Ömrümüzün daha bir ili – 2025 arxada qalıb keçmişə çevrildi. Ötən il yaxşı il olmadı – həm bütün dünyada, həm də onun kiçik bir hissəsi olan gözəlim Azərbaycanda. İndi dünyanın yaxşılığa doğru yox, pisə doğru gedən vaxtlarıdır. Bu esse siyasət haqqında deyil, milli ovqat və gələcəyə ümid, fikir və duyğular haqqındadır, amma siyasi düzən barədə bir neçə kəlmə deməsəm olmaz. Dünyadakı proseslər, o cümlədən Putinin apardığı Rusiya-Ukrayna müharibəsi, ara-sıra NATO-ya ilişməsi, artan narkotrafik, davam edən terrorizm, bahalaşmayla yanaşı, Donald Trampın ikinci dəfə ABŞ prezidenti olması və dünyanı qarışdıran yeni siyasət yürütməsiylə bağlıdır. Həm birbaşa, həm də dolayısıyıa.

Amerika prezidenti dünyada qeyri-sabitlik və gözlənilməzliyin daha bir güclü amilinə çevrilib, dünyanın qeyri-müəyyən, gözlənilməz hallarını artırıb və gücləndirib. Rusiya-Ukrayna müharibəsi davam edir və sonu hələ də görünmür. Müharibə və belə siyasət nəticəsində dünyada və Avropada, məsələn, mənim yaşadığım Almaniyada da iqtisadi krizis və bahalaşma var, terror aktlarıyla bağlı mühacirlərə nifrət yaranıb və artıb, ultrasağlar fəallaşıb və b.  

Bu yazıda Amerika prezidentinin daxili siyasətinə, çoxsaylı yalanları və  Amerika qanunlarının pozuntularına toxunmayacam, yalnız dünyanı narahat edən xarici siyasətindən danışacağam.

Tramp “America first” – “Amerika birincidir”, "Hər şeydən öncə Amerika" izolasionist - özünütəcrid siyasətinə başlamaqla ABŞ-ın dünyadakı rolunu dəyişdirib, bir sıra ənənəvi öhdəliklərindən imtina edib. Ukraynaya köməyin əsas yükünü Avropanın üstünə atıb və Ukraynanı NATO-ya qoşulmaq ideyasına son qoyub, dünyada demokratiyanı dəstəkləyən donor təşkilatlarını maliyyəsini dayandırıb, məsələn, “Amerikanın səsi” və “Azadlıq” radiolarının. Hakimiyyətə gələndə Ukraynadakı müharibəni bir günə dayandıracağını demişdi, amma prezident olmağından bir il, müharibənin başlamağından dörd il keçib, savaş hələ də davam edir, ziddiyyətli hərəkətləri isə Putini ürəkləndirib...

Daha çox yəhudi tarixi mövzularında çıxış edən bloger Jonathan Reutt  Trampın "Hər şeydən öncə Amerika" izolyasionist siyasəti haqqında yazıb:

“Bildiyimiz kimi, təzə olan hər şey tam unudulmuş köhnədir. Trampdan səksən beş il əvvəl "Hər şeydən öncə Amerika" şüarı Amerikada geniş yayılmışdı. İkinci Dünya Müharibəsindən başlayanda ABŞ ona qatılmaq istəmirdi. Bu mövqe amerikalıların Birinci Dünya Müharibəsində itkiləri, on il əvvəlin ağır iqtisadi böhranı və b. amillərlə bağlı idi.

İDM başlayandan bir il sonra Avropada təcridçilik ovqatı pik həddə çatdı. 1940-cı ilin sentyabrında “America first Committee” - "Hər şeydən öncə Amerika” Komitəsi yaradıldı və üzvlərin sayı sürətlə artaraq dörd yüzdən çox regional təşkilatda 800 000 üzvə çatdı”.

Məqsəd ABŞ-ı müharibəyə qatılmaqdan çəkindirmək idi.  1940-41-ci illərdə Amerika izolasionistlərinin dediyi çağdaş təcridçilərin dedikləriylə sözbəsöz eyni səslənirdi. Bəs axırı nə oldu?

1941-ci ilin dekabrında Yaponiya hərbi-hava və sualtı qüvvələri Havay adalarının Pörl-Harbor adasındakı ABŞ hərbi-dəniz bazasına qəfil hücum edərək Amerikanın Sakit Okean Donanmasını bombalamaqla ağır zərbə və böyük ziyan vurdu. Hücum nəticəsində 2 400 amerikalı dənizçi həlak oldu, bir neçə böyük gəmi batdı, çevrildi və ya ciddi zədələnib sıradan çıxdı, təmirinə illərlə vaxt getdi, batırılan və zədələnən orta və xırda hərbi gəmiləri saymıram. Yarım günlük bir hücum ərzində az qala böyük bir donanma yox edildi.

