Seyid Aynur 

“Ən Yeni” - zamanın çağırışı kimi 

I.İnsan həyatının faciələrindən doğan şeir.
Ədəbiyyat yaratmaq arzusu yaradanla söhbətləşmək, keçmişə səyahət, gələcəyə baş vura
bilməkdir. Arxada qoyub getdiyin hər nə, hər kim varsa hamısı ilə üzləşməkdir. Canlı, cansız,
həqiqi və ya uydurma olan hər şey, hislər, qoxu, hadisə müəllifi ilhamlandırır, daha çox yazmağa
sövq edir. Bəlkə də kənardan oxucu üçün sadə, asan görünən vur-tut üç və ya dörd misradan
ibarət qısa şeir və ya hayku əslində böyük ağrıdan, insan həyatının faciələrindən doğur. Yazı
prosesi keçmişin hislərini müəllifə hər dəfə sanki təzə dərdmiş kimi təkrar xatırladır. Üstü
qapanmaq istəyən yaranı qaşıyıb yenidən təzələyir. Şeir, proza fərq etməz bədii mətn hesab
oluna bilən hər nə varsa, hamısı insan ruhunu kəsən, deşən sualların, müəllifin iç dünyasında
apardığı savaşların məhsuludur.
Bu yol özündən əvvəlkiləri inkar edə-edə bir az da ona bənzəmək, hər kəsi təkzib edərək
ilahi başlanğıc olan o kosmik qüvvəyə tərəf yürüməkdir. Yaxşı şeir, möhtəşəm bir proza qəfil
yaranır, ildırım sürəti ilə yerə enir, masadakı kağızı, əldəki qələmi alışdırıb yandırır. Məqsəd
duyğuların təzahürüdür. Müəllif ibadətgah qarşısına gətirilmiş bir növ qurbandır.
Bəzi əsərlər ədəbiyyatda mövcud olan bütün "izim"lərin fövqündə dayanır. Göyün qübbəsindən üzü aşağı baxan ədəbi nəsnə bəni adəmlərin içərisində axtarıb müəllifini özü tapır.

I. Ədəbi Cərəyan Nədir? Tarixi Zərurət və Estetik Meyar
Ədəbiyyat sadəcə sözlərin düzümü deyil, ruhun zamana və məkana verdiyi reaksiyadır. Bu
reaksiyalar müəyyən tarixi mərhələlərdə oxşar dünyagörüşünə sahib yazarları bir araya gətirərək
ədəbi cərəyanları formalaşdırır. Ədəbi cərəyan — müəyyən bir dövrdə yazıb-yaradan
sənətkarların əsərlərinə xas olan ideya, məzmun, üslub və bədii-estetik prinsiplərin məcmusudur.
Cərəyanlar ədəbiyyatı xaotik yazı prosesindən çıxarıb ona bir konsepsiya, bir hədəf və ölçü
qazandırır.
Tarix boyu hər bir cərəyan özündən əvvəlkinin inkarı və ya təkmilləşmiş forması kimi doğulub:
-Romantizm: Dünyanın quru reallığından qaçıb xəyallara, daxili azadlığa və təbiətə sığınan
insanın harayı idi.
-Realizm: Həyatı olduğu kimi, bütün çılpaqlığı və sosial problemləri ilə masaya yatırdı.
-Modernizm: Ənənəvi formaları qıraraq insanın daxili aləminin parçalanmış mənzərəsini, "şüur
axını"nı ədəbiyyata gətirdi.
-Postmodernizm: XX əsrin sonlarından etibarən hakim olan bu cərəyan isə hər şeyi ironiyaya
çevirdi, mütləq həqiqəti inkar etdi və mətni bir oyun meydançasına çevirdi.
Lakin hər bir cərəyanın bir ömrü var. Postmodernizmin gətirdiyi "lağlağı münasibət" və mənəvi
təməllərə qarşı inamsızlıq artıq çağdaş insanın ruhunu doyura bilmir. İnsanlıq indi mətni sökmək
deyil, ruhunu yenidən qurmaq ehtiyacı hiss edir.
II. Azərbaycanın Ədəbi Axtarışları: Qruplardan Konsepsiyaya Doğru
Azərbaycan ədəbi mühiti 1990-2000-ci illərdə böyük bir axtarış dövrü keçdi. “Eqo Yaradıcılıq
Ordeni”, “Baca”, “Nəfəs” kimi ədəbi qruplar avanqard poeziya axtarışları ilə yadda qaldı. Onlar

