən diaxroniyanı öyrənən Tarix – Keçmişın  kağız daşıyıcılara gömülən səsi onların diqqətini çəkmir ki, çəkmir. Yalnız Papanın etimadını qazanmaqdan ötrü xüsusi tapşırıqla monastra göndərilən Knext diplomatik missiyası ilə bahəm ordakı monax, məşhur din alimi İakov atadan tarix dərsləri götürdükdən sonra  bu fənnin önəm səviyyəsinə obyektiv qiymət verə  bilmişdi.

Tarixlə bahəm dini təlimə də tabu tətbiq olunurdu. Nə tarix fənni tədris olunur, nə də din adına hər hansı bir iş aparılırdı.

Spesifik pedaqoji ovsunlu təlim prosesində yüksək nəticələr əldə etmiş şagirdlər vilayətdə saxlanılır, meditasiyanın sirrləri, müxtəlif pedaqoji metodikalarla tanış edilir, ierarxiya pillələri ilə yüksəlib ali mərtəbələrə çatır və Orden administrasiyasının sınanmış, etibarlı kadrlarına, magistrə çevrilirdilər. Bilik, savad, zehni qabiliyyət və beyin imkanları ilə fərqlənə  bilməyənlər isə yenidən öz valideynlərinə qaytarılırdılar. Pedaqoji Şura və Oyun Magistri tərəfindən idarə olunan əyalətdə heç bir pul sistemi işləmir, burda tədris alanların həyatı ölkənin başqa yerlərindəki həmyaşıdlarının yaşam tərzindən kəskin fərqlənirdi. Bura bir növ kişi monastrı sayıldığı üçün əks cinsin nümayəndələri ilə hər hansı əlaqə, əyləncəvi xarakterli asudə vaxt proqramları yolverilməz idi. Burda yalnız oxumaq, öz üzərində işləmək, çalışıb biliyini artırmaq olardı.  Kastaliya sakininin çata biləcəyi ən yüksək pillə Muncuq oyunu üzrə magistr zirvəsinə yüksəlmək idi.

Kastaliya səyyarəsinin əsrarı ürəklərə nüfuz edər, amma hər arzulayan çıxa bilməzdi ierarxiya pillələrini. Qalxan o tək vahidlər isə daha ağır, müşkül, vacib vəzifələr, müvəkkillik boyunduruğuna girər, sərbəstliyini tədricən itirib, məsuliyyət yükünü artırar, iltizam çərçivəsində hərəkətə vadar edilərdilər.

Kutsal və irfaninin monolit çapılmaz birliyi olan Kastaliya düşərgəsinin yaranma səbəblərini ona qədər aktual olmuş alabəzək, yeknəsək, dəlisov  “felyeton epoxası”  müəyyənləşdirmişdi. Məhz həmin nizamsız dövrlərdə  Muncuq oyunu Ordeninin təsisi ilə nəticələnən mənəvi azadlıq hərəkatı vüsət aldı. Ali dəyərlərin təntənəsini yaşadan, bütün eqoist, şəxsi mənafe  duyğularını yüksək ruhsallıq adına islah edən ölkə içində ölkə yaratmaq ehtiyacı əmələ gəldi. Felyeton dönəmi – kilsə və dövlət himayəsindən çıxmış kütlənin çatdığı azadlığı hara və necə xərcləyəcəyini bilmədiyi əyyam idi. Ağır yükə çevrilmiş azadlıqdan sui-istifadə başlamışdı. Psevdointelligensiya üçün triumfal cığır açılmışdı. Bu triumfatorlar  heçnələri  yüksək elm adına  insanlara sırıyırdılar. “Kütləvi” mədəniyyət  basıcı kütləviliyi ilə öz darısqallığını boğmaq əzmindəydi.

Felyeton dönəmində insanlar elm və incəsənətlə məşğul olmur, elm və incəsənət haqda boşboğazlıq edirdilər. Ziyalı kəsim maddiyyat naminə əyləncəli  xarakterli qrafomanlıq, sözgirliklə məşgul idi. Elmdə profanasiya,  ruhsal, zehinsal yaradıcılıqda  deqradasiya, sözün dəyərdən düşüb inflyasiyaya uğraması, ideya qısırlığı, düşünən beyinlərin anabiozu müşahidə olunurdu.

Hər cür mental dəyərləri, incəsənət və zövq atributikasını tapdayan felyeton dönəmi – burjua dünyasının dekadansı Kastaliya intellektuallar sığınacağının – heç kimsənin heç nədən sığortalanmadığı bulanıq sulu dəryada tühaf oazisin yaranmasına gətirmişdi. Bir növ Dekameron qaçınması kimi, amma əyləncələrə və yüngül ünsiyyətə yox, elmlərə və ucalıq mütləqiyyətinə.