Ölümə gedən yapon pilotlarına verilən  fəxri “Kamikadze” adı bütün dünya dillərinə girdi, dünyada tanındı. Lakin bu sözün Çini də ehtiva edən nəhəng imperiyanın imperatoru, Çingiz xanın nəvəsi Khubilay xanla bağlı olduğunu indiyəcən çox  adam bilmir.  Bu əhvalatı 20-22 il əvvəl Kamran Həsənlinin verilişində danışmışam. Qədim tarixi və maraqlı, amma ayrı söhbətin mövzusudur.  

Yaponiyanın Pörl-Harbor adasındakı Amerika bazasına hücumla bağlı eyniadlı maraqlı “Pörl-Harbor” savaş filmi var. Baxmayanlar baxsın, məsləhətdir.

Ertəsi gün ABŞ Yaponiyaya müharibə elan etdi və rəsmən İkinci Dünya Müharibəsinə qoşuldu.

Bəs "Hər şeydən öncə Amerika” Komitəsi neylədi? 800 000 üzvü olan komitə bu hücumdan sonra dinməz-söyləməz  dağılışdı, dörd gün sonra isə rəsmi bağlandı.

Jonathan Reutt Trampın "Hər şeydən öncə Amerika” siyasətiylə bağlı “Tarixin dərslərindən kim nəticə çıxarır ki?” sualını verir...  

İndi də Tramp Putinin əməllərini və iştahasını görə-görə "Hər şeydən öncə Amerika” şüarını təkrarlayır. Bu siyasətin axırı indidən, gətirilən tarixi misaldan bəlli deyilmi?  

Əlbəttə, azərbaycanlıların Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Trampın xarici siyasətinə ciddi təsir etmək imkanı yoxdur.  Belə şeylər bizdən asılı deyil, bu da təbiidir.

Eyni zamanda hətta ağır gələn illərin ayrı-ayrı yaxşılıqları, ictimai-siyasi və şəxsi uğurları olur. Təəssüf ki, dünyada da, ölkəmizdə də belə illər daha çoxdur, nəinki yaxşıları. Ötən ilin itkilərini, çətinlik və pisliklərini, onlardan əziyyət çəkən dost və tanımadığım insanların məşəqqətlərini bilərək bu gün bir neçə qənaətimi qısaca da olsa dilə gətirmək istəyirəm.

Əvvəla, insanların yaşayışı yalnız yaşadıqları ölkədən və ölkədəki vəziyyətdən başqa özlərindən də asılıdır. Bəzən daha çox özlərindən - həm fərdlərdən, həm çoxluqdan, dost-tanış çevrəsindən, həm də  toplumdan.

İkincisi, həmişə belə olmayacaq ki? Dalğaların və dənizlərin qabarması və çəkilməsi olduğu kimi, həyatın qara günləri və illərindən sonra həmişə daha yaxşısı, daha asanı və uğurlusu, ağ günlər və aylar, bəzən illər gəlir. Ancaq bu öz-özünə, sadəcə zaman keçməklə olmayacaq, bununçün çalışmaq, zəhmət çəkmək, həyatımıızı yaxşılığa doğru dəyişmək gərəkdir.

Həyat həmişə mübarizə olub, belə də qalacaq!

Xalqların və insanların tam qayğısız və rahat həyatı dünyanın heç bir ölkəsində, yerində və guşəsində yoxdur. Bu məlum və çoxdan deyilmiş bir həqiqət, bir aksiomdur. Son illər nə qədər ağır və çətin olsa da, mübarizə edən, həyata dirəniş göstərən mübariz insanların nümunəsi bir ipucu, qaranlıqda istiqamət göstərən bir işıq, qara məxməri göydə parlayan bir ulduz kimi hidayət yolunun istiqamətini göstərir və ümid verir. Özü də yalançı ümid yox, böyük insan kütlələrinə xeyirin gücünə və şərə qalib gələcəyinə gerçək ümid, içi mən qarışıq insanlara Allaha və onun lütfünə inam və hətta əminlik də verir!