poeziyanın sərhədlərini genişləndirməyə çalışsalar da, bir çox nümayəndələri sonradan
postmodernizmin xaotik sularında itdilər.
"Azad Yazarlar Ocağı", "Gənc Ədiblər Məktəbi" kimi birliklər isə yeni imzaların tanınmasında
mühüm xidmət göstərdilər. Lakin təəssüf hissi ilə qeyd etməliyik ki, bu birliklər çox vaxt estetik
meyarlar ətrafında deyil, ideya və ya sosial mənfəət uğrunda bir araya gəldilər. Onlar bir
"konsepsiya" ortaya qoya bilmədilər. Dost məclislərində aparılan söhbətlər nə qədər səmimi olsa
da, ədəbi estetik hərəkata çevrilmək üçün kifayət etmədi. Çünki əsl ədəbi cərəyan fərdi ağrını
kosmik idrakla birləşdirən bir manifest tələb edir.
III. "Ən Yeni" Ədəbi Cərəyan: Estetik Meyar və Yeni İnsan Modeli
Budur, zamanın tələbi ilə postmodernizmin yorucu ironiyasını əvəzləyən "Ən Yeni" ədəbi
cərəyanı səhnəyə çıxır. Bu cərəyan sadəcə bir yazı tərzi deyil, bir varlıq fəlsəfəsidir. Onun digər
cərəyanlardan fərqi və estetik prinsipləri aşağıdakı sütunlar üzərində dayanır:
1. Formanın Qəliblərdən Azad Olması
"Ən Yeni" cərəyanın fəlsəfəsinə görə, yaxşı şeir mütləq konkret janrın (qoşma, qəzəl və ya
sərbəst) içində boğulmamalıdır. Forma şeir üçün zindan yox, ruhun axdığı bir məcra olmalıdır.
Üç-dörd misradan ibarət bir hayku, əgər müəllifin iç dünyasındakı böyük bir savaşı əks etdirə
bilirsə, o, möhtəşəm bir proza qədər ağır və dəyərlidir.
2. Dilin Arınması və Milli Kimlik
Bu cərəyan doğma ana dilimizin saflığını qorumağı birinci vəzifə hesab edir. Qonşu dillərdən
gələn, süni şəkildə mətnə daxil edilən alınma söz və ifadələr ədəbi mətnin bədii gücünü azaldır.
"Ən Yeni" ədəbiyyat xalqın başa düşəcəyi, lakin bədii dərinliyini itirməyən sadə, duru və zəngin
bir Azərbaycan dilini təbliğ edir.
3. Gender Bərabərliyi və İnsan Hüquqları
Ədəbi mətnlərdə qadın-kişi bərabərliyinin qorunması "Ən Yeni" cərəyanın sosial-estetik
hədəfidir. Qadın artıq sadəcə "ilham pərisi" və ya "məzlum obraz" deyil, cəmiyyətin və
ədəbiyyatın bərabərhüquqlu, güclü fərdi kimi tərənnüm olunur.
4. Realizmin Fövqündəki Real İnsan
Bu cərəyan fantastikaya meyil etmir. Məkan və qəhrəmanlar tamamilə realdır. Lakin burada bir
dönüş nöqtəsi var: qismət, bəxt və ya qədərdən şikayət edən "küsən insan" tipi artıq yox olur.
Onun yerinə yazdığı hər misranı bir duaya, bir ayinə çevirən, öz reallığını özü yaradan "Fövqəl
İnsan" gəlir. Bu insan mikroskopik canlılardan tutmuş kosmik sistemin ritminə qədər hər yerdə
həyat eşqi tapan, iradəsi ilə taleyinə qalib gələn insandır.
IV. Nəticə: Postmodernizmdən Kosmik Ritmi Tutmağa Doğru
Yazı prosesi müəllif üçün üstü qapanmaq istəyən yaranı yenidən təzələməkdir. Bu, həm də
keçmişlə üzləşmək, gələcəyə baş vurmaqdır. Müəllif ibadətgah qarşısına gətirilmiş bir qurbandır
və "Ən Yeni" cərəyan sənətkarı bu qurbanlıqdan çıxarıb yaradıcı gücün mərkəzinə qoyur.
Postmodernizmin hər şeyi ironiyaya çevirən, mənəvi boşluq yaradan dövrü bitmişdir. Mətnin
sökülüb yenidən yığılması kimi yorucu oyunlar yerini qlobal və kosmik sistemin ritminə tabe olan daha dərrakəli bir ədəbiyyata verir. "Ən Yeni" ədəbi cərəyan ədəbiyyatın gücü ilə hər bir fərdin öz reallığını yaratmasına imkan verir. Bu, estetik meyarların mənfəət üzərində qələbəsidir.

Bu, ədəbiyyatın ilahi başlanğıca — kosmik qüvvəyə doğru yürüşüdür.