Incəsənətə, elmlərə, irfani dəyərlərə, bilinc moduslarına düşmən kəsilmiş  burjua cəmiyyətinin laqeyd baxışlarından xilas etdiyi  yüksək mənəviyyatlı mədəni elitanı  Hesse Kastaliya divarları arasına almış, qəfəsdə də olsa onlara yaşam hüququ tanıtmışdı.

Əsərdə Kastaliya pedaqoji əyaləti  bütöv bir orqanizm kimi canlandırılır qarşımızda, harda ki, Tequlyarius – xəstə orqan,  Knext – beyin və iradədir. Beyin  yüksək differensasiya, qaydalar və  intizam əsasında bütöv strukturun işini göz önündə saxlaya bilir və uğurla idarə edir.

Bu əyalətdə həyatı tərk edənlər də  “sağlam ölüm”lə ölürlər – üzlərində sakit, xoşbəxt ifadə və təbəssüm cızaraq. Ölümün ali ruhsallığa yüksəlmişlərin sifətini əyməyə gücü çatmır. Burda ölüm  sprituallığın daha ötə fazasına keçiddir, ağrısız-filan.

 

Zəkalar oyunu

Kütləvi kültürün ictimai həyatında devalvasiyaya uğramış ruhsal dünyası dayanmadan tənəzzülə tabe olurdu. Elə bu zaman orda-burda ara-sıra daxili qanunlara, intizam və düzümə ehtiyac yaranmağa başladı. Və bu ehtiyacı ödəmə missiyasını daşıyan Oyun ərsəyə gəldi. Ezoterik Ordenin əsas məqsədi  Oyunun qaydalarına yiyələnmə prosesində  insanlarda alicənablıq, nəciblik, işgüzarlıq və fədakarlığın tərbiyə olunması, onların mənəvi inkişafının düzgün getməsinə  nəzarətdən ibarət idi.

Sarkazm əsərin adındadır. Hesse Kastaliya kimi eruditlər məkanının başlıca məşğuliyyətini hər hansı bir  yararlı fəaliyyət  sahəsində yox,  məhz oyunda görür – şüşə muncuq oyununda, yaşamın boş oyuqlarını doldurmaq üçün insan zəkasının süni uydurmasında.   Və bununla həyatın  bütövlükdə bir performans olduğuna işarət edir. Yəni bu referens sayəsində ikili ironiya sezilməkdədir,  felyeton dövrünün bekarçılığından xilas olunmuşlar özlərini oyuna xərcləyirlər.

Burada Oyun müqəddəs eyləm və konfessiya səviyyəsinə yüksəldilmişdi. Belə ki, dünyəvi mədəniyyət fenomenləri özünəməxsus esperantoya (beynəlxalq dil) çevrilirdi. Oyun ilk çağlarda mental variabelliyi, kombinasiya qurmaq bacarığını, yaddaşı yoxlamaq və gücləndirmək üçün zehni təmrin olub, musiqiçi tələbələr arasında xüsusi populyarlıq  qazanmışdı. İlk əvvəl muncuq oyununu musiqiçilər əxz etmişdilər. Millər not xəttlərini, müxtəlif rəng və formalı muncuqlar isə notlar səciyyəsini daşıyırdı. Muncuqları nazik millərə düzərək not yazılarının, həmçinin tabulaturanın oxşarı alınmışdı. Beləliklə musiqi iqtibaslarının muncuqların şüşə dili ilə verilməsi mümkün edilmişdi.

Musiqiçilərdən sonra riyaziyyatçılar da oyun aurasına qapılmış və estafeti astronom, bioloq,  filoloqlara ötürmüşdülər. Təxminən beşinci əsrdə qədim Yunanıstan, Roma və Çində tətbiq olunan hesab taxtası – abacus (çötkə) mexanikası məhz bu  prinsipə əsaslanır.  Bu, həndəsə, cəbr,  Aristotelin məntiq  bilgilərini vacib sayan xüsusi beyin intizamı idi. 

Daha sonra muncuq əyləncəsinin bütün elm sahələri tərəfindən öz substratlarına ilhaqı baş verdi. Klassik fiziologiya, məntiq, fizika və s.. Oyuna yiyələnən hər sahə onu müəyyən qədər özününküləşdirir, şərti formullar, abbreviaturalar dili, kombinasiya variabelliyi yaradırdı. Beləliklə,  müxtəlif elm sahələrini birləşdirən Oyunun xüsusi formul və işarələrdən ibarət tabulatura misallı ezoterik simvolik dili meydana gəlməyə başladı.