Bu postu yazıb redaktə və əlavələr edəndə Xocalı faciəsindən sonra kütləvi insan ölümünün gətirdiyi kədər və çaşqınlıq, bədbinlik, nifrət və qəzəb, acı məğlubiyyət və başqa belə hisslərim yadıma düşdü. Bu, hamıda olan duyğular içində 1992-ci il, martın əvvəlində onillərlə ürəyimdə gəzdirdiyim müşahidələrin, faktların, fikirlərin və neqativ hisslərin dolaşıq kələfini açmağa çalışaraq milli natamamlıq kompleksi haqqında “”Millətimiz pisdi!”. Niyə?!” adlı araşdırmanın ilk abzaslarını kağıza köçürməyimi yaxşı xatırlayıram. O vaxt hələ qarşıdan gələn, yaxınlaşan müharibənin dəhşətli an və hadisələrinin çapını bilmirdim, təsəvvürümə də gəlməzdi. Amma qəti inamım vardı ki, bu nahaqq qan beləcə ortada, yerdə qalmayacaq...

İstəyirsiniz bunu ilahi ədalətə inam, istəyirsiniz xeyirin şərdən güclü olduğuna, xeyirə inam, istəyirsiniz başqa cür adlandırın - bu Allaha və onun ədalətinə inam idi... 34 il əvvəlin söhbətini, o vaxt duyduğumu və düşündüyümü danışıram. Xocalının qanı yerdə qalmadı - canilərin hamısı olmasa da, bir qismi cəzalandırılıb, kənarda qalanların da burnu ovulub, haqq-hesab hələ bitməyib.   

Dünya həmişə xeyirlə şərin dava meydanı olub.

Lakin çoxlarının qorxduğu, uşaq kimi görmək istəmədiyi və gözlərini bərk-bərk yumduğu bu qədim və məlum həqiqət indi daha açıq və aydın görünür. Və şər çox vaxt qalib gəlsə də, heç də həmişə gəlmir və ya qalib qalmır. Bu da məlum və konkret bir tarixi həqiqətdir. Dəqiq məlum olan bu həqiqət və fakt gələcəyə ümid etməyə də ciddi əsas və güc verir - şər həmişə qalib gəlsəydi, dünya daha dünya olmazdı, ya elə bitib qurtarardı ya da cəhənnəmə dönərdi. Dünyanın da, bizim də vəziyyətimiz daha da çətinləşib, bunudan maq olmaz. Avropa ölkələrində iqtisadi krizis, bahalaşma, mühacir problemləri və onlala bağlı sağçı partiyaların fəallığının və nüfuzunun artması, Rusiyanın onları körükləməsi...  Azərbaycanda neft-qaz gəlirlərinin azalması, bahalaşma, müəssisələrdə ixtisarlar, kriminoğen vəziyyətin pisləşməsi, oğurluq, fırıldaqçılıq, cərimə və boşanmaların artması, qadın qətlləri... Bəli, dünyanın da, bizim də vəziyyətimiz daha da çətinləşib, amma cəhənnəm deyil. Hələ cəhənnəm deyil.

Gələcəyə ümidlərimlə bağlı bir neçə məqamı nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm. Əvvəla, çətin vəziyyətdə yalnız biz deyilik, bizim və bizdən daha çətin vəziyyətdə olan xalqlar və toplumlar var – məsələn, İranda və Rusiyada yaşayan azərbaycanlılar, dəfələrlə böyük və şər gücə qarşı mübarizə və müharibə edən ukraynalılar, artıq müharibəyə hazırlaşan və müdafiə xətləri quran polyaklar, eston, litov, latviyalılar və b. xalqlar və toplumlar. Onlar mübarizə və dirəniş etməyi bacarırlarsa, özümüzün də ayrı-ayrı mübariz fərdləri və nümunələri həm keçmişdə, həm bu gün də varsa, hətta çoxdursa ya az deyilsə, bacarıb və bacarırlarsa, biz də bacaracağıq.

Narahat, təlatümlü ya təlaşlı ruhları və qəlbləri səbata gətirə, sakitləşdirə biləcək bir təklifim də var - hər şeydən öncə gəlin Azərbaycan sərhədləri və cəmiyyəti çərçivəsində özümüzdən çətin və ağır vəziyyətdə olan soydaşlarımıza kömək edək. Çətin də olsa, az da olsa bir təsəlli, ürəkləndirici söhbət, bir cümlə, bir şirin söz, bir şirin çay, insanın ruhunu gücləndirən bir kitab hədiyyəsiylə bu mənəvi və maddi köməyi edəndə savabını görəcək, özünüzdə daha böyük güc və güclə gələn inamı duyacaqsınız.

Bu azdımı?

Nə isə, uzun danışmayım.

Başlayan yeni il və yeni dövr hər barədə daha yaxşı, xeyirli-uğurlu olsun, həm şəxsi, həm də milli baxımdan! Bütün pisliklər, şər-xata geridə qalsın!

Xeyir qalib gələcək, buna şübhə yox, dəyərli və əziz oxucular, qardaşlar və bacılar!

31.12.2025-12.01.2026