Yaradıcı xislət bu “əyləncəyə” vurğundur, çünki bu sərhədsizlik və dibsizlikdə  fantaziya istənilən enə, uzuna, hündürə vüsət ala bilir. Sırf sərt riyaziyyatdan qaçan  rəngkar özünü onun Oyunla sinergizmində, eklektik çalarlarda rahat tapa bilirdi.

Ümumiləşmədə Oyun – son dərəcə mürəkkəb konfiqurasiyalı, müxtəlif elm və incəsənət sahələri  sintezindən yaranmış metadil əsasında addımlar gedişidir. Dünya mədəniyyətinin obraz və ikonalarını bir araya gətirən Kastaliya Oyunu məxsusi psixoanaliz seansı olub, azadlığın hər cür şərti buxovlardan  azad olduğu yeganə kreativlik meydanıdır ki, burda iyrənc  “üçün” sözünü heç vaxt eşitməzsiniz. Kiminçünsə, nəyçünsə oynanılmır. Oyun zəkalar yarışması, bilik, bacarıq, təcrübə nümayişi də deyil, sadəcə tam asudəliyin həzz mənbəyidir, vəssalam.

 

Qul rəhbər

Baş qəhrəman  –  uşaqlıq dövründən izlədiyimiz, daim çalışqanlıq və bacarığı ilə  başqalarından seçilən, dönə-dönə əyalətin  digər şəhərlərinə və hətta  Benedikt  monastrına  Vatikanda Kastaliyaya qarşı tolerantlıq yaratmaqdan ötrü  onun etibar etdiyi insanla (İakov ata)  təcrübə mübadiləsi aparmaq amacıyla, dedlayn qoyulmayan limitsiz müddətə ezam olunmuş və  orta yaşlarında ruhi mükəmməlliyə çatıb, Orden rəhbərliyində məsul vəzifə tutmağa – əzəmliyə (Magistr) qədər yüksəlməyə müvəffəq olmuş Yozef Knextdir.

Knext – qul deməkdir. Məlum konteksdə oyunun qulu. Ali məqsədinə doğru irəlilədikcə  biz də onunla birgə  addımlayıb ruhi çevrilməsinin, mənəvi nəfisliyə yetməsinin şahidi oluruq.

Bağ qəhrəman seçilmişlərdən olduğu üçün quldur. Seçilmişlər daim xidmət etməlidir. Xidmət edib, öz şəxsləri ilə nümunə göstərməli, işığı ilə işıqlandırmalıdırlar. Ümumiyyətlə, Hesse üçün intelligent daim xidmətdə duran deməkdir.

Knext əsl rəhbər idi. Magistr seçildikdən sonra təşkilatçılıq bacarığından geniş istifadə etmiş, administrativ işdə yüksək səriştə nümayiş etdirərək təkcə Kastaliya və elitanı yox, tək-tək fərdləri, köhnə dostu, ziyalı erudit, lakin infantil, mizantrop, melanxolik Tequlyariusu da  diqqət xaricində buraxmamışdı. O, insanlardakı ən yaxşıya üz tutub, onu tərəf müqabili etməyi bacarırdı. Özündən əvvəlki metr və əyalət rəhbərlərinin memuar və əlyazmaları, stilistika tövsiyyələri ilə tanış olur, Oyuna dünya tarix və ədəbiyyatından müxtəlif elementlər  qatmaqla  onu daha maraqlı və əsrarəngiz edirdi.Knext üçün oyun müqəddəs bir şey idi. Onun məktubundan:

“Oyun kürə öz mərkəzini əhatə etdiyi kimi səni dövrələyir, barındırır və ondan hər şeyi yenəcəyin təsəvvürü ilə ayrılırsan. Kastaliya dünya içrə dünyadırsa, Oyun onun cövhəridir. Və ətrafın xaotik təsadüfiliyindən harmoniya və simmetriya əxz edib öz gözəgörünməz sərhədlərini cıza bilmişdi”.

Kastaliyaya sadəcə dinləyici qismində gəlmiş, özünü Orden ilə heç bir üzvi irtibatla bağlamayan, gələcəyini bu əyalət hasarları arasında görməyən, adi, yəni proqnozlaşdırılmaz  dünya adamı  Plinio Dezinyorinin Knextlə dostlaşması baş qəhrəmanda dünyanın bir tək onun sevimli Kastaliyasından ibarət olmadığı qənaətini yaratmaqla onu əyalətiçi və əyalətçölü mühitlərin fərqinəvarmağa sövq edir, görmə fokusunu genişləndirir, əyalətin daxili problemlərinə onun beş addımlığından deyil, çəkilib daha uzaqdan nəzər salmasına kömək edir və həm də … vaxtsız ölümünə səbəb olur. Dezinyori bu mənada ona ürək qızdırmış, bel bağlamış, ümid bəsləmiş bu saf, kamil ruhlu xoşəməl adamın həm xilaskarı, həm də dolayısı qatili olur.

Maraqlı və qəribə orasıdır ki, Knextin ilk əvvəllər Əyalətin maraqlarının müdafiəçisi kimi çıxış etdiyi polemikada  rəqibi sayılacaq, sonra isə yaxınlaşma meyli duyduğu , özünü dış dünyanın  canişini elan edən ağıllı və praqmatik ovqatlı Dezinyori heç də baş qəhrəmana gəldiyi yerləri sehrli nağıllar aləmi qismində təqdim etmir, əksinə, bütün qondarmalarını ataraq, libasını sökərək, maskasını yırtaraq olduğu kimi, hətta bir az palçığa bulaşmış, eybəcər təqdim edir, reallığın hiperbolası qismində.. ki, qonağı burda onu gözləyəcək hər şeyə  hazır olsun. Amma heyhat!, Knext elə bu eybəcərliyə də vurulur, özü də vazkeçilməz passionarlıqla.

 

Fatal biryönlük

Kastaliya monumental biliklər arxivi olmaqla hər cür novatorluqdan məhrum idi. Burada yeni heç nə yaradılmır. Bu səhnədə yalnız köhnə motivlər  oynanılır, tənha dahilər – Tequlyariuslar  yetişirdi. Burada uzunmüddətli meditasiya seanslarından sonra  həyatın məhz bundan ibarət olduğunu düşünüb arxanı dünyaya çevirib oturmaq olardı.., o bayır dünyaya ki, sənin yeməyini-içməyini, paltarını hazır verir, mənəvi inkişafın üçün şərait yaradır. Savaşlar, müharibələr, siyasi oyunlar, böhran, aclıq, rəzalət, əxlaqsızlıq, pislik – bütün bunlar Kastaliya divarlarının o üzündə  baş verirdi, içəridə hər zaman sakitlik idi.

Hesse bu aristokratlar kastası üçün (yaradılışdan yox, daxili aristokratiyaya tapınmışlar) ürəkaçan proqnoz vermir. Onlar təcridilik səbəbindən ölümə məhkumdurlar. Mükəmməl qurumun öz varlığını hifz edib saxlamaq inkanından məhrum olduğu üçün yaşaması qeyri-mümkündür.

Müəllif intellektual elitanın, yaradıcı ziyalı kütləsinin cəmiyyətdən izoləsini görmək istəmit və əyaləti  “ideal kastaliyalı”  adından tənqid edir.  Knext  dövlətin gec-tez ziyalı köyünü “özünə rəva görə bilməyəcəyi lüks” elan edib, onun maliyyə təminatını dayandıracağını qeyd edirdi.

Baş qəhrəmanda  sakini və sonralar rəhbəri, istiqamətləndiricisi olduğu bu əsfəh imperiyasının, intellektuallar məmləkətinin məhvə sürükləndiyini sezdiyi andan onu xilas etmək, ali şəffaflıqdan çıxartmaq, quş baxışı hündürlüyündən endirmək, sakral gözəgörünməzliyindən həyata qaytarmaq cuşu  doğmuşdu.  Bunu vəzifə borcu kimi yox,  həm də yüksək missiyası kimi qəbul edirdi. Ölkə vətəndaşlarının pedaqoji əyalətin  həyatına, varlığına marağının  get-gedə sönməsi, onların illik oyun mərasimlərinə az qatılması, həmçinin də Kastaliya düşünərlərinin  ölkə taleyində  rolunun və iştirakının  öləziməsi, Əyalətin əvvəlki pedaqoji missiyası – dış dünyaya yüksək əxlaqlı repetitorlar  göndərilməsini  yadırğayıb get-gedə özünə qapılması   Knexti ağrıtmaya bilməzdi. O, üstlərinə yeriyən bu ölüm kabusunu  hələ tam görməsə də addım səslərini eşidirdi artıq. Kastaliya sərvəri əyalətə elm, ürfan, savad dalınca ölkədən göndərilən dinləyicilərin sayının ildən-ilə azalmasının, Oyunçular qəsəbəsində bütün işlərin  yalnız əsfəh əhli –  Valdsels repetitorları, müdərrislər arasında düzüb-qoşma məcburiyyətinin acısını yaşamamış deyildi. Ölkə alimlər vilayətinə marağını itirməkdə idi., bunun nə ilə sonuclanacağını  təxmin etmək çətin deyildi. Buna görə Knext  ümumi administrativ işlərdən,  mühazirələrdən, arxiv, iclaslar, işgüzar səfərlər,  mütaliə və meditasiyadan qalan vaxtını yetkin ziyalılara deyil,  aşağı siniflərə və yeniyetmələrə sərf etməyə çalışırdı, kim ki, hələ tam kristal kastaliyalı sayıla bilməzdi, kim ki, hələ ciyər dolusu  əfkar aləminin  havası ilə nəfəs alıb ətraf mühitdən tam təcrid olmağa və deməli sosial yoxsullaşıb mədəni apofeoza – ruhi ucalığa çatmağa macal tapmamışdı. Bu ümidverici təbəqə idi. Və Knext onlarla işləyib, bu təriqlə Kastaliya ilə gen dünya  arasında irtibat yaratmaq  ustəyirdi. Platonun dialoqu, Henrix İsaakın xor passajları ilə qidalanan qatı sakinlərin rigid beyni dışarının kolliziya, böhran və çaxnaşmalarını, səfalət və rəzalətini, ləzzət və şəhvətini yenəsi və qəbul edəsi deyildi. Bunlar beyin infeksiyasına dönüb məhv edərdi  mücadilə, mübarizə və ehtiyac tanımayan istixana adamlarını.

Bunlar Kastaliyanın sütunları, rüknü idi və onları başqa məcraya döndərmək özləriyçün didaktikləşdirdikləri məntiq, ziya klerikalizminə uyuşmayan dəyərləri qəbul etdirmək mümkün görünmürdü. Ümid balacalaraydı.

Çox əfsus, bütün bu dəyərli və lazımlı işlərə baxmayaraq Kastaliya üçün əvəzedilməz bir müqəddəsə çevrilmiş Knexti daha bir duyğu zəhərləyir, gecə-gündüz daxilini didib-dağıdır, rahatlıq vermirdi – azadlıq eşqi, qurtulmaq meyli… Və işləri, vəzifələri artdıqca bu hiss də durmadan boy atır, qabarır, bir tədbir tökməyə çağırırdı… Bir çox ali insani keyfiyyətlərin təcəlla tapdığı vicdanlı, işgüzar, enerjili Knext  Kastaliyadakı yarımşəffaf həyatı ilə qane ola bilmirdi..

Dezinyori – onu işıqlı dünyaya (ya bəlkə qaranlıq) aparacaq,  ona rəhnümalıq (bələdçilik) edəcək dost/düşməni ilə görüş də belə bir simvolik günəş/kölgə  cərgələnməsi  fonunda baş vermişdi. Əhvalında da eynən belə binarlıq  hiss olunurdu – dostuyla görüşün sevinci onun tanınmaz dəyişilməsindən duyduğu kədərə qoşulmuşdu. Bir vaxt Kastalıyada  dinləyici simasında  dərs almış Plinio Dezinyori evə döndükdən sonra iki dünyagörüş, iki müxtəlif baxış bucağı, antaqonizmlər arasında qalmış, dışarı dünyanı Kastaliyaya,  Kastaliyanı dışarı dünyaya  daşıya bilməmiş, hətta öz şəxsində də bu iki dünyanı  barışdırmaqda fiaskoya uğramış, bu sirayətsizlikdən ruh düşkünlüyünə qapılmış, fiziksəlliklə ruhsallığın bir arada birləşməyəcəyini dərk edincə susub oturmuşdu.

Və nəhayət, Knextə sanki müqəssirmiş kimi yağdırılan qəzəbli tirada:

“Siz pedant infantillər! Burda, bu yarımçıq, dəhşətlərdən, iğtişaşdan, kəsafətdən, günahlardan, şəhvətdən xali, aclıqdan, ailə-övlad qayğılarından, qadınlardan, sevilməkdən, atılmaqdan, əzablardan xəbərsiz illüzor dünyanızda xədim həyatı yaşamaqdasız. Nədən xəbəriniz var sizin?! Cinsi həyat eşqinizi  meditasiya cilovlayır, iqtisadiyyat, ədliyyə, siyasət kimi riskli və məsuliyyətli işlərdən uzaqsız, yalnız özünüzlə məşğulsunuz, dünyadan bixəbər, şən şaqraq, stabil, bohem əhvalında yeyib-yatıb kitab oxuyursunuz gün uzunu, musiqi dinləyirsiniz. Məişət qayğılarıyla uğraşmır, xırdalıqlara varmırsız. Dövlət tərəfindən müdafiə və tam təmin olunursunuz. Siz burda parazit həyat tərzi sürüb elmin dərinliklərinə baş vurub, hansısa məşhur poemada saitlərlə samitləri  sayıb onlarla kosmik proseslər arasında əlaqə var-yoxdunu aşkara çıxarıb muncuqlarla oynadığınız zaman insanlar orda, dünya çamurunda əsl həyatı dadır, qaraları, qadağaları, acıları, bəlaları ilə bahəm.., sizin burda rahat musiqi ifa etmənizçün  o orda qan-tər içində çabalayır.

Sizlər!, özündənrazı Kastaliya sakinləri!.. öz əyalətinizin fövqündə  nələr yaşandığını eyninizə belə almadan, öz minimal məsrəflərinizi belə ödəməyi düşünmədən, sizin burda firavan, qayğısız yaşamanız üçün əziyyət çəkən kütlədən, onun ehtiyac və tələblərindən  tam xəbərsiz asudə yaşayırsınız. Parazıtliyinizə rəgmən sizin üçün bu asudəliyi yaradan başqalarına yuxarıdan aşağı baxmağı da özünüzə ar bilmirsiz!”

(Burda T.Mannın  Adrian Leverkün obrazı ilə analogiya gözə dəyir. Ziyalı və intellektualın təcrid və özünəqapanmağa haqqı varmı? Hesse öz əsərini təkrarsızlığını yəqin etmiş T.Manna göndərəndə, o çox mütəəssir olub bu sözləri yazmışdı: “tək olmadığını öyrənmək çox sıxıcı…” Mann qəlbi eyni problemlərə açıq olan mənəvi qardaşını tapmışdı.)

Yuxarıdakılar Knextin dostunun dilindən səslənsə də, əslində sözlərə geyindirilmiş öz fikirləri idi, ona görə də hədəfə dəydi və onun fərariliyi, bidəti üçün ilk təkan verdi. Onunla sonrakı görüşlərində Kastaliya rəhbəri oturuşmuş sakit, rəvan həyat tərzinin altını üstünə çevirib qaranlığa, məchula sıçrayış qərarında daha da təsdiqlənir.

 

Fərarilik

Inam və şübhə əlbəyaxa yox, əl-ələdir, tənəffüs aktının vermə-alma polyusları kimi bir-birini şərtləndirmədə.

Uzun müddət daxilində qaçış planı bəsləyən Knext Orden Nizamnaməsini  diqqətlə oxuyub belə nəticəyə gəlir ki, getməsi heç də ona əvvəldə göründüyü kimi mümkünsüz iş deyilmiş.  Orden üzvünün onu tərk etmə hüququ var, sadəcə ona qədər belə bir hərəkət heç kəsin ağlına gəlməmişdi.

Nəhayət, qərar qəbul olunur. Kastaliyanın Muncuq oyunu mübhəm qədər oyunu ilə əvəzlənir. Amma birincidə yüksək səriştəliliyi ilə fərqlənən oyunçu ikincidə  oyun şərtlərini bilmədiyindən simar olur.

Məktub və ərizə hazırlanıb Adminisrtasiyaya təqdim olunur. Rəhbərliyin təlaşına səbəb olan, çoxlarının inanmadığı, bəzilərindəsə  hətta göz yaşları doğuran  bu sənədlərdə  getmə səbəbi kimi yuxarılarda qeyd edilən Əyalətın məhvə sürüklənməsi riski, mükəmməlliyin yüksək pilləsinə çatdığından hər hansı bir inkişafın, tərəqqinin mümkünsüzlüyü , ölkənin ona qarşı marağının soyuması, çağdaş səksəkəli narahat siyasi durumda  müharibə başlarsa ilk növbədə dövlətin büdcəyə baha başa gələn Kastaliyadan əl çəkəcəyi gümanı vurğulanmışdı.

Deməli, ölkənin intellektual ziyalı bazasını təşkil edən elitar təlim-tədris ocağını kövrək dayaqlar üstdə dayandığı üçün müdafiə yox, məhv etmək lazım gəlirdi…

Hər halda sərvərin məktub/ərizəsindən belə qənaət hasil olurdu və eyni qənaət yekdilliklə olmasa da əksər aparat üzvlərində doğmuş da təpgiyə tuş gəlmişdi. Bir qisim isə belə bir təhlükənin yerli-dibli olmadığını, “memento mori”nin daim göz önündə saxlanılması gərəksə də bütün Ordenə, özü də belə məsul şəxs, Kastaliya yetirməsi tərəfindən ölüm hökmü çıxarılmasının absurdluğunu qeyd etmiş, bunu panika, məktub sahibinin əsassız uydurması saymış, yorğunluqla əlaqələndirmiş, hətta ona uzunmüddətli məzuniyyət  təklif etmişdi. Bu, görünməmiş bir addım idi və rəhbərliyin Knextin şəxsinə böyük ehtiram və rəğbətindən irəli gəlirdi. İstənilən halda sərvər razı olmamış, bütün qalmaq təkliflərini, güzəştləri rədd etmişdi.

Azadlıq yanğısı güclü idi…

Bir də Yozef Knextin hələ burada tələbəlik dönəmində yazdığı bir  “sərhədləri aşmaq”  şeri var idi… deviant məfkurəsi… hansı ki, illər sonra birdən yadına düşüb, gecələr yuxusunu ərşə çəkmışdı…

Bir də “hər başlanğıcda tilsim gizlənib”  kimi bir dünyaduyumu var idi, hansı ki,  o şerdə misralanıb təcəlla bulmuşdu. Başlanğıc qurtardıqda  tilsim də bitirdi. Və bu sonayetimə protest  gözlənilən idi.

Bir də … uzaqlardan uzaqlara, üfüqlərdən üfüqlərə uçuş,  ucalma, yüksəlmə, yüyürmə çağırışı vardı…

Bir də …. “Pillələr” adlı bir həyat prinsipi vardı (ama hara) …

“Nə olursa olsun! Heç nə üçün təəssüflənməməli!” düşüncəsi ilə nafiləlik uçurumana atılan Knexti əsl kastaliyalı saymaq olarmı? Rigid, birtərəfli Kastaliya tərbiyəsinə nə dərəcədə cavab verir bunca idarəolunmaz  xislət çarpazları? Knext Kastaliyaya mənsub deyildi, müzəffəriyyət çələngini uğurla daşımasına rəğmən!  O sərt üsuli-idarə onu heç zaman özününküləşdirə bilməmişdi. Yüksək ranq sahibi, Əyalət fəxri elə adi dünya adamı olaraq da qalmışdı.  Psixologiyasını  saran dəyişiklik mənəvi evrimə daim açıq qəlbinə nüfuz edə bilməmişdi.

Yeni dünyada iş tapmaqla bağlı dostu Dezinyoriyə müraciəti:

“Ali tədris ocağı istəmirəm, məni yenidən kanonizə olunmuş mexaniki aparata qovacaq. Mənə yaradıcı iş lazımdır. Tərbiyəçi peşəsi. Bir ya bir neçə şagirdim olsa bəsimdir. Quvernantlıq da uyarlıdır.”

…. Kastaliya Magistrindən azyaşlı uşaqların tərbiyəçisinə… bu artıq başaşağı çevrilmiş ierarxiya nərdivanıdır.

Bilinc ikonasının, bu yüksək rütbəli, həyatın keşməkeşindən ayaqyalın keçən, dağın döşündən zirvəsinə addım-addım irəliləmiş saf, duyğusal zəka sahibini, Kastaliya şahzadəsini belə bir addımı atmağa vadar edən doğrudanmı daxilindəki azadlıq təşnəsi idi? Yəni onu yatırtmağa  “su”  tapılmadımı? Knext mütləqmi boğulmalı idi soyuq dağ gölündə? Boğulmalıydı ki, susuzluğu yata?.. Doğrudanmı zirvədən yol ancaq aşağıyadır?  Doğrudanmı müəyyən həddə çatan sistem özünü məhv etmə mexanizmini qoşub öz əleyhinə çevrilməlidir? Hər halda bu çür sonluq güman ki, müəllifin naçarlıqdan əl atdığı  fənd kimi düşünülməyib.

Knextin son dərəcə dolğun həyat yolunda iki əsas meyl vizuallaşır. Bunlar onun həyatının İn-Yan tərəfləridir. Onlardan biri – qorumaq, artıqmaq, sədaqətlə xidmət etməl, ierarxiyaya və onun implisit kanonlarına  boyun əymək, irfani-mütəməddin səciyyələrini şəxsində əks etdirmək;  digəri isə oyanmaq, ayılmaq, baş qaldırmaq, asi olub paralel olum müstəvisini də kəşf etmək. Bu, bir daxildə iki canatım meyli – iki dünya proyeksiyası idi. Burda yığım və saxlayış, orda unudum və azadlıq. İkinci paralleldə onu iflas gözləyirdi.

 

Yad məkanın əhvalpürşanlığı

Üləmalar köyündəki nəşvünümadan sonra dağ  gölünün buz  sularına qərq olub ölümünü tapmaq…, elə ilk addımlarda, hal-əhvaldan sonra..

Kastaliya qısqacları ilə tutub buraxmadı öz övladını, nə də dağlar qəbul etdi.

Ata-anasının əziz-xələfi olan şıltaq, ərköyün yeniyetmənin, öz şagirdinin axmaq bir təklifinə ləbbeyk deyib onun ardınca buz kimi soyuq gölə cumdu. Yenicə qədəm basdığı dağlıq zona təbiətinə hələ uyğunlaşma fürsəti bulmadığından səhər erkən qan təzyiqinin qalxmasına və gecə həyəcandan gözünə yuxu getməməsi üzündən vəziyyətinin qeyri-normal sayılmasına rəğmən. 50 yaşlı zəka sahibinin, Kastaliya pələnginin ehtiyatsız hərəkəti və ucuz mənasız ölümü… Əslində onun ölümü səhər çağı göl sahilində yox,  Əyalətdən getməyə qərar verdiyi andan başlamışdı, göldə başa çatdı sadəcə. Kastaliyanın təkfiri qənaətini ortaya qoyurkən məhvinə fərman imzalamışdı zatən.

“- İlahi, belə çıxır, onun ölümündə mənəm müqəssir?..

Artıq qarşısında ərköyünlük edəsi birinin olmadığını anlayan yeniyetmə şıltaq ədalarını yerə qoyub düşündü, qüssəyə bənzər bir şey bürüdü balaca qəlbini. Az müddətə isinişməyə macal tapdığı bu saf, böyük, xeyirxah adamın mənasız və vaxtsız  ölümündə təqsirini anladıqca tir-tir əsir, daxilinə günahını dərk etmənin bütün gələcək həyatını dəyişdirmək gücündə olması hissi dolurdu.”

Yəni Knext öz anı ölümü ilə də pedaqoji missiyasını yerinə yetirmiş sayılır, sadəcə bəlkə də bir neçə ilə aparacağı tərbiyə prosesi sayılacaq dəqiqələrdə baş tutur.

Fəhm və iradə, insan böyüklüyü, qəlb genişliyi, istənilən anda özündən dəfələrlə kiçiyin səviyyəsinə enmə sərbəstliyi ilə yanaşı həm də səfehcəsinə  tovlanmaya imkan verməmək üçün bir özünəsayqı  ehiva etməli idi, zənnimcə.

(Yazıya emosiyalarımı qatmaq soblaznından nə qədər uzaq durmağa çalışsam da bəzi məqamlarda bu mənə az müyəssər oldu..)

 

Niyə?

Baş qəhrəmanın həyatının yad dünyanın basdağına tuş gəlib belə fəci sonluqla bitməsi nəyə işarədir?

Hesse bununla nə demək istəmişdi? Nə cür yorumlamalı?

İzolə olunmuşlara geniş dünyada yaşam hüququ  tanıtmağın mənasızlığımı vurğulanır? Hər kəsin öz stixiyasında yararlı olduğunu göstərməkdimi məqsəd? Baş qəhrəmanın adi yaşam arealında uğursuzluğunu hər hansı bir situasiyada uğrayacağı fiasko ilə sərgiləmək caiz deyildimi? Niyə özünü sınama imkanı tanıdılmadan aradan çıxarıldı?

Burda da ironiya var (muncuq ironiyasından sonra sayca ikinci). Kastaliyanın adı çeşmədən götürülüb. Və o “Su”dan qaçsa da yenə də suya gömüldü.

Əsər bir növ “yad sularda” boğulmama üçün tövsiyyə sayıla bilərmi? İnsanın maksimum fayda və xeyir gətirə biləcəyi yerdə qalmağa borclu olduğunumu deyir müəllif? Beytinlik hər zamanmı alqışlanılasıdı? Yorulma, usanma, darıxma, xəyal qırıqlığına iftadəlik  olan nə varsa hər şeyi qırıb qaçmaq üçün kifayət əsasmı? Qoyub gedilənlər insanın arxasınca gəlməzmi, yaxasından yapışıb ayağından çəkməzmi? “Sıxır, çıxarım atım” deyib magistr mantiyasını soyunan qəhrəman onunla bahəm qanadlarını da (konteksdə üzgəclərini) itirmədimi? Kitab, demək olar, həm də psixoloji dolğunluğun dalğınlığa keçmə məqamından bəhs edir.

 

Həyat hekayələri

Əsər Knextin vaxtilə yazmış olduğu üç hekayə ilə bitir. Hər üç hekayənin qəhrəmanının adı qul mənasını verir. Hər üç hekayədə qulun  öz stixiyasında qalıb-qalmaması, xidmət edib-etməməsi məsələsi qoyulub. Yazılar özünü qurban vermək, qulluğa davam və iki yol ayrıcında qalırkən yenə də öz “Kastalıyasına” qayıtma üzrə müxtəlif finallarla başa çatır. Amma heç bir hekayədə yeniyə qucaq açmaq, naməlum yamaclara atılmaq, məchul zirvələrə dırmanmaq ehtirası yox…